اقباس سيىرعا سۇرانىس ارتا ءتۇستى

قازاقستانداعى ءىرى قارا مال تۇقى­مىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىرىن­شى كوزگە تۇسەتىنى – اقباس سيى­رى. 1950 جىلدان بەرى وداق كولە­مىندە بەكىتىلگەن «قازاقتىڭ اق­باس سيىرى» تۇقىمىنىڭ نە­گىز­گى ەرەك­شەلىگى – ەتتىلىگى, تا­بي­عات تىرشىلىگىنەن قولايلى جانە جايىلىم تالعامايتىنى. اسى­رەسە فەرمەرلەر مال باسىن اسىل­داندىرۋدا وسى تۇقىمنىڭ بۇقا­لارىنا كوپ قىزىعۋشىلىق تانىتىپ ءجۇر.

قازاقتىڭ اقباس تۇقىمىنىڭ پالاتاسى ۇسىنعان مالىمەتتە بيىل 1 ناۋرىز بويىنشا 8 312 اقباس ساتىلعان. ورتاشا باعا­سى – 450 مىڭ تەڭگە. بۇنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ساناتقا كىرەتىن بۇقا­لاردىڭ باعاسى وتە قىمبات. مىسالى, قاراعاندى وبلى­سىن­داعى «اگروسيستەما» جشس سالماعى 350 كيلو تارتاتىن بۇقا­نىڭ باعاسىن 950 مىڭ تەڭگە دەپ بەلگىلەپتى. سوندا ءتىرى سالماقتاعى باعاسى 1 800 تەڭگەدەن اينالىپ تۇر. ەكىنشى ساناتتاعى 250 كيلولىق  بۇقاشىق نەمەسە قاشاردىڭ باعاسى 350 مىڭ تەڭگەدەن باس­تالادى. ور­تا­شا العاندا ءتىرى سال­ماعى كيلوسىنا 1 500 تەڭگە بولادى.

اسىل تۇقىمدى اقباستاردى ساتۋ بويىنشا الدا اباي وبلىسى تۇر. وڭىردە 3 217 باس بۇقا مەن قاشار ساتىلىمعا شىقسا, ودان كەيىنگى ورىنداعى باتىس قازاقستان وبلىسى 2 296 باس ت ۇلىكتى پۇلعا اينالدىرعان. بۇل وڭىردە كەڭەس زامانىندا جەرگىلىكتى قازاقى سيىردى «گەرەفورد» بۇقامەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى «قازاقتىڭ اقباس تۇقى­مىن» قۇرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلگەن سەلەكتسيالىق ورتا­لىق­تار بولعان. ءبىر عاجابى – جەرگىلىكتى ت ۇلىكتەردىڭ شىدام­دىلىعى, جايىلىمعا بەيىم­دىلىگى, ال گەرەفوردتاردان ەتتى بولۋ قاسيەتى بىرىگىپ, وسى تۇقىم دۇنيەگە كەلگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانى ساتى­لىم­عا شىعارعان وڭىرلەر اراسىندا پاۆلودار, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, اقمولا, جەتىسۋ, جامبىل, الماتى, ۇلىتاۋ جانە قوستاناي وبلىس­تارى دا بار.

– دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقى سيىردىڭ تىرىلەي سالماعى 240-384 كيلو ارالىعىندا بول­عا­نى جانە بەس جاسار بۇقانىڭ تاڭداۋلىسى 520 كيلوعا دەيىن سالماق تارتقانى كەل­تى­رىلگەن. وسى دەرەكتەر قازا­قى سيىردىڭ شاعىن دەنەلى بول­عانىن, دەگەنمەن, جاسى ۇلعايعان سايىن سالماق قوسا الاتىن قابىلەتىن ايقىندايدى. «قازاقتىڭ اقباس سيىرى» جاڭا تۇقىم رەتىندە قابىلدانعان سوڭ, ەڭ جوعارعى كورسەتكىش باتىس قازاقستان وڭىرىنە ءتان بولعان – اسىل تۇقىمدى قۇناجىن 475 كيلو, ساقا سيىرلارى 511 كيلو سالماق تارتقان. جيىرما جىل بويى جۇرگىزىلگەن سەلەكتسيالىق جۇ­مىس­تار ۇلكەن جەتىستىكتەرگە باس­تادى. جەرگىلىكتى مالمەن سا­لىستىرعاندا, جاڭا سيىر تۇقى­مى 200 كيلو ارتىق سالماق بە­رىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان مال ءوسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتتى. جايىلىمدىق تەحنولوگيادا مال باعۋعا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ تۇراقتىلىعىن ەسكەرسەك, ءار باس سيىرعا شاققاندا قوسىمشا 100 كيلو ەت شىعىنسىز ارتىق ءوندىرىلدى. بۇل ورتاشا كورسەتكىش ەدى, – دەيدى پروفەسسور, اۋىل شا­رۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبىن تورەحانوۆ.

پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, جەكەشەلەندىرۋ كەزەڭىندە جاپپاي جاقسارتىلعان مال كۇيزەلىسكە ۇرىندى. اركىم ءوز ۇلەسىن الىپ, شارۋاسىن كۇيتتەپ, قولداعى مالىنان بارىنشا تابىس الۋدى ماقسات تۇتتى. اسىل تۇقىمدى مال­دىڭ پارقى ەلەنبەدى. شارۋا­شى­لىقتار بولىنىسكە ءتۇسىپ, مال­دىڭ ەسەبى دە داعدارىسقا ۇشى­را­دى.

– وسى تۇستا سيىر ەتىن ەكس­پورتقا شىعارامىز دەگەن ساياسات­پەن سىرت ەلدەن «كىرمە مال» كەلدى. اكەلىنگەن مالدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بارلىق مەملەكەتتىك قولداۋ رە­سۋرستارى وسى باعىتقا جۇ­مىل­دىرىلدى. «كىرمە مال» اسپەتتەلىپ, اقباس سيىر «ونىم­دىلىگى ناشار» مال رەتىندە سيپاتتالدى. وسى ءبىر ەبەدەيسىز ارە­كەتتەر ماقتانىشىمىز بول­عان ت ۇلىكتىڭ ءورىسىن تارىلتتى. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى قازاقتىڭ اقباس سيىرىنىڭ رەس­­پۋب­ليكالىق پالاتاسى وسى تۇقىم­نىڭ دامۋىنا باعىتتالعان كوپتەگەن شارۋا اتقارىپ جاتىر, – دەيدى بەلگىلى پروفەسسور.

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بو­­يىنشا, 1991 جىلى «قازاقتىڭ اقباس سيىرى» سانى جاعىنان شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ,  1 ملن 370  مىڭ باس بولدى. وسى كەزدە ەلدەگى ەت باعىتىنداعى سيىر سانى 2,5 ملن باسقا جەتكەنىن ەسكەرسەك, اقباس سيىردىڭ ۇلەسى 55 پايىزدى قۇراپ, سيىر ەتىن ءوندىرۋدىڭ كوشباسشىسى بولعان.