تۇركى الەمى: كەشەدەن – كەلەشەككە

جاڭا كەزەڭ, جاڭا قادام

سۇلتان راەۆ,

حالىقارالىق Tۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق جازۋشىسى:

– قازاقستان – ەۋرازيانىڭ كىندىگى. بۇل رەتتە قازاقستان تۇركىتىلدەس حا­لىق­تاردىڭ رۋحاني قايتا ورلەۋىنە جاڭا مۇمكىندىك اشىپ بەردى. ءدىنى مەن ءدىلى ءبىر, تۇيەنىڭ قوس وركەشىندەي, توننىڭ ىشكى باۋىنداي, قۇستىڭ ەكى قاناتىنداي تۋىس ەلدەر ەڭ العاش مادە­نيەت ارقىلى, رۋحاني تۋىستىق ارقىلى بىرىكتى. بۇل – ءبىر تۋعان, تاعدىرلاس ەلدەردىڭ اسىل بىرلىگى.

بۇگىندە ءبىز تاريحي كەڭ دالادا ۇلى تۇران يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن الاش ارىستارىنىڭ ارمانىن جالعاستىرىپ كەلەمىز. ىرگەلى تۇركسوي ۇيىمى ەلدەرىمىزدىڭ ەگەمەندىگىمەن قۇرداس, تاعدىرلاس. وتىز جىل جاھاندىق  ۇيىمعا دەيىن كەڭەيىپ, قانات جايدى. نەگىزگى ميسسيامىزدىڭ ارقاسىندا ءبىر تۋعان, تامىرلاس, قانداس تۇركى ەلدەرىنىڭ مادە­نيەت ارقىلى ىقپالداسۋىنا, دامۋى­نا كەڭ جول اشتىق. وسى جىلدار­دا ۇيىم جۇزدەگەن مادەني جوبا جۇزەگە اسى­رىپ, مادەنيەتتەردى ارالاستىردى, تىل­دەر­دى جاقىنداتتى, تۇر­كى مادەنيەتىن الەم­­دىك مادەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگى رە­تىن­دە تانىتۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جا­ھان­دانۋ كەزەڭىندەگى مادەنيەتتىڭ ءرولى جو­عارىلاعان داۋىر­دە ۇيىمىمىز جاڭا مادەني كەزەڭگە ءوتۋ جولىندا تۇر­كى جۇرتىنىڭ شاڭى­راعى بولۋدى كوزدەي­دى. ايتالىق, ۇيىم ءىرى جوبالاردى قا­زاق­­ستاندا ىسكە اسىردى. ءبىز «تۇركى دۇنيە­سىنىڭ ما­دە­ني ورتالىعى» اتتى جوبامىزدى دا اس­تانادان باستاعانبىز. بۇگىندە «تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني ورتالىعى» جوباسى ەڭ ماڭىزدى مادەني ترەندكە اي­نالدى. ال كونە تۇركىستان – تۇركى دۇنيە­سىنىڭ رۋحاني ورتالىعى دارەجەسىن تۇبەگەيلى الدى. ۇلى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحى, قازاقتىڭ 21 حانى, 8 سۇلتانى, 23 ءبيى, 59 باتىرى جاتقان تۇركىستان – تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني استاناسى. قازاق تاريحىنداعى ۇلى تۇلعا سۇلتان بەيبارىستىڭ 800 جىلدىعىن جال­پى تۇركى دۇنيەسىنە بەل­گىلى باعىتتا ۇلكەن ءىس-شارامەن باستا­دىق. ۇيىم سۇل­تان بەيبارىستىڭ تاريحي پورترەتىن, تاريحي ورنىن كورسەتەتىن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ جاتىر.

الەمدەگى وزگەرىستەر الدىمىزعا جاڭا مىندەت, جاڭا كوزقاراس جانە جاڭا جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. دە­مەك ۇلت­تىق, جالپى تۇركىلىك سەزىم ءبىزدى بۇ­گىن­گى زامان سۇرانىسىنا ساي جاۋاپ بە­رۋ­گە ۇندەيدى. سوندىقتان ءبىز الەم­دىك بارشا وزگەرىسكە رۋحاني دۇنيە­مىزبەن, رۋحاني بىرلىگىمىزبەن, رۋحاني جاڭعىرۋىمىز­بەن عانا جا­ۋاپ بەرەمىز. باۋىرلاس حا­لىق­تار ورتاق مۇددە جولىندا بولاشاق­­قا جاڭا قادام, جاڭا كەزەڭگە اياق باستى.

