قىزىل سۋدىڭ قاۋپى زور

ساندىقتاۋلىقتار ساقتىقتى كۇشەيتكەن

كوگىلدىر كوكتەمنىڭ شۋاعىمەن دالا ديدارى ءجىپسىپ, قىس بويى سىرەسىپ جات­قان قالىڭ قاردىڭ كوبەسى سوگىلگەن ۋا­قىتتا اتباسار, ساندىقتاۋ, تسەلينوگراد اۋدان­دارىنىڭ الدەنەشە ەلدى مەكەنىنە قاۋىپ تونەتىنى بار. جىلداعى ادەت وسى. بيىل دا قار قالىڭ, كۇرت ەرىسە, قاۋىپ-قاتەر مولايا تۇسپەك. ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ 10 ەلدى مەكەنىنە قارعىن سۋدىڭ قاۋپى ءتونۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن بولجام بار. قاۋىپتى وڭىرلەردە 459 تۇرعىن تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. اۋدان اكىمدىگى ەلدى مەكەندەردى قىزىل سۋ باساتىنداي وقىس جاعداي تۋىن­داي قالسا, حالىقتى قۇلاقتاندىرۋ ماسە­لەسىن مىقتاپ شەشپەك. بۇل ءۇشىن ارنايى قۇرىلعىلار دايىندالعان. ال ادامداردى قاۋىپسىز جەرگە ورنالاستىرۋ ماسەلەسى دە كۇنى بۇرىن قاراستىرىلعان. 10 الەۋمەتتىك جانە كوممەرتسيالىق نىسان كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. تۇتاستاي العاندا 200-دەن اسا ادامدى ۋاقىتشا پانالاتۋعا ابدەن بولادى. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق» دەمەكشى, كۇنى بۇرىن ەتەك-جەڭدى جيناپ, ءازىر وتىرعاننىڭ ارتىقتىعى بولماس.

«اۋدان اكىمدىگى كوكتەمگى قىزىل سۋدىڭ جۇرەتىن مەرزىمىندە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋ, ءتىلسىز جاۋدان مال-جانىن امان الىپ قالۋ ماقساتىن كوز­دەيتىن قاۋلى قابىلداپ, جوسپار تۇزگەن. ارنايى شتاب قۇرىلعان. سونداي-اق قىسىلتاياڭ كەزدە كادەسىنە جارايتىن قۇرال-جابدىقتار دا ازىرلەنگەن. ناۋرىز ايى تۋىسىمەن ساندىقتاۋ ءوڭىرىن كوكتەي وتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى وزەندەر مەن سۋ ارنالارىندا سىرەسكەن سەڭمەن بىرگە لىقسىپ اعاتىن قارعىن سۋدى كىدىرىس­سىز وتكىزۋ جايى كوزدەلگەن. بۇل ءۇشىن وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپار­تامەنتىنە قاڭتار ايىندا ءوتىنىم تاپسىرىلىپ, سۋ ارنالارىنىڭ 8 100 شارشى مەترىن جارىپ, اعىن سۋعا جول اشۋ جايى كەلىسىلگەن. اۋداندىق بيۋدجەتتەن وسى ماقساتقا 2 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان», دەيدى اۋدان اكىمى ەربول جۇسىپبەكوۆ.

وتكەن جىلداردىڭ تاجىريبەسىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, اقىل تارازىسىنا سالاتىن بولساق, ادام كۇشىمەن تەحنيكانى كۇنى بۇرىن دايىندىق ساپىنا قويۋ كەرەك-اق. بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا 115 ادام مەن 48 ينجەنەرلىك جانە ارنايى تەحنيكالار ازىرلەنگەن. ونىڭ ىشىندە قاربالاس شاققا قاجەتتى ەكسكاۆاتورلار مەن بۋلدوزەرلەر, جۇك كولىكتەرى دە بار. اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىمەن كەلىسە وتىرىپ, ولاردىڭ قولىنداعى تەحنيكالاردى دا قاجەت بولا قالعان كۇن­دە پايدالانۋعا ابدەن بولادى. «كوكتەم – 2024» رەسپۋبليكالىق كومان­دا­لىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋ كەزىندە كوك­تەمگى قىزىل سۋعا ازىرلىك بارىسى مۇ­قيات تەكسەرىستەن وتكىزىلدى.

