بىلتىر الەمدىك كيبەرقاۋىپسىزدىك يندەكسىندە قازاقستان 78-ورىنعا جايعاسقان. ءۇش جىل بۇرىن 31-ورىندا بولىپتى. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى جىلدارى ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىنىڭ جاريا بولىپ كەتۋ فاكتىلەرى دە جيىلەگەن. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەگەندەي, الاياقتار دا جاساندى ينتەللەكتىنى ءوز ماقساتىنا ىڭعايلايدى. بۇل – ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلە. مىسالى, ۇلىبريتانيا بيلىگى دە وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنا جوسپارلانعان سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە جاساندى ينتەللەكت كەرى اسەر ەتەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. ويتكەنى كەيىنگى ۋاقىتتا ساياساتكەرلەردىڭ جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جاسالعان جالعان بەينە مەن اۋديوجازبالارى جەلىدە قاپتاپ كەتكەن. ساراپشىلار تەحنولوگيالىق كومپانيالار مەن ۇكىمەت بىرلەسىپ شارا قولدانباسا, جالعان اقپاراتتار ءتۇرلى شيەلەنىسكە الىپ كەلۋى مۇمكىن دەيدى. وتكەن جىلى لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ كوشباسشىسى كير ستارمەردىڭ ارىپتەستەرىنە داۋىس كوتەرىپ, بەيادەپ سوزدەر ايتىپ جاتقانى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارادى. كەيىن بۇل – جاساندى ينتەللەكت جاساعان جالعان اۋديوجازبا ەكەنى ءمالىم بولدى. ساراپشىلار ديپفەيكپەن كۇرەس جۇرگىزىلمەسە, دەموكراتياعا قاۋىپ تونەدى دەپ ەسەپتەيدى. اشىپ ايتساق, ديپفەيك – جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن وڭدەلگەن فوتو, بەينە نەمەسە اۋديوجازبالار. بۇل تەحنولوگيا ادامداردىڭ بەينەلەرىن پايدالانىپ, ولاردى سويلەتىپ, كەز كەلگەن داۋىستى سالادى, سونىمەن قاتار ەشقاشان ايتپاعان سوزدەردى ايتقىزۋى مۇمكىن. ديپفەيك العاشىندا 2016 جىلى پايدا بولدى, بىراق قاراپايىم قولدانۋشىلارعا قولجەتىمسىز ەدى. الايدا بيىلدان باستاپ, ديپفەيك جاسايتىن باعدارلامالار بارلىق ينتەرنەت قولدانۋشىلارعا قولجەتىمدى بولىپ, كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. سول ءۇشىن دە عالامتورداعى دۇنيەلەردى سارالاي بىلۋگە بالالاردى عانا ۇيرەتىپ قويماي, ەرەسەكتەردى دە تارتۋ كەرەك.
اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى باتىرجان تيۋتەەۆ كوپ جاعدايدا دەربەس دەرەكتەردىڭ جاريالانۋىنا ازاماتتاردىڭ وزدەرى «اتسالىساتىنىن» ايتادى:
«بىردە بىزگە ءبىر كومپانيا كەلىپ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرىپ بەرۋىمىزدى سۇرادى. جاڭا جىلدىڭ قارساڭى ەدى. ءبىز ول كومپانيانىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرىنە: «سىزگە جاڭا جىلدىق سىياقى بەرىلەدى دەگەن ماتىندە حات جولدادىق. سوڭىندا مىنا سىلتەمەگە ءوتىڭىز دەگەن سويلەم بولدى». سول كومپانيانىڭ جۇيەلىك اكىمشىسىنىڭ ءوزى ءتورت رەت كىرىپ, لوگين مەن قۇپياسوزىن جازىپ قويعان كەز دە بولعان. قىزمەتكەرلەر وسىلاي ابايسىزدا حاكەرلەردى ءوز كومپيۋتەرىنە كىرگىزىپ الادى. ولار جۇيەگە ەنىپ العان سوڭ, ءوز ماقساتىن جۇزەگە اسىرادى», دەيدى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى.