ءبىزدى بىرىكتىرەتىن مەيرام

فاحرەتتين التۋن,

تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ كوممۋنيكاتسيالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى:

– ناۋرىز مەرەكەسى – ورتالىق ازيادان انادولىعا دەيىنگى تۇركى كەڭىستىگىندە عاسىرلار بويى تويلانىپ كەلە جاتقان كونە مەرەكە. بيىل تۇركى الەمى قا­سيەتتى رامازان ايىندا ناۋرىز مەرە­كەسىن تويلاۋدىڭ قۋانىشىن سەزى­نىپ جاتىر. بۇل قۋانىشىمىزعا قۋا­نىش, باقىتىمىزعا شاتتىق قوسا­دى. سەبەبى تۇركى جۇرتى ءۇشىن ناۋ­رىز مولشىلىق پەن بىرلىكتى بىلدى­رەدى. 2009 جىلى يۋنەسكو-نىڭ «ما­تە­ريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزى­مىنە» ەنگىزىلگەن ناۋرىز مەيرامى بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاراپىنان دا حالىقارالىق ناۋرىز مەرەكەسى رەتىندە رەسمي تۇردە قابىلداندى. وسىلايشا, بۇل مەيرام تۇركى الەمىنىڭ ورتاق الەۋمەتتىك, مادەني قۇندىلىقتارعا ۇيىسۋىنا جول اشتى. سونداي-اق ناۋرىز تۇركىلەردىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن قورعاۋعا جانە ساقتاۋعا دەگەن ەرىك-جىگەرىنىڭ كورسەتكىشىنە اينالدى. ناۋرىز مەيرامىن ەرەكشە اتاپ وتەتىن قازاق حالقىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ كونە مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى زور.

تۇركى الەمى – تاريحتا قيىن-قىس­تاۋ كۇرەستەن وتكەن, ارقاشان ءبىر-بى­رىنە قولداۋ كورسەتىپ كەلگەن وركە­نيەتتىڭ مۇراسى. ءبىز مۇنى كەلەشەك ۇرپاققا كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. تۇركى بىرلىگى ورتاق مادەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ, ەكونوميكالىق-ساياسي ىنتىماق­تاس­تىقتى نىعايتۋ ارقىلى جۇزەگە اسا­دى. بۇل ءۇشىن ورتاق مۇددە جولىندا ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ, بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە ءتيىسپىز. سوندا عانا تۇر­كى وداعى ءتيىمدى كۇش رەتىن­دە بۇكىل الەمدەگى بەي­بىتشىلىكتى قامتا­ماسىز ەتۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسادى. سول سەبەپتى 100 جىلدىعىن تويلاعان تۇركيا رەسپۋبليكاسى رەتىندە ءبىز دە تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءارى قاراي تامىر جايىپ, وركەندەۋىنە كۇش سالامىز. پرەزيدەنتىمىز رەجەپ تايپ ەر­دو­عان مىرزانىڭ باسشىلىعىمەن تۇركى الەمىمەن, دوس جانە باۋىرلاس قازاق­ستانمەن بىرگە ىلگەرى جىلجىپ, تۇركى عاسىرىن الەمگە ايشىقتاۋ جولىندا كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋگە اتسالىسامىز. ءححى عاسىردا ماقسات ەتىپ وتىرعان «تۇركى ءداۋىرى» ۇرانى ەكونوميكالىق جانە ساياسي عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جانە مادەني تۇرعىدان ىلگەرىلەپ, دامۋى قاجەتتىگىن ايتقىم كەلەدى.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولعان قازاقستاننىڭ «تۇر­كى ءداۋىرى» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا ءبىزدىڭ ەلدەردەگى قوعامنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ قاتىسۋى مەن قولداۋى ماڭىزدى. بۇل ماقساتقا جەتۋدە حالىقتارىمىزدىڭ بىرلىگى جاراسىپ, ىنتىماعى ارتا بەرۋگە ءتيىس.