ەرتە كوكتەمدەگى ەل ىشىندەگى دۇربەلەڭ قىزىل سۋعا بايلانىستى تۋىندايتىنى بەلگىلى. سۋدى اۋىل-ايماقتان قاۋىپسىز جەرگە شىعارۋ ءۇشىن 10 سورعى دايىندالىپ وتىر. ولاردىڭ بارلىعى تەكسەرىستەن وتكىزىلگەن, جارامدى قالىپتا. دايىندىق­تىڭ قارجىنى دا قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. تۇتاستاي العاندا بۇل ماقساتقا 32 ملن 472 مىڭ تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان. 356 توننا ينەرتتى ماتەريالدار دايىندالدى. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق, سان­دىقتاۋ سەلولىق وكرۋگىندە – 96 تون­نا, بالقاشين سەلولىق وكرۋگىندە – 150 توننا, ماكسيموۆكا سەلولىق وكرۋ­گىندە 110 توننا قاجەتتى ماتەريالدار بار. سونداي-اق 2 500 دانا قۇم سالىن­عان قاپتار دا ۇرىمتال جەرگە ءۇيىلىپ قويىلدى.

كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا ازىرلىك كۇزدە باستالعان دەپ تە ايتۋعا بولادى. قوڭىر كۇزدە تابيعي سۋ جولدارى كۇل-قوقىستان ارشىلىپ, تازالانىپ تەرەڭدەتىلدى. سۋاعارلاردىڭ بويىندا قىزىل سۋعا بو­گەت بولاتىن كەدەرگىلەر جويىلدى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا سۋ وتكىزەتىن قۇبىر­لار­دىڭ ءىشى مۇزدان تازارتىلىپ جاتىر. اۋداندا 8 كوپىر مەن 126 سۋ وتكىزەتىن قۇرىلعى بار. كوپىرلەردىڭ استى مەن قۇرىل­عىلاردىڭ ءىشى مۇقيات تازارتىلۋدا. ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىن ۇيلەردى سۋ باسۋ وقيعاسى كەيدە قاردىڭ ۋاقىتىندا تازالانباۋىنان ورىن الىپ جاتادى. بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا قار تازالاۋ ءىسى قاۋىرت جۇرگىزىلىپ جاتىر. اقپان ايىن­دا 51 مىڭ تەكشە مەتردەن استام قار شىعارىلدى. قاجەتتى جانار-جاعارماي قورى دا دايىندالدى. وسىلايشا, سان­دىقتاۋلىقتار كوكتەمگى قىزىل سۋدىڭ قاۋپىن سەيىلتۋ ءۇشىن ازىرلىك جۇمىستارىن شيراتا تۇسكەن.

