سۋرەتتە: سول جاقتان ەرسىن راقىشەۆ, بەكتۇر جۇسىپبەك ۇلى, باۋىرجان سقاقوۆ, ريما بەكتۇرقىزى, رامازان نۇرعاليەۆ.
1996 جىلى تامىز ايىندا بەكتۇر جۇسىپبەك ۇلى قاراعاندى قالاسىنا كەلدى. جانىندا قىزى ريما مەن ودان تۋعان ءۇش نەمەرەسى بار. بۇعان دەيىن بەكتۇر اعامىز رەسەيدىڭ كەمەر وبلىسى پروكوپەۆ قالاسىندا ەرىكتى تۇردە قونىستانىپ (ۆولنوە پوسەلەنيە) تۇرعان عوي. 1994 جىلى قاراشادا تاتارستان رەسپۋبليكاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ قاۋلىسىمەن اقتالىپ, قازاقستانعا كەلىپ, الماتىدا ءبىراز تۇرىپ, بايبىشەسى رەسەيگە قايتا الىپ كەتكەن. كەيىن اتامەكەنىنە قايتا بەت بۇرادى. قازاقستان ۇكىمەتى الماتىدان پاتەر بەرگەن.
ول ۋاقىتتا قاراعاندى قالاسىندا جۇسىپبەكتىڭ تۋعان ءىنىسى جاقىپبەكتىڭ نەمەرەسى باۋىرجان سقاقوۆ تۇراتىن. مەن بولسام بۇل تۇستا باياناۋىل اۋدانىنىڭ «يۋجنوە» كەڭشارىندا (قازىرگى جۇمات شانين اۋلى) زووتەحنيك بولىپ ەڭبەك ەتتىم. بىردە قاۋلاعان دالا ءورتىنىڭ اراسىندا قالىپ قويىپ, بەت-اۋزىم, قولىمنىڭ ءبىراز بولىگى كۇيىپ قالدى. ءسويتىپ, ءبىراز ۋاقىت قاراعاندى قالاسىندا ەمدەلۋگە تۋرا كەلدى. باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن ۇلكەن قىزىم نازگۇل جانىمدا بولاتىن. جالپى, مەن – ايماۋىت اۋلەتىنە بىرنەشە اتادان قوسىلاتىن تۋىسپىن. باۋىرجانمەن اۋەل باستان-اق جاقسى بايلانىستامىز. ول مەنىڭ قالادا ەكەنىمنەن حاباردار. سودان ءبىر كۇنى باۋىرجان بەكتۇردىڭ كەلە جاتقانىن, پويىزدان تۇسەتىنىن جەتكىزدى. قارسى الۋعا سول ۋاقىتتا قاراعاندىداعى دياگنوستيكالىق ورتالىقتىڭ باس دارىگەرى ەرسىن راقىشەۆ تا بىرگە باردى. ونىڭ دا رۋى ك ۇلىك, جۇسىپبەكپەن تۋىس. جوعارىدا ايتقانداي, بەكتۇر جالعىز كەلمەدى. سودان ءتۇنى بويى باۋىرجاننىڭ ۇيىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ەرتەسىندە باياناۋىلدىڭ قىزىلتاۋىنا بىرنەشە ماشينامەن شىقتىق. سول ساپارىمىزدا قاراعاندى وبلىستىق تەلەارناسى جاقسى ءبىر تەلەحابار دايىنداعانى دا ەسىمدە.
اۋەلى ايماۋىت ۇلى اۋلىندا بولىپ, كەلەسى كۇنى اتالارى جاتقان ءداندىباي قورىمىنا باردىق. بەكتۇر: «قۇلقۋاللانى ءۇش قايتارۋعا شامام بار, دۇعانى ءوزىم جاسايىن», دەدى. سول دۇعا اراسىندا اكەم مەن شەشەم دە بولعان. اكەم سول جەردە قوي سويىپ, اس بەردى. بەكتۇر اعامىزعا كوستيۋم-شالبار كيگىزگەنى دە ەسىمدە. اسىلدىڭ سىنىعىنىڭ كوزىندە ۇنەمى ءبىر قاياۋ بايقالىپ تۇراتىن. اتا-باباسىنىڭ زيراتىنا بارعانىمىزدا ءبىر اسقاق ارمانىنا قول جەتكىزىپ وتىرعانداي كورىندى.
