قاۋىپتى اۋرۋ قوزباسىن دەسەك...

برۋتسەللەز بارلىق وڭىردە بار

2022 جىلى قاۋىپتى اۋرۋى بار دەپ انىقتالىپ, ارتىنشا جويىلعان 790 باس مال جانۋارى مەن 1 200 قۇسقا, 10,3 توننا سۇتكە 97,8 ملن تەڭگە وتەماقى تولەنگەن. بىلتىر اۋرۋ انىقتالعان 669 باس پەن ودان الىنعان ونىمدەرگە (553 كيلو ءىرى قارا مال ەتى, 32 كيلو جىلقى ەتى, 15 كيلو قوي ەتى, 20 كيلو قۇس ەتى, 2 كيلو شوشقا مايى, 49 ل ءسۇت, 24 كيلو سارى ماي جانە 20 كيلو ىرىمشىك) 143,5 ملن تەڭگە وتەماقى بەرىلىپتى. جالپى, مال اۋرۋىنىڭ ىشىندە كوپ تارالىپ تۇرعانى – برۋتسەللەز. قاۋىپ­تى­سى – ادام­عا جۇقپالى.

– ۇكىمەتتەن قارجى دا وسىعان كوپ بولىنەدى. كەز كەلگەن وڭىردە ءدال وسى مال اۋرۋىن جويدىق نەمەسە الدىن الدىق دەپ ايتقانىمەن, بىزدە بۇل تۇبەگەيلى جو­يىلمادى, – دەيدى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ۆەتەريناريا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى داۋلەت يبراگيموۆ.

ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قادا­عالاۋ كوميتەتى ۇسىنعان اقپاراتقا سۇيەنسەك, جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋر­­ۋىن ­­­­­دياگنوستيكالاۋ بويىنشا بەكى­تىل­­گەن ۆەتەرينارلىق ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس, 2022-2023 جىلدار ارالىعىندا برۋتسەللەز بويىنشا احۋال قالىپتى جاعدايدا بولىپتى. ماسەلەن, 2022 جىلى 32 ملن 507 مىڭ 554 باس جانۋار برۋتسەللەز بويىنشا زەرتتەلىپ, 27 409 باستان وسى اۋرۋ بايقالعان. ال بىلتىر 35 ملن 317 مىڭ 304 (+8,6%) باس جانۋار برۋتسەللەز اۋرۋىنا زەرتتەلىپ, ونىڭ 26 517 باسىنان (-3,3%) اۋرۋ انىقتالىپتى.

500-گە جۋىق مامان جەتىسپەيدى

سالا عالىمدارىنىڭ سوزىنشە, ەلدە جۇقپالى ينفەكتسيالىق جانە ينۆازيالىق اۋرۋلار بويىنشا احۋال وڭالماي تۇر. مۇنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟

– مەنىڭ پايىمداۋىمشا, مۇنداي كەلەڭسىز ماسەلەلەرگە اكەلگەن نەگىزگى سەبەپ كوپ. بىرىنشىدەن, مال دارىگەرلىك جۇ­مىستاردى جۇرگىزۋمەن تىكەلەي شۇعىل­داناتىن مامان سانىنىڭ جەتىس­پەۋى, ولارعا تولەنەتىن جالاقىنىڭ مار­دىم­سىز­دىعى, قىزمەتتىك كولىكتەرىنىڭ توزۋى, جانارمايعا جانە كولىك سايماندارىنا قاراجاتتىڭ بولىنبەۋى جانە تاعى دا باسقا ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەر بارىنشا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ «ديپ­­لوممەن – اۋىلعا!» جوباسى اناۋ ايت­قانداي ىسكە اسىپ جاتقان جوق. اۋىلعا بارعاندار تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلمەيدى, ءۇيلى بولا قالعان جاعدايدىڭ وزىندە 30-40 جىل بۇرىن سالىنعان ەسكى ءۇي تيەدى. جالپى, ۆەتمامانداردى اۋىلدىق جەرگە جۇمىسقا تارتۋ ءۇشىن, ۇسىنىلاتىن جالاقى كولەمى 300 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولماۋعا ءتيىس, – دەيدى پارازيتولوگ, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سادىبەك توقپان.

ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قادا­عالاۋ كوميتەتىندەگىلەر بىلتىر ۆەتەري­نار مامانداردىڭ جالاقىسى رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 24%-عا وسكەنىن ايتادى. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك اۋداندىق ۆەتەرينارلىق ستانسالار مەن پۋنكتتەردەگى دارىگەرلەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى وڭىرگە بايلانىس­تى 151 مىڭنان 312 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قۇبىلادى.

ەلىمىزدە ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەردە جوعارى ءبىلىمدى ۆەتەرينار سانى 3 083 بولسا, ورتا ءبىلىمدىسى – 5 376. كوميتەت ۇسىن­عان دەرەككە سەنسەك, بۇگىندە شتات­تىق كەستەگە سايكەس ۆەتەرينارلىق مامان­دىق بويىنشا 464 بوس جۇمىس ورنى بار. اسىرەسە مامان جەتىسپەيتىن وڭىرلەر قاتارىندا اباي, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى (100-گە دەيىن نەمەسە ودان اسا ۆەتدارىگەر مەن فەلدشەر) الدا تۇرسا, باسقا وبلىستاردا سۇرا­نىس 50 ماماننان تومەن.

– بىزدەگى ۆەتمامانداردىڭ ورتا جاسى – 45-50 جاس. جاستاردىڭ بۇل سالاعا كەل­گىسى جوق. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءدال وسى سالاداعى ماماندارعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك سياقتى. ويتكەنى مالدا بولاتىن جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەسەتىن ۆەتەرينارلاردىڭ جالاقىسى ءماز ەمەس. تيپتىك ۇلگىدەگى عيمارات, ۋاقىتىلى ءدارى-دارمەكتىڭ جەتۋى, تاجىريبەسىنە قاراي ۇستەم­اقى تاعايىنداۋ سىندى ماسەلە­لەر­گە تاعى ءبىر دۇرىستاپ نازار اۋدارۋ كەرەك, – دەيدى ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى داۋلەت يبراگيموۆ.

سالاداعى سان ءتۇرلى ماسەلە

مامان دەمەكشى, پارازيتولوگ سادىبەك توقپاننىڭ ايتۋىنشا, «رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانا» رمك (رۆز) شتاتىندا ناقتىلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, وبلىستىق فيليالداعى مامانداردى ۇيرەتىپ, ءار اۋرۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا مونيتورينگ جاساپ وتىراتىن ميكروبيولوگ, سەرولوگ, باكتەريولوگ, يحتيوپاتولوگ, توكسيكولوگ, ميكولوگ, ۆيرۋسولوگ, بيوحيميك, پارازيتولوگتەر جوق. ميكولوگيالىق, توكسيكولوگيالىق جانە پارا­زيتولوگيالىق زەرتتەۋلەر مۇلدە جۇر­گى­زىلمەيدى.

– بۇرىن پارازيتولوگيادان ەكى جىلدا ءبىر رەت وبلىستاعى پارازيتولوگتەردى جيناپ, دايارلىقتان وتكىزىپ تۇرۋشى ەدىك. جولساپارعا شىققاندا ءدارىس وقىپ, ءارتۇرلى اۋرۋدى انىقتاۋ, ەمدەۋ, الدىن الۋ جايىندا تاجىريبەلىك ساباق وتكىزىلەتىن. ءتىپتى پارازيتولوگيادان ماس­كەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىندا بىر­­نەشە ماماندى دايارلادىق. مەملەكەت قاراجاتىنا سالىنعان ەكىقاباتتى زەرتحانالاردا ۆيۆاريلەر (تاجىريبەلەردى كىشىگىرىم جانۋارلاردا وتكىزەتىن ورىن) جوسپارلانباعان. ماماندار سانى جەت­كىلىكسىز. تەك مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا جاتاتىن سەرولوگيالىق زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلگەن, ال زەرتحانانىڭ باسقا اۋرۋلارعا تەكسەرۋگە مۇمكىندىگى بار بولسا دا, مامانداردىڭ جوقتىعىنا بايلا­نىس­تى مۇنىڭ بارلىعىن وبلىس ورتا­لىعىنا جۇكتەگەن. سوندىقتان اۋدان­دىق زەرتحانالاردا باكتەريولوگ جانە پارازيتولوگ ماماندارىن قوسۋ كەرەك, – دەيدى ول.