توزعان توعان تاقسىرەتى

وڭىردە سۋ تاسقىنى كەزىندە قاۋىپ توندىرەتىن جايدىڭ ءبىرى – ۇزاق ۋاقىت­تان بەرى مۇلدەم جوندەۋ كورمەي, اپات­تىق جاعدايدىڭ الدىندا تۇرعان گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلعىلار. بۇل كورىنىس – جالقىعا ەمەس, جالپىعا ورتاق جاي. وبلىستىڭ بارلىق اۋدانىنداعى توعانداردىڭ توزىعى الدەقاشان جەتكەن. اسىرەسە بۇلاندى, بۋراباي, ارشا­لى, استراحان, ساندىقتاۋ, اتباسار, شور­­تاندى, ەسىل, جاقسى جانە جار­قايىڭ اۋداندارىنداعى بوگەتتەردىڭ جاع­دايى وتە مۇشكىل. ءماندى ماسەلەنى كۇلبىلتەلەمەي اشىعىن ايتاتىن بولساق, بۋ­راباي اۋدانىنداعى توعاننىڭ جاع­دايى سىن كوتەرمەيدى. قار كۇرت ەرىپ, توپان سۋ تىم مولايىپ كەتسە, قاۋساعان توعاننىڭ قابىرعاسى قاۋساپ تۇسپەسىنە كىم كەپىل؟ سۋدىڭ جۇرەر جولى مەن ىلديىن, ويپاتىن تارازى باسىنا تارتساڭىز, ءبىر عانا توعاننىڭ بۇزىلۋى جەتى بىردەي ەلدى مەكەندى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپىن تۋدىرادى ەكەن. ال ول اۋىلداردا 1 100-دەن اسا تۇرعىن بار. وسىنىڭ بارلىعى – توعان ماسەلەسىنە ۋاقتىلى كوڭىل بول­مەگەندىكتىڭ كەسىرى. ەگەر بۇل تاراپتاعى شارۋانى كۇنى بۇرىن ەگجەي-تەگجەي ويلاستىرىپ, ءتيىمدى شارا قولدانعاندا, كوك­تەمگى قىزىل سۋ يگىلىكتىڭ كوزىنە اينالىپ, ەگىستىك القاپتار مەن جايىلىمداردى ىلعالعا كەنەلتۋگە مول مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ال قازىر ەسىل سۋ جىلعا قۋالاپ, ساي تابانىنا ءسىڭىپ, ىسىراپ بولىپ جاتىر. وسى ءبىر كەلەڭسىز كورىنىستى جويۋ تۋرالى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «ەڭ الدىمەن, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەڭ اۋقىمدا ەنگىزگەن ءجون. شىنى كەرەك, ءبىز سۋدى تىم ورىنسىز جۇمسايمىز. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار». بۇكىل ەل بولىپ سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. كورشى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, ءتيىمدى تۇستارىن الۋ قاجەت. ەلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى مىن­دەت, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دەۋگە بولادى. ونەركاسىپتە, اگروسەكتوردا, كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىقتا, جالپى, بارلىق سالادا سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت» دەگەن ەدى.

ۇنەمدەۋ ءۇردىسى, مادەنيەتى وسى جەردەن قالىپتاسپاق. گيدروتەحنيكالىق توعانداردى سۋ جيناقتاۋعا پايدالانۋعا ابدەن بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ما­سە­لەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن كوڭىل بو­لىن­بەپتى. قازگيدرومەتتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, الداعى جاز قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىنداي ىستىق بولماق. ەل جينالعان قار سۋىنا ءتورت ت ۇلىك مالىن سۋارسا دا ولجا ەمەس پە؟ ەگەر سۋ قويمالارى مەن توعانداردا ىلعال قورىن جيناقتاماساق, ءبىر تامشى سۋعا زار بولىپ قالۋىمىز دا عاجاپ ەمەس. مۇنداي ىسىراپشىلدىق ءتۇپتىڭ-تۇبىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

