سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
اقمولا وبلىسىنا قاراستى اقكولدە وتكەن «ەگىستىكتى مايلى, ءداندى-بۇرشاقتى جانە جەمشوپ داقىلدارىمەن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ وزەكتىلىگى» اتتى سەمينار كەزىندە «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى ءارتاراپتاندىرۋ, ەڭ الدىمەن, وندىرىلەتىن ءونىم ءتۇرىن جاڭا جانە ءداستۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى نەگىزىندە كەڭەيتۋمەن بايلانىستى دەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەربول تاسجۇرەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سولتۇستىك ايماق اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە ەگىستىك القاپتارىنىڭ قۇرىلىمىن قايتا قۇرۋعا قولايلى ءوڭىر.
ء«بىز ايتىپ وتىرعان مايلى داقىلدار بۇل وڭىردە جاقسى وسەدى ءارى ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى. ەكسپورت بويىنشا دا سۇرانىسقا يە. سەمينار بۇگىنگە دەيىن قوزعالعان ماسەلەلەردى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە مال شارۋاشىلىعى جەمشوپ بازاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا بايلانىستى بىرقاتار ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارۋانى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەك», دەدى.
اقمولا وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى كەنەش ءالىمجانوۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا جەتەكشى ءوڭىر ەكەنىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي ەگىستىك داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى تىلگە تيەك ەتتى.
«وڭىردە سالانى ودان ءارى دامىتۋ جانە ونىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ءۇشىن 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ازىرلەندى. قۇجاتتا قابىلداناتىن شارالار مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمىن ۇلعايتۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە اگروتەحنيكالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن بىرگە ءونىم كولەمىنىڭ ۇلعايۋىن, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ءوسىمىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وڭىردە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا مايلى داقىلدار (كۇنباعىس, سويا, مايبۇرشاق, ت.ب.) القابى ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايتىلىپ, جالپى القاپ 400 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلسە, الداعى بەسجىلدىقتا ونى 600 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن وبلىستا مايلى داقىلدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر», دەدى.
قىزىلوردا وبلىسىندا سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن كۇرىش كولەمى 5,1 مىڭ گەكتارعا قىسقارماق. ورنىنا سۋدى از قاجەت ەتەتىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى داقىل كولەمىن 2,3 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ مەجەلەنىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى دە بەلگىلى: سىرداريادا سۋ جىل سايىن ازايىپ بارادى. بىلتىر وڭىردەگى ديقاندار وسىرگەن كۇرىشتى سۋعا باستىرۋدا قيىندىق بولماي قالعان جوق. جەرگىلىكتى بيلىك بۇعان امال ويلاستىرعانمەن, الدىن الار شارۋاسى دا وتە كوپ. بۇل جەردە ءبىر عانا ماقسات تۇر. ول – ەگىستىكتە سۋدى از قاجەت ەتەتىن داقىل ءتۇرىن كوبەيتۋ. جاي عانا كوبەيتۋ دەپ ايتقانمەن, ولاردى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارى بار ەمەس پە؟ ۇدايى كۇرىش ەككەن ەگىنشى قاۋىم بۇرىن قولعا دا, كوزگە دە تانىس ەمەس وزگە ەگىندى ەگۋگە توسىرقاي قارايتىنى شىندىق.
«وسى جەردە انىقتاپ ايتاتىن ءبىر نارسە بار. ەگىندى ءارتاراپتاندىرۋ دەگەننەن گورى شارۋاشىلىقتى قايتا مامانداندىرۋ دەپ ايتقان ءجون. مىسالى, ماقسارى, بۇرشاق, قۇماي, جۇگەرى, سويا سياقتى داقىلداردى ەگۋدى كەيىنگى جىلدارى قولعا الدىق. ونىڭ جەرىن دايىندايتىن, تۇقىمىن سەبەتىن, جينايتىن تەحنيكاسى بولەك. بىزگە الدىمەن وسى قاجەت. «مىناداي ەگۋدى قولعا الىڭدار» دەگەن تاپسىرما شارۋاعا قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي بىرتىندەپ, وسىلاردى جەرگىلىكتى توپىراققا ءسىڭىرۋ كەرەك. شارۋاشىلىقتى قايتا مامانداندىرۋ دەگەنىمىز سول. وعان ءۇش-اق تەحنيكا جەتكىلىكتى. كۋلتيۆاتور, ءدان سەپكىش جانە ءونىمدى جيناعىش تەحنيكالار. ال كارتوپ ەگەتىن شارۋاشىلىقتارعا بۇل ۇشەۋىنەن بولەك, ساقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى تەمپەراتۋرا بەرە الاتىن قويما كەرەك», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قاناعات بەگاليەۆ.
