– ءالي اكبار مىرزا, ناۋرىز – قازاق جانە پارسى حالىقتارىنا ورتاق ۇلى مەيرام. دەگەنمەن ونى تويلاۋدا ەكى ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى دە بولۋى مۇمكىن. جالپى, ناۋرىزدىڭ يران ءۇشىن ماڭىزى قانداي جانە ونى قالاي اتاپ وتەسىزدەر؟
– ەڭ الدىمەن بارشاڭىزدى ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بيىل بۇل مەيرام قاسيەتتى رامازان ايىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. قازاقستان حالقىنىڭ 70 پايىزىن مۇسىلماندار قۇرايتىنىن بىلەمىز. وسى ايدا اۋىز بەكىتكەن بارشا جۇرتشىلىقتىڭ ورازالارى قابىل بولۋى تىلەيمىن.
قازىر ناۋرىز الەمنىڭ 11 ەلىندە اۋقىمدى تۇردە تويلانادى. ءوزىڭىز ايتقانداي, ونىڭ ءتۇپ تامىرى يراننان باستاۋ الادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى ناۋرىزدى مەرەكەلەۋدى ەشۋاقىتتا توقتاتپاعان بىردەن-ءبىر ولكە سانالادى. ال باسقا ەلدەردە, اسىرەسە تمد مەملەكەتتەرىندە ءبىر كەزدەرى ساياسي جانە الەۋمەتتىك فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن وعان تىيىم سالىنعانىن جاقسى بىلەمىز. ءتىپتى كەي جەردە ول جاسىرىن تۇردە تويلانىپ كەلدى. ال يران تاريحىندا مۇنداي ءۇزىلىس بولعان ەمەس. ءبىز وسى مەرەكەنىڭ وتانى ءارى التىن بەسىگى رەتىندە ونى عاسىرلار بويى ساقتاپ كەلە جاتقانىمىزدى ماقتان تۇتامىز.
ناۋرىز – يران مەن قازاقستان حالىقتارىن تاريحي جانە مادەني تۇرعىدا بىرىكتىرەتىن التىن كوپىر. ول يران حالقىنىڭ بولمىس-بىتىمىمەن جانە تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن مەيرام جانە سالت-ءداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدىڭ باستى كورىنىسى دەۋگە بولادى. ىقىلىم زاماننان بەرى قازىرگى كۇنگە دەيىن بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ نىشانى, حالىقتاردى جاقىنداستىراتىن, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇندەستىككە جول اشاتىن مەرەكە رەتىندە تويلانادى.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ناۋرىز – يراندا جىل باسى, ياعني وسى ايدىڭ اياعىندا جاڭا جىلىمىز باستالادى. مەرەكەگە وراي يراندىق وتباسىلار ء«ھافت سين» دەپ اتالاتىن داستارقان باسىنا جينالادى. جىل اۋىسۋ ءساتىن ولار جاراتۋشى يەمەن بايلانىستى نىعايتاتىن مەزەت دەپ ەسەپتەيدى. سول داستارقان باسىندا قۇراننان اياتتار وقىلىپ, جۇرەكتەردى سوقتىرۋشى, جىل مەزگىلدەرىن اۋىستىرۋشى حاق تاعالادان ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى جاقسى دەڭگەيگە جەتكىز دەگەن ماعىنادا دۇعا تىلەنەدى.
– ء«ھافت سين» داستارقانىنىڭ اتاۋى قانداي ماعىنا بەرەدى؟ ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– يران مادەنيەتىندە ءار مەرەكەگە ارنالعان وزىندىك داستارقان ءمازىرى بار. سونىڭ ىشىندە ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالىپ جايىلاتىن داستارقان ء«ھافت سين» دەپ اتالادى. بۇل عۇرىپ تەك يراندا ەمەس, پارسى تىلدەس اۋعانستان مەن تاجىكستاندا دا جاقسى ساقتالعان.