جانۋاردان اۋرۋ جۇقتىرماۋدىڭ امالى قانداي؟

بۇرالقى يت پەن مىسىقتىڭ كوبەيۋى دە سالاعا وتە قيىن سوعىپ تۇر. قوراداعى مالعا شاۋىپ, قانشاما ادامدى جاراقات­تاعان قاڭعىعان ءيتتى اتۋعا تىيىم سالىن­عان. ال وسى ەكى جانۋاردىڭ ادامدار مەن قوراداعى مالعا وتە قاۋىپتى – ەحينوكوككوز, الۆەوكوككوز, توكسوكاروز, مۋلتيتسەپتوز, توكسوپلازموز سياقتى اۋرۋ ءتۇرىن تارا­تىپ جاتقانىن كوبى بىلمەيدى.

– ەگەر ادامدار جانە جانۋارلار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋ ودان سايىن ءوسىپ كەتپەسىن دەسەك, جاڭارعان زاڭ شىعارۋعا ءتيىس. الدىن الماساق, ەپيزووتولوگيالىق جاعدايدى ءورشىتىپ الامىز. سونداي-اق كوپتەگەن ەلدى مەكەندە بەتتەرى اشىق شۇڭقىرلاردا مال ولەكسەلەرىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن كورەسىڭ, ول جەردە قاڭعىباس يت, جابايى اڭ مەن قۇزعىن قۇستار تولىپ جۇرەدى, بۇل – نەشە ءتۇرلى ينفەكتسيالىق جانە ينۆازيالىق اۋرۋ تاراتادى. سوندىقتان مالى بار ءار اۋىل­دا جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتپاۋدىڭ امالى – ولگەن جانۋاردىڭ ولەكسەسىن زالالسىزدايتىن تەرەڭ بيوتەرميالىق اپانداردى سالۋ جانە ودان ءارى تالاپتارعا سايكەس ۇستاۋ ءۇشىن قاراجات ءبولىپ, ونىڭ قۇرىلىسى مەن ساپاسىن ۇنەمى تەكسەرۋ. بۇل شارۋا ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرىندا بولۋ كەرەك, – دەيدى سادىبەك توقپان.

ماسەلەنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترلىگى دە قولداپ وتىر. «ەپيزووتيا­­لىق جاعداي كوبىنە ۆەتەرينارلىق ينفرا­قۇ­رىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى. رەسپۋبليكا بويىنشا سويۋ نى­ساندارىنا, مال قورىمدارىنا, ين­سي­­نە­راتورلارعا جانە ۆەتەرينارلىق پۋنك­­تەرگە دەگەن سۇرانىس جوعارى», دەيدى مينيستر ايداربەك ساپاروۆ.

مينيسترلىك جول كارتاسى شەڭ­بە­رىندە مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتە­رينارلىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا­ دا ءتيىستى ينديكاتورلار كوزدەلگەن جانە ولارعا ۇدايى مونيتورينگ جاسالا­تىن بولادى دەپ وتىر. راسىمەن دە ماقا­لا بارىسىندا ايتىلعان سان ماسەلە شەشىلمەسە, ءتۇرلى اۋرۋدى كوبەيتىپ, احۋال­­دى ناشارلاتىپ الۋىمىز بەك مۇمكىن. بەتى اۋلاق دەيمىز مۇندايدا.