اڭگىمە ورايىندا بەكتۇر اعامىز: «20-جىلداردىڭ ورتاسىنا تامان بولۋى كەرەك, اكەم جۇسىپبەك ورىنبورداعى جوعارى اسكەري-وفيتسەرلەر مەكتەبiنە قىزمەتكە ورنالاسىپ, پسيحولوگيا پانىنەن ساباق بەرەدى. جاناق ەكەۋىمىز ءداندىبايدا تۇرىپ جاتتىق. سودان ءبىر كۇنى اكەمىز ءبىزدى الىپ كەتپەككە اۋىلعا كەلدى. مىناۋ زيراتتىڭ (داندىبايداعى ايماۋىت ۇلىنىڭ اتا-اناسى جاتقان قورىم) سىرتىندا قورعان-دۋال بولاتىن. سونىڭ قۇلاپ قالعان جەرلەرىن كىرپىشپەن قالاتتى. جاناق ەكەۋمىزدى ات ارباعا وتىرعىزىپ, قىزىلشىرپى قالاسىنا (قازىرگى اقسۋ) الىپ جونەلدى. ول جەردەن كەمەگە وتىراتىن بولدىق. ءبىزدى اربامەن اپارعان اعاعا كەمە توقتايتىن جەردەگى جايما بازاردان شي بارقىت, اق ماتا, ۇلتان, بىلعارى, ناسىباي جاپىراعىن ساتىپ اپەردى. الگى كىسى مىلقاۋ ەدى, ەكەۋى ىممەن سويلەسەدى. ءبىز كەمەگە وتىرعاندا الگى اعا جىلاپ تۇردى. اكەمىزدىڭ ايتۋىنشا, ول بىزگە جاقىن تۋىس بولعان», دەپ ەسىنە الدى.
مەنىڭ اكەم جۇسىپبەكتىڭ الگى تۋىسىنىڭ تولەۋبەك ءبايدىلدا ۇلى دەگەن اۋىل تۇرعىنى بولعانىن جەتكىزدى. جاستايىنان سويلەۋ ءتىلى جەتىلمەگەن, تەك «اتاۋ» دەگەن ءسوزدى عانا ايتا بىلەدى ەكەن. سوعان وراي اۋىلداستارى اتاۋ اتاپ كەتكەن. جۇسەكەڭ ۇستالىپ, ەلدە جاپپاي كامپەسكە ءجۇرىپ جاتقاندا تولەۋبەك وتباسىمەن كەمەر وبلىسىنىڭ كولچۋگينو دەگەن تەمىرجول ستانساسىنا كوشىپ كەتكەن. سودان 1959 جىلى عانا ەلگە قايتىپ كەلەدى. ەر بالالارىنىڭ ءبارى قايتىس بولعان, سوڭىندا ورىنباسار دەگەن قىزى قالدى. ول كوپ جىلدار ەكىباستۇز قالاسىندا ءومىر ءسۇردى.
بەكتۇر اعامىز بۇدان بولەك ءوز ءومىرى جايىندا دا ءبىراز دەرەك ايتقان. ەسىمدە قالعانى مىنالار:
«اكەمىز جۇسىپبەك قۋدالاۋعا تۇسكەندە ونىڭ ءبىر تانىسى, تاتار كەلىنشەگى ءبىزدى ۋفاعا الىپ كەتتى. سەبەبى قازاقستاندا بىزگە «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ كۇن بەرمەيتىن. ەرجەتە كەلە قازان قالاسىنداعى گوربۋنوۆ اتىنداعى قۇپيا اۆياتسيالىق زاۋىتقا ەلەكتريك بولىپ جۇمىسقا تۇردىم. بۇل 1936 جىلى ەدى. مۇندا ءتاۋىر جالاقى الىپ, تۇرمىسىم تۇزەلىپ قالدى. اتتەگەن-اي, كوپ ۇزاماي قىرسىق شالدى. جىل وتپەي ۇستىمنەن ارىز ءتۇستى. «بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ بالاسى, جابىق زاۋىتتا جاسىرىن جۇمىس ىستەپ, وكىمەتكە قاستىق جاساعالى ءجۇر» دەگەن جالامەن مەنى ارنايى ورگاندار تەكسەرىپ, اقىرى ايداتىپ جىبەردى. اقتەڭىزدەگى تۇرمەگە جابىلىپ, 10 جىلىمدى تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتكەردىم. شىققان سوڭ, پاسپورتىما «مۇسىلمان ەلدەرىنە شىعۋعا تىيىم سالىنعان» دەگەن جازۋى بار شتامپ قويىلدى. امالسىزدان كەمەر وبلىسىنىڭ پروكوپەۆ قالاسىنا بارىپ, جەرگىلىكتى شاحتاعا ەلەكتريك بولىپ ورنالاستىم. ۇزاق جىل سوندا ەڭبەك ەتتىم. سول جەردە وتباسىن قۇرىپ, ءبىر ۇل, ءبىر قىز كوردىم. ۇلىم ۆيكتور قيىرداعى ۆلاديۆوستوكتا كەمە كاپيتانى بولعان, اسا ارالاسا قويمايمىز. بار ءۇمىتىم – قىزىم ريما», دەپ تولعانعان ەدى جارىقتىق.