ء«ھافت سين» داستارقانى جاڭا جىلعا بىرەر كۇن نەمەسە بىرنەشە ساعات قالعاندا جايىلادى. بارلىق وتباسى مۇشەسى وسى داستارقان باسىندا جينالىپ, ءار تاعامنان ءدام تاتادى. اتاۋىنىڭ ماعىناسىنا كەلسەك, ء«ھافت» – پارسى تىلىندە «جەتى» دەگەن ساندى بىلدىرسە, «سين» – پارسى الىپبيىندەگى «س» ءارپى. ياعني «جەتى سين» دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, مەرەكەلىك داستارقانعا «س» ارپىنەن باستالاتىن جەتى تاعام قويىلادى. ولار – سابزە, سەنجەت, سير (سارىمساق), سيب (الما), سەركە (سىركە), سۋماق, سامانۋ. بۇلاردىڭ ءبارى جەۋگە جارامدى ءارى جەردەن ءونىپ-وسەتىن تاعامدار.
ارقايسىسىنا جەكە-جەكە قىسقاشا توقتالىپ وتەيىن. ءبىرىنشى سين – «سابزە». ول ء«ھافت سين» داستارقانىنىڭ ەڭ ادەمى ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى. ول ادامزات پەن تابيعاتتىڭ تىعىز بايلانىسىن بىلدىرەتىن تاعام. ەكىنشى سين – «سير», ياعني سارىمساق – دەنساۋلىقتىڭ كەپىلى, ميكروبتاردى جويۋشى جانە كوز تيۋدەن قورعاۋشى ماعىناسىندا داستارقانعا قويىلادى. قازىرگى تاڭدا تاعى ءبىر ماعىناسى قوسىلدى, ول كوزدىڭ جانە جۇرەكتىڭ توقشىلىعىن بىلدىرەدى. ءۇشىنشى سين – «سەنجەت» پارسى تىلىندەگى «اقىلمەن ارەكەت ەتۋ», «ويلانىپ امال جاساۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن سوزدەن شىققان. ءاربىر يراندىق ازامات داستارقان باسىندا وسى تاعامنان اۋىز تيۋ ارقىلى الداعى جاڭا جىلدا قانداي ارەكەت ەتسەم دە, اقىلمەن ويلانىپ, جەتى رەت ءپىشىپ جاسايمىن دەپ ءوز-وزىنە ۋادە بەرەدى. ءتورتىنشى سين – سىركە سۋى تازالىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە داستارقانعا قويىلادى. ياعني ول وتكەن جىلداعى جاماندىقتاردىڭ ءبارىن جۋىپ تازالاۋشى. ال «سۋماق» – ء«ھافت سين» داستارقانىنىڭ بەسىنشى ەلەمەنتى. ول يران مادەنيەتىندە سابىرلىلىقتىڭ, تولەرانتتىلىقتىڭ, باسقالارعا دەگەن توزىمدىلىكتىڭ سيمۆولى سانالادى. سونىمەن بىرگە شاتتىق پەن قۋانىشتىڭ بەلگىسى. «سامانۋ» دەگەن تاعام – مەرەكەلىك داستارقاننىڭ التىنشى ەلەمەنتى. ول كۇش-قۇدىرەتتىڭ, جاقسىلىق پەن بەرەكەتتىڭ نىشانى. بيداي مەن ۇننان دايىندالاتىن, ادامعا كۇش بەرەتىن «ە» دارۋمەنىنە باي تاعام. ونى ادام ومىرىندەگى جاقسىلىق پەن بەرەكەتتى كوبەيتەدى دەپ سەنەدى. ء«ھافت سين» داستارقانىنداعى جەتىنشى سين – سيب, ياعني الما جەمىسى. بۇل دەنساۋلىق پەن سۇلۋلىقتىڭ بەلگىسى. «كەلەر جىلى اۋرۋ-سىرقاۋدان اۋلاق بولايىق» دەگەن نيەتپەن داستارقانعا قويىلادى.