ءبىز قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن ماقتان تۇتامىز جانە قيىندىقتا قولداۋ بىلدىرۋگە ارقاشان دايىنبىز. قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ دا تۇركياعا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە ەكەنى انىق. قازاق اقىنى ماعجان جۇمابايدىڭ «الىستاعى باۋىرىما» پوەماسى – وسى سەزىم بىرلىگىنىڭ كورىنىسى. پرەمەر-ءمينيسترىمىز بولعان ادنان مەندەرەس وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى قازاق باۋىرلارىمىزدى تۇركياعا قابىلداۋعا بەل بۋعان كەزدە دە ءدال وسىنداي سەزىممەن ارەكەت ەتتى.

قازاق ەلى ەگەمەندىك العانداعى تۇرىك حالقىنىڭ قۋانىشى دا, وتكەن جىلى ەلىمىزدە بولعان جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قازاق حالقىنىڭ كورسەتكەن ىنتىماقتىڭ ۇلگىسى دە وسى ورتاق سەزىمنىڭ جەمىسى. جاناشىرلىعىمىز ناقتى ىنتىماقتاستىققا اينالىپ, قارىم-قاتىناسىمىز كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىنە قۋانىشتىمىز. بايلا­نىس جانە باق سالاسىندا بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىس كوپ. پرەزيدەنتتىك كوممۋنيكاتسيالار باسقارماسى باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – ايماعىمىزداعى جالعان اقپاراتپەن جۇمىلا كۇرەسۋ. باۋىرلاس قازاقستاننىڭ بۇل كۇرەستە قاسىمىزدا بولۋى ماڭىزدى دەپ سانايمىز. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا بۇكىل تۇركى الەمىن, باۋىرلاس قازاق حالقىن ناۋرىز مەرەكەسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. رامازان ايىندا تۇركى جانە مۇسىلمان الەمىنە تىنىشتىق پەن بەرەكە اكەلسىن دەپ دۇعا ەتەمىن.

بىرلىك – ورتاق قۇندىلىعىمىز

اكبار گوشالى,

حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءƏزىربايجان اقىن-تۇركولوگى

– ەل مەن حالىقتىڭ جاقىنداسۋىندا ءتىل مەن مادەني بىرلىكتىڭ ماڭىزى زور. اسىرەسە قيىن-قىستاۋ زاماننان وتكەن تۇركى حالىقتارىنا تاتۋلىقتان اسقان قۇندىلىق جوق. الدىمىزدا باۋىرلاس حالىقتاردى رۋحاني جاقىنداستىرۋ مىندەتى تۇر. وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇ­رىل­عان تۇركى ۇيىمدارىنىڭ جۇمى­سى جەمىسىن بەرىپ, بىرلەسكەن ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلدى. مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى ءىس-شارالار حالىقتارىمىزدىڭ ءبىر-ءبىرىن جاقىن تانۋىنا ۇلەسىن قوستى. الايدا ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار اراسىنداعى الماسۋدىڭ بولماۋى, ادەبي-مادەني ونكۇندىكتەردىڭ قارقىندىلىعى  ءالى باياۋ. ەڭ ماڭىزدى كەمشىلىك – ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرىلعان جوق.

سوڭعى جىلدارى جاھاندىق دەڭگەي­دەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, اسكەري ريتوريكا تۇركى ەلدەرىن دە قامتىعان سياقتى. بۇل تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى ەلدەرىمىز قاۋىپسىزدىك مۇددەسى جولىندا ورتاق تۇركى ماقساتىنىڭ اينالاسىنا بىرىگۋگە ءتيىس. وسى ارقىلى وزگەلەردىڭ ءبىر-بىرىمىزدەن الشاقتاتۋىنا, ءبو­لىپ الۋىنا, ارامىزعا الاۋىزدىق تۇقى­مىن سەبۋىنە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. قاۋىپسىزدىك تۋرالى ايتقان كەز­دە حالىقتار اراسىنداعى ورتاق مادە­نيەتتى ارتتىرۋ, رۋحاني بايلانىستى جانداندىرۋدىڭ قانشالىقتى زور ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.

پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس زاما­نىندا تۇركى رەسپۋبليكالارىنىڭ رەسمي شەكارالارى اعايىندار اراسىندا داۋ-داماي تۋدىراتىنداي ەتىپ سىزىلدى. بۇل ورتالىق ازياداعى باۋىر­لارىمىزعا كوبىرەك قاتىستى. سول سە­بەپتى  تاريحتاعى كەيبىر قاقتىعىستى بۇگىنگى شىندىقتىڭ كوزىمەن, قازىرگى زامانعى ويلاۋ جۇيەسىمەن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. مىڭجىلدىق تاريحتا بەيبىت ءومىر سۇرگەن حالىق جوق. تاريحتان ساباق الۋدى ۇيرەنىپ, ءبىزدى بىرىكتىرەتىن وقيعالار وقۋلىقتارىمىزعا, اكادە­ميالىق باسىلىمدار مەن مەكتەپ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلۋگە ءتيىس. ەڭ باس­تىسى, باۋىرلاستىق پەن بىرلىككە باس­تايتىن عىلىم, ادەبيەت پەن ونەرى­مىز­گە ورتاق قۇندىلىق رەتىندە قاراعان ءجون.

