كوشەلى عۇرىپ ۇمىتىلماۋى كەرەك
قىر قىزعالداققا تولىپ, بايشەشەك ءبۇرىن جارىپ, جەر جىبەككە مالىنعانداي قۇلپىرا تۇسەدى. قار كوبەسى سوگىلىپ, ساي-سالا گۇرىلدەپ سۋعا تولادى. وسى ءبىر شۋاقتى مەزگىلدە تابيعاتتىڭ دا ادامزات بالاسىنان سۇراۋى بار.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى بەيىمبەت مايلين «ناۋرىز» ولەڭىن «ومىرگە جاڭا جولدار اشاتۇعىن, جاڭا جىل – بۇگىنگى كۇن, جازدىڭ الدى» دەپ باستايدى. ياعني تابيعاتتى تازارتۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ دە تازارىپ, جاڭا كۇننىڭ شاپاعى سەزىلگەندە جاڭا جولداردىڭ اشىلاتىنىن تەگىن ىرىمداماسا كەرەك. كوكتەممەن بىرگە ءبىز دە جاڭارىپ, كوگەرەدى ەكەنبىز.
قارقارالى اۋدانى ماتاق كەڭشارىنىڭ «اقبۇلاق» بولىمشەسىندە ءومىرىنىڭ كوپ بولىگىن وتكەرگەن كەڭەس اقساقال دا وسىنى ايتىپ, قامىعادى. جەر-اناعا دەگەن ول كەزدەگى ەلدىڭ پەيىلىن ساعىنادى.
– ءبىزدىڭ ولكە «اينالا بۇلاق باسى تەڭ» مالعا جايلى, قۇتتى قونىس ەدى. ۇلىس كەلدى دەگەندى ەستىسەك بولدى, ەركەككىندىكتى بۇلاق باسىندا جينالاتىنبىز. ول شاقتا بولىمشە مەڭگەرۋشىسىمىن عوي. موينىمدا مىندەت كوپ. الاقانداي اۋىلدا قىرىققا تارتا بۇلاق ۇلكەندى-كىشىلى كول اتاۋلىسىن لىقا تولتىراتىن ەدى. جايىلىمداعى مال كول تابانى اسا سارقىلىپ كەتپەسىن دەگەن جالعىز يگى نيەتپەن كۇرەك-كەتپەنىمىزدى الىپ, بۇلاق كوزىن تازالايتىنبىز. قاينارىن لاي باسقان بۇلاق تازارعان سوڭ تۇبىنەن ءمولدىر سۋ جارىقتىق اتقاقتاپ شىعا كەلەتىن-ءدى. سول سۋعا ءوزىمىز دە جۋىنىپ مارە-سارە بوپ جاتاتىن كەز ءالى ەسىمدە, – دەيدى اقساقال.
اقبۇلاق اۋىلىنان ارىرەكتە تاتتىمبەت توبەسى بار ەكەن. سول شوقىنىڭ ۇستىندە بايىزداپ, شەرتپە كۇيدىڭ كۇمبەزى دومبىراسىن قوڭىرلاتقان دەسەدى كونەكوزدەر. اينالاسى – نۋلى توعاي. قازىرگى «جوسالى» ءساناتوريىنىڭ ماڭى. اقساقال ول توعايدىڭ جايناپ تۇرۋى ءۇشىن ماڭايىنداعى وزەن-كولدىڭ دە ارناسىن تازارتقاندارىن ەسىنە الدى.
– بالالارىمىز دا مۇنداي مۇنتازداي قالىپقا كوزدەرى قانىققان. تازالىق جۇمىسى بىتكەن سوڭ, ءبىردى-ەكىلى قايىڭنىڭ «تەرىسىن» باكىمەن ءتىلىپ, ءسولىن ىشكىزەتىن ەدىك. ال قايىرىلعان قابىعىن تاباعا قانت ارالاستىرا قۋىرىپ, ساعىز جاساپ بەرەتىن ەدىك. قىزمەت بابىندا اۋىلدىڭ گەولوگيالىق جاعىن كوپ زەرتتەيتىنبىز. ەكولوگياعا قاراعاندا گەولوگيا دەگەن ءسوزدى كوبىرەك ايتتىق. كەڭەس ۋاقىتىندا جەراستى سۋ مولشەرىن ءجىتى باقىلايتىنبىز. سوندىقتان زامانىمىزدا الباتى تاسقىن دا بولا قويمايتىن. اگاراكي بولسا, الدىن الىپ اۋىزدىقتايتىنبىز. مىنە, ءبىزدىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن قامقورلىعىمىز اسىلى وسىنداي ەدى. قاراپ وتىرامىز, قازىر تەك سەنبىلىكپەن عانا شەكتەلىپ جاتادى. بۇرىنعىداي بۇلاق كوزىن اشۋ ۇمىتقا اينالدى. كوشەت وتىرعىزۋ دەگەن كوشەلى عۇرپىمىز ەسەپ ءۇشىن سياقتى كورىنەدى ماعان. ونى كۇتىپ, باپتاۋمەن اينالىساتىن اگرونومداردىڭ كومەگىنە نەگە جۇگىنبەيدى ەكەن دەگەن ويدا قالامىن, – دەپ تۇجىردى ءسوزىن كەڭەس قاريا.
كوشەت ەگۋ – كورسەتكىش ءۇشىن ەمەس
وبلىستاعى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى بيىل مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ 552,5 گەكتارىنا 1 ملن 272 مىڭ اعاش كوشەت وتىرعىزباق. مۇنىڭ ىشىندە 532,5 گەكتارعا 1 ملن 183 مىڭ قاراعاش كوشەتى مەن 20 گا اۋماققا 89 مىڭ قىلقانجاپىراقتى كادىمگى قاراعاي كوشەتىن ەگەدى. بۇعان باعىتتالاتىن قارجى كولەمى 62 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. مۇنى بىزگە قاراعاندى ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى مەكەمەنىڭ ديرەكتورى ماقسات مۇقانوۆ ايتىپ وتىر.