– يراندا جەتى ءتۇرلى تاعامنان ء«ھافت سين» داستارقانى جايىلسا, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ داستۇرىندە دە وسى مەرەكەگە وراي جەتى ءتۇرلى تاعامنان ناۋرىزكوجە دايىندالادى. ال سىزدەردە مۇنداي كوجە جاسالا ما؟
– ءيا, بىزدە دە ءارتۇرلى تاعامنان دايىندالاتىن كوجە بار. ونى ءبىز «وش» دەپ اتايمىز. بىراق ول تەك ناۋرىزدا عانا ەمەس, باسقا كەزدەردە دە جاسالا بەرەدى. جالپى, وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, يراندا ءتۇرلى ۇلتتار مەكەن ەتەدى. ارقايسىسىنىڭ داستۇرىنە ساي ۇلتتىق تاعامدارى بار. ء«ھافت سين» داستارقانى ەلىمىزدەگى بارلىق حالىققا ءتان اس ءمازىرى سانالادى. ودان بولەك ناۋرىز مەرەكەسىندە بالىق پەن شوپتەسىندەر قوسىلعان پالاۋ دايىندالادى.
– جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاق جەرىندە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋعا تىيىم سالىندى. 1988 جىلى ول رەسمي مەرەكە رەتىندە قايتا جاڭعىردى. ءبىز ونى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەپ اتايمىز. ال بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جاڭاشا سيپاتتا اتاپ ءوتىلىپ جاتىر. ءوزىڭىز بىلەسىز, «ناۋرىزناما» ونكۇندىگى جاريالاندى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسىنا قانداي پىكىر بىلدىرەر ەدىڭىز؟
– ءيا, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىپ جاتقان جاڭا باستامالارىن ءبىز دە وقىپ ءبىلىپ وتىرمىز, ناۋرىز مەرەكەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ جاتقانى ءۇشىن وتە قۋانىشتىمىز. سەبەبى ناۋرىز قازاقستان مەن يران حالىقتارىنا ورتاق مادەنيەت, ورتاق ءداستۇر. ناۋرىزدى جاڭعىرتۋ ەكى حالىقتىڭ ءبىر-بىرىنە اناعۇرلىم جاقىنداي تۇسۋىنە, ىنتىماعىنىڭ ارتۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز. 14 ناۋرىز بەن 23 ناۋرىز ارالىعىنداعى ءاربىر كۇنگە اتاۋ بەرىلىپ, جاقسى ءداستۇردىڭ جولعا قويىلىپ جاتقانى حالىقتىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ءمان-مازمۇنىن بارىنشا تەرەڭ سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەرى حاق.
وسى كۇندەرى قازاقستاننىڭ ءاربىر قالاسىندا ناۋرىزعا وراي ءوتىپ جاتقان مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا يران ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە مۇمكىندىگىنشە قاتىسىپ, اتسالىسامىز. ال ءوز تاراپىمىزدان مەيرامدى وسى ايدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ كەتتىك. اتاپ ايتقاندا, يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ءالي اكبار جوۋكار مىرزا ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ وتەتىن ەلدەردىڭ قازاقستانداعى ەلشىلەرىن ارنايى شاقىرىپ, قوناقاسى بەردى. ولارعا مەيرامنىڭ يرانداعى تويلانۋ ءداستۇرىن تانىستىردىق.
سونىمەن بىرگە 22 ناۋرىز كۇنى ەكسپو-دا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتەتىن مەرەكەلىك ءىس-شاراعا يراننان ارنايى قولونەر شەبەرىن شاقىرىپ جاتىرمىز. ول ناۋرىز تاقىرىبىنداعى تۋىندىلارىن كوپشىلىك نازارىنا كورسەتەتىن بولادى. ءبىز بۇدان باسقا دا ناۋرىز مەرەكەسىنە بايلانىستى وتەتىن ءىس-شارالارعا قولعابىس ەتۋگە, سول ارقىلى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى بارىنشا نىعايتۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ايتقىم كەلەدى.