سونداي-اق گەوساياسي جاعدايدا تۇركى ەلدەرى اسكەري وداق قۇرۋدان تارتىنباۋى كەرەك. تۇركى الەمىنىڭ بولاشاعى كەز كەلگەن ماقساتتا تىزە قوسىپ, بىرى­گىپ ءىس قىلۋدان باستالادى. قازىرگى ۋا­قىت­­تا تۇركى الەمىنە ىقپالداسۋ وتە ماڭىز­­دى. ارينە, تۇركى ينتەگراتسياسى دا قيىن­­­­دىق­سىز بولمايدى. الايدا الەم قايتا قۇرى­لىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, تاريح­تاعى ورنىمىزدى الۋ جولىن­دا قۇ­­قىعىمىزدى قورعاۋدى قولعا العا­­­نى­­مىز ابزال. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ءوزارا مادەني بايلانىستاردى نىعاي­تۋ, تۇركسوي قىزمەتىن ودان ءارى كەڭەيتۋ قاجەت. ماسەلەن, الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق (ونىڭ ىشىندە ينفراقۇ­رىلىم­دىق) سالادا, تەاترلارىمىز بەن كينوتەاترلارىمىزدىڭ كورەرمەندەر اۋديتورياسىندا كەمشىن تۇستار بار. سوندىقتان ورتاق مادەنيەت, ادەبيەت كۇندەرىن, كەزدەسۋلەر وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرۋ قاجەت. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى تۋرالى بىرلەسكەن وقۋ­لىق­تار شىعارا باستاعانى قۋانتارلىق دۇنيە.

تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى عىلىم, تەحنيكا سالاسىنداعى ىنتى­­ماق­تاستىق تا اۋاداي قاجەت. وسى ورايدا «تەحنوفەست-2025» قازاق­ستاندا وتسە, ول بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن جاعىم­دى وقيعا بولماق. ال ءبىلىم سالا­سىندا احمەت ياساۋي اتىنداعى قا­زاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن مودەل رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. ۋنيۆەر­سيتەت بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن كادر­لار دايارلايدى. سونىمەن بىرگە تۇر­كى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى شەكارالىق, كەدەندىك وتكەلدەر جەڭىلدەتىلسە, باۋىرلاس حالىقتار ءۇشىن ءتيىمدى ورتا قۇرىلادى. اتاپ ايتقاندا, ءتۋريزمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا زور مۇمكىندىك. قورىتا ايتقاندا, تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. الداعى 5 جىلدا بۇل بايلانىس ەكىجاقتى, كوپجاقتى نەگىزدە داميدى. بۇل ءۇشىن تۇركى ۇيىم­دارىنىڭ جۇمىسى ءارى قاراي جاندانۋى كەرەك. ايتپاقشى, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ازەربايجانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى, توقاەۆ مىرزانىڭ قاراباققا, فيزۋلي مەن شۋشاعا ساپارى ءبىزدىڭ باۋىرلاستىعىمىزدى نىعاي­تىپ, دوستارىمىزدى قۋانتقانى ءسوزسىز.

اعايىندار اراسىنداعى دوستىق پەن باۋىرلاستىق ارتسا, تۇركى حالىق­تارىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۇعىرلى بولارى حاق. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن تۇركى مەملەكەت­تەرى ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق X سامميتىندە ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ وي-پىكىرى دە وسى ارناعا توعىسقان ەدى. ياعني تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تامىرىن تەرەڭدەتىپ, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بىرلىگىن بەكەمدەۋ بولاشاقتىڭ باس جوسپارىنا اينالۋعا ءتيىس. ال «تۇركى ءداۋىرى!» ۇرانى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتىپ, ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋعا ىقپال ەتەرى انىق.

دايىنداعان –

جادىرا ءمۇسىلىم,

«Egemen Qazaqstan»