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, پروكوپەۆ قالاسىنداعى بازاردا جۇرگەندە قازاق جىگىتىنە كەزىگەدى. قازاق ازاماتى ساۋدا جاساپ تۇرىپ, قالعان اقشاسىن بەرمەكشى بولىپ قالتاسىنان سومدارمەن قوسا ساۋدىراتىپ تەڭگەلەردى الىپ شىعادى عوي. الگى اقشالاردىڭ اراسىنان ابىلاي حاننىڭ سۋرەتىن كورىپ: «بۇل – ابىلاي حان, قازاقتىڭ باسىن قوسقان ايگىلى حان, كەنەسارى حاننىڭ باباسى. بالا كەزىمدە اكەم مۇنىڭ بەينەسىن رامكاعا سالىپ, ءۇيدىڭ تورىنە ءىلىپ قوياتىن», دەپ ايتتىم» دەپ كۇلگەن ەدى بەكتۇر جۇسىپبەك ۇلى. بالا شاعىنداعى ءبىراز جايتتى اڭگىمەلەي كەلىپ, قىزىلورداداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇيىندە عابباس توعجانوۆتىڭ اكەسىنە ءتيىسىپ: «سەن الاشورداشىسىڭ, رەۆوليۋتسياعا قارسى ادامسىڭ. كوزىڭدى جويامىن» دەگەن وقيعانى جەتكىزدى. كەيىن ع.توعجانوۆ بۇل اڭگىمەنى بىرنەشە مارتە كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە ايعايلاپ ايتىپ, جۇسەكەڭنىڭ ار-نامىسىنا تيگەن. اقىرى الاش ارىسىنىڭ تۇبىنە جەتىپ تىنعانى تاريحتان ءمالىم. ورىنبورداعى مەكتەپتە مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ ۇلى ەسكەندىرمەن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنارمەن بىرگە وقىعان.
بەكتۇر جۇسىپبەك ۇلى كەيىن قاراعاندىعا قايتقان سوڭ, رەسەيگە جول ءجۇرىپ كەتەدى. ول جاقتا ۇزاق تۇرعان سوڭ, 2006 جىلى تۋعان ەلىنە ورالدى. ۇلىنىڭ تۇياعى اراعا ەكى جىل سالىپ 92 جاسىندا دۇنيە سالدى.
* * *
اڭگىمە سوڭىنان رامازان ءدىنىس ۇلى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ەسىمى تۋعان وڭىرىندە ەلەنبەي وتىرعانىنا قىنجىلىس تانىتىپ, ۇزاق تولعاندى.
«جۇسىپبەككە قاتىستى تاريحي جەرلەر باياناۋىلعا بالاسى بەكتۇر كەلگەن جىلعىداي, سول جۇدەۋ, ەلەۋسىز قالپىندا جاتىر. وتكەن جىلى وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىمەن قىزىلتاۋ وڭىرىنە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ بالالىق شاعى وتكەن جەرلەردە, اتا-باباسى جەرلەنگەن ءداندىبايدا, تۇلعانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن اشىلعان «مادەني كىندىك» اۋلىندا بولدىق. سول ساپارىمىزدىڭ قورىتىندىسىندا ارامىزدا بىرنەشە عالىم, قالامگەر بار, وبلىس اكىمىنىڭ اتىنا حات تۇسىردىك. وندا الاش ارىسىنىڭ 135 جىلدىعىنا وراي تۋعان جەرىندە ورەلى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قولداۋ كورسەتىڭىز دەپ ءوتىنىش جاساعان ەدىك. وكىنىشكە قاراي, وبلىس, اۋدان بيلىگى تاراپىنان ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزعا ءالى كۇنگە ماردىمدى جاۋاپ بولماي وتىر», دەيدى ولكەتانۋشى.
ول حاتتا مىناداي ءتورت ۇسىنىس ايتىلىپتى: ء«داندىبايدىڭ سارىشوقىسى» دەپ اتالاتىن جەردەگى جۇسىپبەك تۋعان قونىس ەسكەرۋسىز جاتىر. ول جەرگە 1989 جىلى بەلگىتاس قويىلىپ, «بۇل جەردە قازاقتىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, جازۋشى, عالىم-پەداگوگ جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1889 جىلى دۇنيەگە كەلدى» دەپ جازىلعان. اسىعىستاۋ جاسالعان دۇنيە مە, تاس توپىراققا دۇرىس بەكىتىلمەپتى. جان-جاعى شايىلىپ, جىل وتكەن سايىن ەڭكەيىپ بارادى. جازۋ تۇسىرىلگەن تاقتاتاسى دا ورتاسىنان قاق ايىرىلىپ, ونىسى تەمىر قۇرساۋعا سالىنىپ قويىلعان.