– بيىل ەلىمىزدە باستاۋ العان «ناۋرىزناما» ونكۇندىگىنىڭ شىمىلدىعىن كورىسۋ كۇنى اشقانى بەلگىلى. تاريحى تەرەڭ بۇل عۇرىپ نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە ساقتالعان. سونىڭ ىشىندە اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى كاسپي تەڭىزى ارقىلى يرانمەن شەكتەسەدى. مەنىڭ سۇرايىن دەگەنىم, سىزدەردە وسىنداي كورىسۋ سالتى بار ما؟
– بىزدە ارنايى كورىسۋ كۇنى بولماسا دا, كورىسۋ سالتى بار. ول – پارسى حالقىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى. جالپى, يراندا ناۋرىز مەيرامى 13 كۇن بويى تويلاناتىنىن ايتا كەتەيىن. وسى كۇندەرى ورىندالاتىن يگى داستۇرلەردىڭ ءبىرى – ادامدار ۇيلەرىن تولىق تازالايدى جانە رۋحاني تۇرعىدا دا تازارۋعا قادام جاسايدى. مىسالى, رەنجىسكەن ادامدار بولسا, ءبىر-ءبىرىن كەشىرەدى. ءتىپتى ارالاسپاي كەتكەن ادامدار ءوزارا قوناققا بارىپ, تاتۋلاسىپ, ۇزىلگەن قاتىناستى جالعاپ جاتادى. جاسى كىشىلەر ۇلكەندەرگە ارنايى بارىپ, امانداسىپ, ولاردىڭ باتا-تىلەگىن الادى. ادامدار اراسىنداعى مەيىرىمدىلىكتى, جاقىندىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان كورىسۋ سالتى وسى اتالعان 13 كۇندىك مەرەكە ىشىندە ورىندالادى. قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرىندە عانا اتاپ وتىلەتىن بۇل مەرەكەنىڭ قايتا جاڭعىرىپ, بيىلدان باستاپ بۇكىل ەل كولەمىندە ماڭىز بەن مارتەبەگە يە بولىپ جاتقانى قۋانىشتى جاعداي. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل باستاماسىن بارلىق ەل تۇرعىنى قولداعانىن كورىپ وتىرمىز جانە ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان مۇنى شىن كوڭىلدەن قولدايمىز.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى مەن «Egemen Qazaqstan» گازەتى اراسىندا جاقسى قارىم-قاتىناس ورناعان. بىزگە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەندەرىڭىز ءۇشىن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. الداعى ۋاقىتتا ءوزارا بايلانىسىمىزدى بۇدان دا نىعايتا تۇسسەك دەگەن ءوتىنىشىمىز بار. يران ەلشىلىگىنىڭ وتكىزىپ جاتقان ءىس-شارالارى, يران حالقىنىڭ مادەنيەتى جايىندا ماتەريالداردى ءجيى جاريالاپ تۇرساڭىزدار, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان يرانداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستان مەن قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى جانە سالت-ءداستۇرى تۋرالى كوبىرەك اقپارات بەرىپ وتىرۋعا اتسالىسىپ, ءوزارا ارىپتەستىكتى ورناتۋعا قولعابىس ەتۋگە ءازىرمىز. بۇل ەكى ەلدىڭ ءوزارا جان-جاقتى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.
مەن قازاقستان حالقىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىمەن تاعى دا قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءوز ءسوزىمدى پارسى حالقىنىڭ ۇلى شايىرى حافيز ءشيرازيدىڭ ناۋرىز تۋرالى مىنا ولەڭ جولدارىمەن اياقتاعىم كەلەدى:
«ەسكەندە ناۋرىزدىڭ سامالى,
اشىلار مۇمكىندىك الاڭى.
قۇدايدان كوپ كومەك سۇراساڭ,
قالاعان تىلەگىڭ بولادى.
سەن ونىڭ قادىرىن ءبىلىپ ءجۇر,
ادام بوپ يماندى سانالى».
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