ءدال قازىر توزعان توعاندار قۇلديلاپ قۇيىلعان قىزىل سۋدىڭ ەكپىنىنە شىداماسا, 8 اۋدانداعى 24 ەلدى مەكەنگە قاۋىپ تونبەك. اتاپ ايتقاندا, ارشالى اۋدانىنداعى «باتپاكول», استراحان اۋدا­نىنداعى «قىزىلجۇلدىز», بۋرا­باي اۋدانىنداعى «ۆەدەنوۆكا», «كەنە­سارى», «ششۋچينسك ساياجايلارى», «فرو­لوۆسكوە», بۇلاندى اۋدانىنداعى «يۆان­كوۆ», ەسىل اۋدانىنداعى «سولەنايا بالكا», «چاپاەۆسكايا-2», ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى «ماكسيموۆسكوە», شور­تاندى اۋدانىنداعى «دامسا» جانە «نەگىزگى» توعاندارىنىڭ ۋاقىت تەزىنە شى­داماي, ونداعان جىلدار بويى جوندەۋ كورمەگەندىكتەن, قابىرعالارى ارسا-ارسا بولىپ قاۋساپ تۇرعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ال بۇل جاي قى­زىل سۋ­دىڭ قاۋپىن قالىڭداتا تۇس­پەك. وبلىس اۋماعىندا توقسانعا جۋىق گيدرو­تەح­نيكالىق توعاندار بولعا­­نىمەن, ولار­دىڭ بىرقاتارى سۋ جيناق­تاۋعا قاۋ­­­قارسىز بولىپ شىقتى. قورعال­جىن اۋدا­نىنىڭ ءبىر وزىندە عانا 5 گي­درو­تەحني­كالىق قۇرىلىمدى ەسەپتەن ال­دەقاشان شىعارىپ سالۋعا بولار ەدى. ءبىر داتكە قۋاتى بۇل توعاندار ەلدى مەكەندەردەن ءبىرشاما الىس. سوندىقتان قاۋىپ توندىرمەيدى.

سىناق سىلبىرلىقتى كوتەرمەيدى

مامانداردىڭ ساراپتاماسىنا قارا­عاندا, ءوڭىردى باسىپ وتەتىن 25 وزەن 11 مىڭنان اسا تۇرعىنى بار 95 ەلدى مەكەنگە قاۋىپ توندىرمەك. ونىڭ ىشىندە جىل سايىن جاعالاۋدا ءجۇرىپ كەتەتىن, كوكتەم سايىن ارناسىنان اسىپ-تاسىپ جاتاتىن جاباي, نۇرا جانە ەسىل وزەندەرىنىڭ بويىنداعى قاۋىپ زور. ەندى مىنا ءبىر جايعا نازار اۋدارايىق. ءار كوكتەم سايىن اۋزىمىز كۇيىپ جاتسا دا, سىلبىرلىقتان اسا الماي وتىرمىز. جاباي مەن نۇرا وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىن كەڭەيتۋ, تاياز جەرلەرىن تەرەڭدەتۋ جۇ­مىسى 2021 جىلى جوسپارلانعان ەكەن. ارادا ءۇش جىل وتكەنىمەن, وڭ ساراپتاما قورىتىندىسى بار جوبا ءالى قولعا الىنباعان. كوگەرىپ كوكتەم كەلگەن سايى­ن قىزىل سۋدىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ كەلە جاتقان تسەلينوگراد اۋدانىنداعى ورازاق اۋلىن جاناي وتەتىن نۇرا وزەنىنىڭ جاعالاۋىن بەكىتىپ, ارناسىن كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىنا قۇجاتتاما ەندى عانا ازىرلەنە باستاپتى. جاباي وزەنىنىڭ تاسۋى سالدارىنان انەبىر جىلى اتباسار قالاسىن توپان سۋ باسىپ قالدى. قانشاما تۇرعىن ءۇي قۇلادى. ايتسە دە, اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدىنى ۇعار ەمەس. قالا مەن بوريسوۆكا سەلوسىنىڭ ماڭىنداعى جاباي وزەنىنىڭ ساعاسىن تەرەڭدەتۋگە بايلانىس­تى جوبا جاسالعانىمەن, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلمەگەن. ءتىپتى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دا جاسالماپتى.

تاعى ءبىر ەلەڭ ەتكىزەتىن جايت كوك­شەتاۋ, ستەپنوگور قالالارى مەن قورعال­جىن اۋدانىندا ورىن الىپ وتىر. بۇل جەرلەردە حالىقتى اپات جايلى حابارلاندىرۋ جۇيەسى سىن كوتەرمەيدى. جالپى, ايماقتى تولايىم قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءالى دە 278 دابىل قۇرىلعىسى قاجەت. اسىرەسە بۋراباي, زەرەندى, اتباسار جانە تسەلينوگراد اۋداندارىنا وسىنداي قۇرىل­­عىعا دەگەن قاجەتتىلىك باسىم.

اقمولا وبلىسى