اۋىسپالى ەگىستىكتە كۇرىشتەن كەيىن جوڭىشقانى پايدالانىپ كەلگەن. قازىر ونىڭ ورنىن جوعارىدا ايتقانداي ءتۇرلى داقىل باسىپ جاتىر. بۇعان مىسال, وسى كۇندەرى ايماقتا كۇرىشتەن بولەك, ارتاراپتاندىرۋعا قاتىستى داقىلداردى ەگۋدى قولعا العان شارۋاشىلىق سانى از ەمەس. ءىرى كۇرىش القابىن يگەرگەن سەرىكتەستىكتەر قۇرعاقشىلىق پەن تۇزعا ءتوزىمدى داقىلداردى دا وسىرەدى.
فەرمەرلەردە مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. تەك بارىنشا قولداۋ كەرەك. اسىرەسە اۋىل – قالانىڭ اسىراۋشىسى دەپ ەسەپتەسەك, مۇنداي ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن دۇرىس. سونداي-اق تەك اگرو سالاعا باعىتتالعان جەكە قارجى ۇيىمى بولعانى ماقۇل. ەكىنشىدەن, تۇقىم ينستيتۋتتارىن دامىتىپ, زەرتحانالاردى قايتا زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتاۋ جاعىن قولعا العان ءجون. ءۇشىنشى تۇيتكىل – ليزينگ ماسەلەسى. پرەزيدەنت ايتقانداي, كوپتەگەن شارۋاشىلىق كەڭەس زامانىنداعى تەحنيكانى پايدالانىپ كەلەدى. كوبى توزعان. تومەن پايىزبەن جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى بەرىلسە, شارۋاسىن جۇرگىزىپ وتىرعان اعايىنعا ءتيىمدى كومەك بولارى ءسوزسىز. مۇنىڭ ءبارى – ءار وڭىردەگى شارۋالاردىڭ ءبىر جەردەن توعىسقان پىكىرى.
شارۋالار ايتقان ءۋاج بەن پىكىردى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسەت توقتامىسوۆ تا قوستايدى. ايتۋىنشا, ءتيىمدى باعدارلاما مەن قارجىلىق قولداۋ بولماي, سالا جەتىستىككە جەتپەيدى. سونداي-اق قازىر تەك شاعىن نەمەسە ورتا دەڭگەيدەگى شارۋاشىلىقتار جەكە ادامدى عانا بايىتىپ جاتىر.
«اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجىلىق قولداۋ جاسالماي, دامۋ بولمايدى. ولار تەحنيكا, تۇقىم, تىڭايتقىش الۋعا جەكە ينۆەستوردىڭ قارجىسىنا جۇگىنىپ ءجۇر. اسىرەسە بۇل – ەگىستىككە قاتىستى جاعداي. كوكتەمدە ينۆەستوردان اقشا الادى, كۇزدە بيداي نە قارا كۇرىشپەن وتەيدى. تەحنيكا الۋ ءۇشىن دە قوماقتى اقشا كەرەك. ءار داقىلدىڭ وزىنە ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى بولاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ كوبى شەت مەملەكەتتەردەن كەلەدى. وسىنىڭ بارلىعى كەدەرگى ەمەي نەمەنە؟ ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولسا, بۇلاردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ءتۇرلى سورتتى شىعارۋ, سۋ تاپشىلىعى مەن قۇرعاقشىلىققا بەيىم داقىلداردى زەرتتەۋ, مال تۇقىمدارىن قايتا قاراۋ – وسى ينستيتۋتتاردىڭ قۇزىرەتىندە. ەگەر بۇلارعا قارجىلاي ءھام ماتەريالدىق قولداۋ بولماسا, وندا ولار قالاي قارقىندى جۇمىس جۇرگىزبەك؟ عالىمدار قانداي سورت دايىندايدى؟ بىلە بىلسەڭىز, ءبىر داقىلدىڭ سورتىن دايىنداۋ ءۇشىن كوپتەگەن جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋ جۇمىسى قاجەت. ۇشىنشىدەن, ءبىز ءالى سۋ ۇنەمدەۋدى ۇيرەنبەدىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الاڭداپ وتىرعانى دا وسى. اسىرەسە سۋارمالى ەگىستىكپەن اينالىسىپ وتىرعان وڭتۇستىك ايماقتاردا بۇل – ۇلكەن ماسەلە. ەلدە سۋدى پايدالانۋدىڭ وزىق تەحنولوگياسىن يگەرۋ – كەزەك كۇتتىرمەۋگە ءتيىس», دەيدى عالىم.
اگرارلىق سالانى العا جىلجىتۋ ءۇشىن قارجىنى جەتكىلىكتى ءارى ءادىل ءبولۋ, تىڭ تەحنولوگيا اكەلۋ, جاڭا تۇقىم دايىنداۋدا عىلىمي جاڭالىقتاردى قولداۋ, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ, جەر قۇنارىن ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن قۇراستىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمنىڭ دا, فەرمەردىڭ دە پىكىرى وسىعان سايادى.