ەكىنشىدەن, ءداندىباي جازىعىنداعى زيرات-قورىمدا ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ اتاسى ءداندىباي, اكەسى ايماۋىت (ويماۋىت), شەشەسى ءباتيما, ءىنىسى احات, ايماۋىت ىنىلەرى – وسپان, يسا جانە باسقا تۋىستارى جەرلەنگەن. مولالار ماڭايى راسىندا جۇدەپ, اينالاسىن مال تەزەگى باسىپ كەتكەنىنە بىلتىر ساپار بارىسىندا كۋا بولعانبىز. الگى زيراتتىڭ اينالاسى شامامەن 400 مەتر قورشاۋدى قاجەت ەتەدى.
ۇشىنشىدەن, ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن كەزىندە باياناۋىل اۋدانى ورتالىعىندا جۇسىپبەكتىڭ ءبيۋستى ورناتىلعان. الايدا ءبيۋستىڭ تۇعىرتاسى گرانيتتەن قويىلعانىمەن, ەسكەرتكىشتىڭ ءوزى كادىمگى گيپستەن جاسالىپتى. قازىرگى كۇنى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا تۇرعان سول ءبيۋستىڭ سۇرقى كەتىپ قالعان. دانالار داڭقى الاڭىندا جۇسىپبەكتىڭ ەسكەرتكىشىمەن قاتار, اكادەميكتەر الكەي مارعۇلان, شاپىق شوكين, ابىكەن بەكتۇروۆتىڭ تاستان قاشالعان بيۋستەرى تۇر. سولارداي ەتىپ تاستان جاسالسا دەگەن تىلەك بار.
سوڭعىسى – جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1921 جىلى سەمەي گۋبەرنياسىندا وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تۇرعاندا باياناۋىل جەرىندە اشىلۋىنا ۇيىتقى بولعان «مادەني كىندىك» اۋلىنىڭ ورنىنا بەلگىتاس ورناتۋ. ونىڭ سۇلباسى دايىن, قاراجات تابىلسا, تەز ارادا جاساپ شىعۋعا بولادى.
«الاش ارداقتىسى زامانىندا جەرگىلىكتى ءتورت رۋدىڭ ءىرى بايلارىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن قىزىلتاۋ ايماعىندا باستاۋىش مەكتەپ سالعىزعان. ول جەر «مادەني كىندىكتى» اتالىپ, كەيىن قازاق ەلىنە تانىمال بولعان قانشاما ازامات وقىپ شىقتى. تاريحي مەكەندە مەكتەپ پەن جاتاقحانالاردىڭ, وزگە دە شارۋاشىلىق عيماراتتارىنىڭ ىرگەتاستارى وشپەگەن. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى بيلىك اينالاسىن قورشاماق تۇگىل, باسىنا ءبىر بەلگى قويا الماي كەلدى. بۇل ماسەلەنى ەندى بۇقار جىراۋ اتىنداعى مۋزەي ارقىلى شەشۋگە وقتالىپ وتىرمىز. بيىل كۇن جىلىنا بەلگىتاس دايىنداۋ, ورناتۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتەمىز دەپ جوسپارلادىق. تاعى ءبىر ەلدىڭ ازاماتى مەيرام نۇعمان تۇلعانىڭ تۋعان جەرىندەگى تاسىن رەتتەيمىن دەپ ۋادە ەتتى. ەندى قالعانى – داندىبايداعى زيرات پەن اۋدان ورتالىعىنداعى بيۋست ماسەلەسى. اۋدان باسشىلىعى بيۋدجەتتەن قارجى بولە المايتىنىن جەتكىزدى. ال وبلىستا بۇعان باس اۋىرتىپ وتىرعان ەشكىمدى بايقامادىق. مەنىڭ ۇسىنىسىم, دانالار داڭقى الاڭىنداعى سۇلتانماحمۇتتىڭ ەسكەرتكىشىندەي باياناۋىلدىڭ قىزىل گرانيتىنەن جۇسىپبەكتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ كەرەك. ونى سوناۋ الماتىدان ەلدىڭ ءبىر ازاماتى ارزان باعاعا جاساپ بەرەمىن دەپ قۇلشىنىپ وتىر. بىراق وعان ازىرشە قاراجات جوق», دەيدى رامازان نۇرعاليەۆ.
ۇلىلار تۋعان جەردە جۇسىپبەككە قاتىستى بەلگىلەردىڭ جەتىمسىرەپ, كەنەۋى كەتىپ تۇرعانى جاراسپاس. بيىل 135 جىلدىعىنا وراي جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىن سىرتتان ىزدەپ كەلەتىن قوناقتارعا نە كورسەتەمىز؟ ماسەلە وسىندا.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