ينتەرنەت-بانكينگ قىزمەتىن قولدانعاندا دا ساق بولعان ءجون. ماسەلەن, قازىر ءتۇرلى بايقاۋعا قاتىسامىن دەپ بەلگىسىز سايتتارعا ءوزىنىڭ ەسەپشوتى تۋرالى اقپاراتتى ەش ويلانباستان ەنگىزەتىن تۇتىنۋشىلار از ەمەس. مۇنداي ارەكەتتەر سول شوتتاعى اقشانىڭ جوعالۋىنا اكەپ سوقتىراتىن جاعدايلارعا كۇندە كۋا بولىپ وتىرمىز. ءبىز كۇندەلىكتى قولداناتىن ۇيالى تەلەفوندار تەك بايلانىس قۇرالى عانا ەمەس. قۇرىلعىدا ونىڭ يەسى جايىندا مالىمەت كوپ. سول سەبەپتى ماماندار تەلەفونعا قانداي دا ءبىر قوسىمشا ورناتپاس بۇرىن نەمەسە سىلتەمەگە وتپەس بۇرىن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرىپ الۋعا كەڭەس بەرەدى. «Citibank Kazakhstan» باس ديرەكتورى اندرەي كۋريليننىڭ: «بۇگىندە بانكتى توناۋعا تاپانشا كەرەك ەمەس, ونى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن-اق جاساۋعا بولادى. الەمدە بانك عيماراتىنان قولما-قول اقشانى توناۋمەن سالىستىرعاندا, كيبەرشابۋىلدار ۇلكەن پروبلەما اكەلەدى», دەگەنى بار ەدى.
كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ۆيتالي پەروۆ الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالايتىن اقپاراتقا وتە ساق بولۋ كەرەكتىگىن ايتادى:
«قىزدار كوبىنە «مەن (شەتەلگە) ۇشىپ بارا جاتىرمىن. مىنە, بيلەتىم», دەپ سالىپ قويادى. بيلەت ارقىلى وتە كوپ ماڭىزدى اقپاراتتى بىلۋگە بولادى. ول بيلەتتى قايتارىپ, ورنىنا باسقاسىن الىپ تاستاۋعا دا بولادى نەمەسە ۇرىلار ءسىزدىڭ ەكى اپتا ۇيدە بولمايتىنىڭىزدى ءبىلىپ, مەكەنجايىڭىزدى انىقتاپ, ۇرلىققا ءتۇسۋى دە مۇمكىن», دەيدى ول.
ازاماتتار ەڭ باستىسى كيبەرگيگيەنا ۇعىمىن تۇسىنسە ابزال دەيدى قاۋىپسىزدىك ماماندارى. بۇل ءبىر قاراعاندا تىم قاراپايىم ەرەجەلەر. ياعني كۇماندى قوسىمشا مەن سايتقا دەرەگىن تىركەمەسە, كەز كەلگەن سىلتەمەگە وتپەسە دەيدى. قۇپياسوزگە دە مۇقيات بولعان ابزال ەكەن. مىسالى, «Password», «123456», «111111», «123123» سەكىلدى قۇپياسوزدەر ەڭ ءجيى قولدانىلادى. وسىلايشا, حاكەرلەر مەن الاياقتاردىڭ جۇمىسىن ءوزىمىز جەڭىلدەتىپ بەرەدى ەكەنبىز.
اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماماندارىن الاڭداتقان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – مامان تاپشىلىعى. سوندىقتان دا بولار, وسى سالاعا ءبىلىم گرانتتارى دا كوبەيگەن. 2022 جىلى باكالاۆرياتقا 2700 گرانت بولىنسە, 2023 جىلى 3000-نان اسادى. جالپى, ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماماندارىن دايارلاي باستاعانىنا – 10 جىل. ياعني ەكى بۋىن تۇلەك قانا تاربيەلەپ ۇلگەرگەن. سولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن الداعى بىرنەشە جىلدىقتا كورىپ قالارمىز. ارينە, ەگەر ول ماماندار شەتەل اسىپ كەتپەسە...
بەكزات قۇلشار,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى
