ماڭايعا كوز سالساق, سول 1956 جىلى 1 ماي مەكتەبىن (قازىرگى ق.مۇحامەدجانوۆ اتىنداعى) بىتىرگەن 105 ۇل-قىزدان قازىر بىرەن-ساران عانا قالىپپىز. سولاردىڭ ءبىرى – كسرو جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, سىر بويىنىڭ دەنساۋلىق سالاسىندا الپىس جىل, ونىڭ ەلۋدەن استامىن باسشىلىق قىزمەتتە كەلە جاتقان تۇرعانباي ماحانوۆ.
تۇرعانباي 10-سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ, اقتوبە مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ينستيتۋتتى تامامداعاننان كەيىن جالاعاش اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا دارىگەر-حيرۋرگ ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك جولىن باستادى. ماماندىعىنا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى ونىڭ ومىرلىك سەرىگى, وسەر ورەسى بولدى. وسى ىقىلاسى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, ناۋقاستىڭ الدىن الۋ, ەمدەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا, وسى ءبولىمنىڭ باسشىلىعىنا قىزمەتكە شاقىرعاندا سول كەزدەگى مينيستر تورەگەلدى شارمانوۆقا العىس ايتۋمەن شەكتەلدى. سەبەبى بۇل لاۋازىمعا قوسىمشا ونىڭ ءوز ماماندىعىن جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىك بولمادى.
1965 جىلى وبلىستاعى جاس مامانداردى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سوفيا ماقاشەۆا مامان جانە بىلىكتى ازامات رەتىندە قالىپتاسا باستاعان تۇرعانباي ماحانوۆتى ورىنباسارلىق قىزمەتكە شاقىردى. ونىڭ ماماندىعىنا بايلانىستى وتىنىشىنە باسشى تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ورىنباسارلىق لاۋازىمىنا قوسا وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ تراۆماتولوگيا بولىمشەسىنىڭ تراۆماتولوگى قىزمەتتى تاپسىردى.
تۇرعانباي ماحانوۆ ورىنباسارلىقپەن قوسا وبلىستىق اۋرۋحاناداعى قوسىمشا قىزمەتى كەزىندە ۇجىم جۇمىسىمەن ەتەنە تانىستى, جاقسى تاجىريبە جيناقتادى, ءوز ماماندىعىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ عىلىمي جولىن دا بارلادى. «قولدىڭ زاقىمدانۋى كەزىندە باستاپقى جانە كەشىكتىرىلگەن تەرى ترانسپلانتاتسياسى» دەگەن تاقىرىپتا 1973 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى ورتالىق دارىگەرلەر ماماندىعىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. كەيىن ونىڭ ساۋساقتارعا جاسالىنعان وپەراتسيا ءتاسىلى تمد ەلدەرىنىڭ حيرۋرگتەرى مەن تراۆماتولوگتەرى ءوز تاجىريبەلەرىنە ەنگىزىپ, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, پەرم قالالارىنىڭ مەديتسينالىق باسپالارىندا جاريالاندى.
وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى قىزمەتىنە اۋىسقان 1976 جىلدان باستالىپ, جيىرما ەكى جىلعا جالعاسقان كەزەڭدى تۇرعانباي ماحانوۆ جاڭا ىزدەنىس پەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى سەرىك ەتتى. وزىنەن بۇرىن وسى قىزمەتتە 19 جىل بولعان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءشادىباي ابدۋللاەۆ سياقتى تاجىريبەسى مول, العىر ۇيىمداستىرۋشى, جىگەرلى باسشى, ادامگەرشىلىگى مول ازاماتتان كەيىن وسى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋ جاڭا باسشىعا وڭاي بولمادى. بۇرىنعى باسشى باستاعان وبلىستىق اۋرۋحاناعا تيەسىلى 1 000 ورىندىق ناۋقاستار تاماقتاناتىن اسحانا قۇرىلىسىن اياقتاۋ, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ كۇنشىعىس جاپسارىنان, ءبىرىنشى قاباتىندا ناۋقاستاردىڭ جاناشىرلارىمەن كەزدەسەتىن زال, ەكىنشى قاباتىندا 350 ورىندىققا ارنالعان كونفەرەنتس-زالى بار ەكى قاباتتى عيمارات سالۋ بۇرىن-سوندى قۇرىلىسپەن اينالىسپاعان جاڭا باسشىنى قوسىمشا تۇسىنىكتەرگە يە ەتتى. ول كەيىن قاجەتىنە جارادى, الدىنان شىقتى. 1999 جىلدىڭ قاڭتارىندا وبلىستىق اۋرۋحانا وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعى بولىپ قايتا قۇرىلعاندا, قىزمەتىن ديرەكتور لاۋازىمىندا جالعاستىرعان تۇرعانباي ماحانوۆ جاڭالىققا جانى قۇمارلىق باسشى رەتىندە قاراماعىنداعى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ماماندارمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋ سياقتى قاسيەت باسشىنى ورگە سۇيرەدى, بيىككە كوتەردى. ءوز ماماندىعىڭنىڭ عىلىمي بيىك يەسى جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى باسشى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيا, فورۋمدارعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەپ, باياندامالار جاساپ, حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن, اسىرەسە, كەيىنگى كەزدەگى سىر بويىندا قالىپتاسقان ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ الەۋمەتتىك زارداپتارىن جەرىنە جەتكىزە تۇراقتى كوتەرىپ وتىردى. ول 1994 جىلى سوفيا قالاسىندا وتكىزىلگەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇجىمىنىڭ ماجىلىسىندە (باتىس ەۋروپا جانە ازيا ايماقتارى ءۇشىن) قازاقستان اتىنان قازاق جەرىنىڭ حال-احۋالىمەن بىرگە ايرىقشا ارال ايماعى ەكولوگياسىنىڭ مەديتسينالىق قىرلارى تۋرالى ءسوز سويلەدى. 30-دان اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ, 1 مونوگرافيانىڭ اۆتورى تۇرەكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن وبلىس جانە قازاقستان دارىگەرلەرىنىڭ 5 عىلىمي جيناعى جارىق كوردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى عىلىمي مەديتسينالىق كەڭەسى مەديتسينا جەتىستىكتەرىن دەنساۋلىق سالاسىنا ەنگىزگەنى ءۇشىن ء«ال-فارابي» سىيلىعىمەن, «گيپپوكرات وردەنى», «ۇلتتىق مەديتسينالىق اسسوتسياتسياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى «ave vitae» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
تۇرعانباي ماحانوۆتىڭ ومىرىندە اسا ءبىر ەلەۋلى كەزەڭ ونىڭ كسرو حالىق دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋى ەدى. راس, ول كەزدە وبلىستاردان دەپۋتات بولىپ مىندەتتى تۇردە جۇمىسشى وكىلى سايلاناتىن. ال قىزىلوردادان نەگىزىنەن كۇرىششى ۇسىنىلاتىن. ويتكەنى ول كەزدە «سىر كۇرىشى – ەل ىرىسى» دەگەن ماتەل قالىپتاسقان-دى. وبلىس قازاقستان كۇرىشىنىڭ 75, وداقتىڭ 25 پايىزىن بەرەتىن.
كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەگى قايتا قۇرۋ ءبىرسىپىرا وزگەشە ويلارعا جەتەلەگەنى راس. سونداي تىرلىكتىڭ ءبىرى وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى ەل ىشىندە كەڭىنەن تانىمال بولعان تۇرعانباي ماحانوۆتىڭ كانديداتۋراسىن 1989 جىلعى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سايلاۋىنا دەپۋتاتتىققا كانديدات ەتىپ ۇسىندى. مۇنى وبلىستىق اۋرۋحانا ۇجىمى قولداي كەتتى. الايدا بۇل ۇسىنىستى وبلىس باسشىلارى قۇپتاعان جوق. وبلىستىق ىرىكتەۋ كوميسسياسىندا داۋىسقا تۇسكەن 13 ۇمىتكەردەن كۇرىششى ايناش بالعاباەۆا – 48, ماحانوۆ 52 پايىز داۋىس الدى. بۇل جاعداي جوعارى بيلىك باسىنداعىلاردى قاتتى ويلاندىردى. سودان كۇن تارتىبىنە سايلاۋ وتكىزۋ ماسەلەسى قويىلىپ, ءۇشىنشى كانديدات بايقوڭىر اسكەري قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى پولكوۆنيك س.ك.گرەسكەەۆيچ بولدى. لەنينسك قالاسىندا وتكەن بۇل سايلاۋ قورىتىندىسىندا ماحانوۆ 52 پايىز داۋىسقا يە بولىپ, №631 تەرريتوريالىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا كسرو-نىڭ حالىق دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
وداقتىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتىق ماندات كوپتەن ويدا جۇرگەن ماسەلەنى وياتتى. وعان نەگىز بار ەدى. وڭىردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدان تۋىنداعان جۇقپالى ىندەتتەر مەن تابيعي كوزى بار كەسەلدەردىڭ ءورشۋى, ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كورسەتكىشىنىڭ رەسپۋبليكاداعىدان جوعارى بولۋى, وكپە, ىشكى بەزدەر, ونكولوگيالىق جانە جۇيكە اۋرۋلارىنا شالدىققانداردىڭ جيىلەۋى, انا مەن بالانىڭ شەتىنەۋى تىم جوعارى دەڭگەيدە بولدى. ەلدىڭ سانيتارلىق ساۋاتتىلىعى, ادامداردىڭ وزىنە جانە اينالاسىنداعىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا دەگەن كوزقاراسى ۋاقىت تالابىمەن ۇيلەسپەدى. مۇنىڭ بارلىعى قالىپتاسقان جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنگەن, جيىرما جىلدان اسا وبلىس دەنساۋلىعى سالاسىندا باسشى قىزمەتتە بولعان, ەندى وداقتىق دارەجەدەگى دەپۋتات تۇرعانباي ماحانوۆ قىزمەتىنىڭ كۇن تارتىبىنە قىزىلوردا قالاسىندا دياگنوستيكالىق ورتالىق اشۋ ماسەلەسىن قويدى. سىر وڭىرىندەگى بۇل پروبلەمالاردىڭ وداق بويىنشا اۋىزعا الىنۋىنا وزىندىك ۇلەس قوستى. بۇل جوعارعى كەڭەستىڭ V سەسسياسىندا ارنايى ايتىلدى دا. وداق دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى سەزىندە رەسپۋبليكا باسشىسىنا جولىعىپ, ءوز ويىمەن ءبولىستى. وسىدان باستالعان جۇمىس تالاي ەسىكتى قاقتىردى, تالاي رەسپۋبليكا, وداق دەڭگەيىندەگى باسشىلارعا جولىقتىردى. نە كەرەك, دەپۋتاتتىق پارىزىنا بايلانىستى رەسپۋبليكادا العاشقى بولىپ وبلىستىق كەڭەس بەرۋ-دياگنوستيكالىق ورتالىق 1992 جىلعى 4 جەلتوقساندا اشىلدى. سونىمەن قاتار كوپسالالى اۋرۋحانا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالىپ, ول دا جۇمىسىن باستادى. بۇل قۇرىلىستارعا سول كەزدە وبلىس باسشىلارى بولعان ەركىن اۋەلبەكوۆ پەن سەيىلبەك شاۋحامانوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى از بولعان جوق.
دانا حالقىم «كورە-كورە كوسەم, سويلەي-سويلەي شەشەن بولاسىڭ» دەپ تەگىن ايتپاعان. سوناۋ 1965 جىلى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنە كەلگەندە ەسەپ جازۋعا قينالعان, كۇندەلىكتى ءتۇرلى تاعدىرلى ناۋقاستارعا جولىعۋ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى, ماماندارمەن قىزمەتتەس بولۋ بويىنداعى بار مۇمكىندىكتى, العان ءبىلىمىن, كۇندەلىكتى ءومىر ساباعىن مولايتا تۇسكەن, ادام دەگەن اللانىڭ پەندەسىنىڭ سىرىن كەڭىرەك بايقاتقان ءومىر مەكتەبى تۇرەكەڭدى مايتالمان مامان, قايراتكەر ەتىپ قانا قالىپتاستىرعان جوق, قالامگەر دە ەتتى. ول – «ايەل باقىتى», «دەنساۋلىقتىڭ اق ورداسى», «وتكەن كۇندە بەلگى كوپ», ء«سادىر سارايى», «اسىل اعا», «دارىگەر پارىزى», «جەتپىس جاستان كەيىن», «وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ دامۋ تاريحى», قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن ء«ومىر ورنەگى» اتتى كىتاپتاردىڭ اۆتورى. سونداي-اق الدىڭعى تولقىن اعالارى مەن زامانداس, قىزمەتتەس بولعاندارعا قارىز بولىپ قالعان جوق. ولار تۋرالى دا قالام تارتتى. ءبىز ء«ومىر ورنەگى» اتتى كىتاپتى وقي وتىرىپ, دارىگەرلىك ءومىردىڭ ادام قارىم-قاتىناسىنداعى ەرەكشە الاڭى ەكەنى جونىندەگى تۇسىنىگىمىزدى تەرەڭدەتە تۇستىك.
قازىرگى تاڭدا تۇرعانباي ماحانوۆ زەينەت دەمالىسىندا. زەينەتكە شىقسا دا, جۇمىسسىز ەمەس, كوپبەيىندى وبلىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ قۇرمەتتى كەڭەسشى ديرەكتورى. ايتارى جەتكىلىكتى, كورگەنى كوپ جاننىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدار ۇلكەن ۇجىم بار, جاستار بار, تىڭدار قۇلاق, كورگىسى كەلەتىن كوزدەر دە از ەمەس.
تۇرعانباي ماحانوۆتىڭ سىر بويى حالقىنىڭ دەنساۋلىق سالاسىنداعى كوپجىلدىق قىزمەتى لايىقتى باعالاندى دا. سولاردىڭ ىشىندە «بۇكىلوداقتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسىمەن, «قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن دارىگەرى» قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولىپ, «قۇرمەت بەلگىسى», «حالىقتار دوستىعى», «قۇرمەت» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ابىرويىن ادال جارى مەن وتباسى كوتەرەتىنى انىق. تۇرعانباي ماحانوۆ سوناۋ اقتوبە مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ 5-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە پاۆلودارلىق ءسارۋار ادىلقىزى ەكەۋى شاڭىراق كوتەردى. ءبىر-بىرىنە سۇيەنىش, ءبىرىنىڭ باعىن ءبىرى بيىكتەتە ءتۇسىپ, ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورىپ, 60 جىلدان اسا بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءاسىلى, قاتار ءومىر ءسۇرۋ جاراسىمدىلىق قانا ەمەس, مىنا ءپاني دۇنيەنىڭ ايرىقشا ءمانى ەكەنى تۇسىنىكتى.
ابدىجالەل باكىر,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