كەيىنگى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىدە كوشەت وتىرعىزۋعا قاتىستى باعىت-باعدار كورسەتىپ جۇرگەن اگرونوم ساكەن سابيدەن ۇلىنىڭ مۇنداي ماسەلەگە كەلگەندە ايتارى كوپ. تابيعاتتىڭ تامىرشىسىنا اينالعان اعامىز قاراعاندىدا 1 ملن 800 مىڭ اعاش بارىن, ونىڭ 5 مىڭى اپاتتىق كۇيدە تۇرعانىن ايتادى.
– بۇل ناۋرىز – جاڭارۋدىڭ, تازارۋدىڭ ايى. ياعني ءومىردىڭ جاڭارۋىن بەينەلەيتىن جاپپاي اعاز وتىرعىزۋ ۇيىمداستىرىلادى. بىراق قاراعاندى وڭىرىندە قاردىڭ كوبەسى سوگىلگەن جوق. دەگەنمەن تامىرى جابىق كوشەتتى توپىراعىمەن وتىرعىزۋعا بولادى. ەسكەرەتىن ەڭ باستى جايت, كوشەتتەر مىندەتتى تۇردە ايماققا بەيىمدەلگەن, ستاندارتقا ساي بولۋى كەرەك. ونى وتىرعىزعاندا بارلىق تەحنولوگيانى ساقتاۋ كەرەك. مىندەتتى تۇردە مامانداردىڭ كەڭەسىنە جۇگىنۋ قاجەت. سوندا عانا تامىرلانىپ وسەدى. ەگەر بۇل ەسكەرىلمەسە, وندا بوس اۋرەشىلىك بولادى. كوشەتتەر تامىرلانباي, تەككە جەردى قازىپ, توپىراقتى بۇلدىرەمىز. قازىپ, توپىراعى ب ۇلىنگەن جەر قايتادان قالپىنا كەلۋ ءۇشىن كوپ جىل قاجەت. جەر-انانى بوسقا جارالامايىق, – دەيدى س.كەلدىباەۆ.
بىلىكتى اگرونومنىڭ ويلاعانى جالقى يگىلىك – قىرۋار قارجى قۇيىپ, وتىرعىزعان كوشەتتەر جاسىل جەلەككە اينالىپ, جايقالىپ وسسە, قالانىڭ شىرايىن اشسا. بىرلەسە جۇمىس اتقارۋدان دا قاشپايدى.
– قاراعاندىدا كەيىنگى ءبىر-ەكى جىلدا كوپ اعاش وسپەي قالدى. نەگە دەسەڭىز, ءوسىپ كەتكەن ماتەريالدى اكەپ وتىرعىزعان. سوسىن ونىڭ كۇتىمىنە قاتىستى دا كەمشىن تۇستار كەتىپ جاتادى. قاتتى جەلدەن ساقتاۋ ءۇشىن ونى بايلاۋدىڭ وزىندىك تەحنولوگياسى بار. ءجوندى بايلامايدى. بايلايتىن ءجىپتىڭ استىنا رەزەڭكە وراۋ كەرەك. ايتپەسە, الگى ءجىپ ورتاڭعى ءدىڭى وسكەن سايىن قالىپ قويىپ, قىسىپ تاستايدى. قازىر بۇل شارۋا تۇزەلىپ كەلەدى. ودان كەيىن دۇرىستاپ سۋارىلمايدى. كۇن ىستىقتا ەكى رەت, اپتاسىنا ءبىر رەت سۋ قۇيۋدىڭ ءوزىن ۇمىتىپ كەتەدى. قىلقانجاپىراقتى اعاشتى سۋارعاندا ۇستىنە بۇرىككەن وڭدى. ويتكەنى ولاردىڭ ينەلەرى جۇقا, اپتاپ ىستىقتا جىلدام قۋرايدى. ودان كەيىنگى ماسەلە, ءارتۇرلى زيانكەستەن قورعاپ, ءدارى-دارمەك سەبۋ كەرەك. ول دا ۇمىت قالادى. ەڭ كوپ جىبەرىلەتىن قاتەلىك, قۋراعان بۇتاقتى دۇرىس كەسپەيدى. تۇقىلىن قالدىرادى. ول ەرتەڭ ءشىرىپ, ورتاسىنان قۋىس پايدا بولادى. سودان كەيىن دىڭىنە وتەدى. اعاشتار دىڭىنەن شىرىسە, داۋىلدا قۇلايدى. كەسكەن جەرىن مايلى بوياۋ, ايتپەسە ارنايى جاعاتىن مايمەن سىلاۋ كەرەك. ىستىقتا ىلعال ءتيىپ, قۋىس پايدا بولماۋ كەرەك. وسى سەكىلدى قاعيداتتاردى ەسكەرسە, قاراعاندى جاسىل جەلەككە اينالار ەدى. جانە بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە ءار كەز ءازىر ەكەنىمدى جەتكىزگىم كەلەدى, – دەيدى اگرونوم.
بۇدان ءبىزدىڭ تۇيگەن ويىمىز دا – بىرەۋ. تابيعات-اناعا كورسەتەتىن قۇرمەتىمىزدى ناۋقاندىق سيپاتتان ارىلتىپ, شىنايى جاناشىرلىقپەن جۇمىلساق, يگى بولار ما ەدى؟ ويتكەنى جەر-انا دا قامقورلىقتى كۇتەدى.
قاراعاندى وبلىسى
