بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار تاتۋ كورشىلىك جانە سەنىمدىلىك سيپاتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەكى ەل دە ءوز الدىنا جوعارى ماقساتتار قويىپ, جاقسى باستامالاردا ءبىر-ءبىرىن قولداپ, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىققا قالىپتاسقان دوستىق پەن بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ داستۇرلەرىن كورسەتە وتىرىپ, ولاردى جۇيەلى تۇردە, بەرىك ۇستانىپ كەلەدى.
2018 جىلى قازاقستاندا وزبەكستان جىلى, 2019 جىلى وزبەكستاندا قازاقستان جىلى اتالىپ وتكەنى – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىز بەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان باي مادەني مۇراسىمەن دالەلدەنگەن حالىقتارىمىز اراسىنداعى باۋىرلاستىق بايلانىستاردىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى.
2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناس تۋرالى شارتقا – ەكى ەلدىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, ونەركاسىپ, فارماتسەۆتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, كولىك الەۋەتى مەن كولىك لوگيستيكاسى سالالارىن قوسا العانداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سپەكتورى بويىنشا بايلانىستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان قۇجاتقا قول قويىلدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى جارلىقتى راسىمدەدى. ال اقپان ايىنىڭ 28-ءى كۇنى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتىڭ ماقساتى – ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ. سوڭعى كەزەڭدە ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ەسەلەپ ءوستى. بارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ۇلعايتۋعا, نىعايتۋعا كەڭ ءورىس اشىلدى. كەلىسىم سىرتقى ساياسات, قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, ەنەرگەتيكا, ينۆەستيتسيالىق قىزمەت, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس سالالارىندا نەعۇرلىم تىعىز, ۇزاقمەرزىمدى ىنتىماقتاستىققا قۇقىقتىق نەگىز قۇرۋدى كوزدەيدى. ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ جانە قورعاۋ, سونداي-اق ەكولوگيالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى دە ەكى ەل ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وداقتاستىق قاتىناس تۋرالى شارت وسى سالالاردىڭ ءبارىن قامتۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. بۇل – ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى.
ايتا كەتەلىك, مۇنداي ۇلگىدەگى شارت قىرعىزستانمەن 2003 جىلى, رەسەيمەن 2013 جىلى جاسالعان بولاتىن. ەلدىڭ قالىپتى دامۋى, ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جاقىن كورشىلەرىمىزبەن قارىم-قاتىناستى قالاي قۇرۋىمىزعا بايلانىستى. قازىر دە تاجىكستانمەن اراداعى وداقتاستىق شارتى دايىندالىپ جاتىر.
وداقتاستىق قاتىناستار بەلگىلى ءبىر قاعيداتتار مەن ورتاق قۇندىلىقتارعا: تاۋەلسىزدىكتى, ەگەمەندىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى جانە مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعىن ءوزارا قۇرمەتتەۋ, سەنىم, تەڭدىك, ۇلتتىق مۇددەنى ءوزارا ەسەپكە الۋ, ءوزارا قولداۋ جانە ءوزارا مىندەتتەمەلەردى ادال ورىنداۋعا نەگىزدەلگەن. شارتقا سايكەس ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا تەتىگى – مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس قۇرىلاتىن بولادى. كەڭەستىڭ قىزمەتىن سىرتقى ىستەر مينيسترلەر كەڭەسى ۇيلەستىرەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا كەڭەس جۇمىسىنا ەكى ەلدىڭ پارلامەنت باسشىلارى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرىنىڭ وكىلى قاتىسا الادى. ءبىرىنشى وتىرىسى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ استاناعا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا, وسى جىلدىڭ 8 تامىزىنا جوسپارلانىپ وتىر.
شارت ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – سىرتقى ساياسات, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تىعىز ۇزاقمەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ. وسى ورايدا قۇجاتتىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى, قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلعا ارنالعان ءبولىمى بارىنشا ايقىن. مۇندا حالىقارالىق ارەناداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە قولداۋ, قارۋسىزدانۋ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزمگە, ءدىني ەكسترەميزمگە جانە سەپاراتيزمگە قارسى ءىس-قيمىل, قاۋىپسىزدىككە جاڭا قاۋىپتەر سياقتى پراكتيكالىق ۋاعدالاستىقتار اتاپ وتىلگەن. قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ ءۇشىن اسكەري-تەحنيكالىق سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى دا ايتىلادى. ءۇشىنشى مەملەكەتتەر تاراپىنان قارۋلى شابۋىل قاۋپىن تۋدىراتىن جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن شۇعىل كونسۋلتاتسيالار كوزدەلەدى. وسى شارت ارقىلى ەلدەرىمىز بلوكتار مەن وداقتارعا نەمەسە ەكىنشى تاراپقا قارسى باعىتتالعان ارەكەتتەرگە قاتىسپاۋعا مىندەتتەمە الادى. ءوز اۋماعى مەن رەسۋرستارىن, سونداي-اق كوممۋنيكاتسيا مەن ينفراقۇرىلىمىن ەكىنشى تاراپقا قارسى باسقىنشىلىق ماقساتىندا پايدالانۋعا جول بەرمەۋگە مىندەتتەنەدى. وڭىرلىك قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە جان-جاقتى جاردەمدەسۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرەدى.
بۇگىندە قازاقستان – وزبەكستان اراسىندا تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس بەرىك ورنىققان. ەل پرەزيدەنتتەرى 2022 جىلى تاۋار اينالىمىن 10 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. بۇل – ورتامەرزىمدى كەلەشەككە ارنالعان مىندەت. ايتا كەتەرلىگى, 2022 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق 30 پايىزعا ارتىپ, 5 ميلليارد دوللارعا جەتتى. وتكەن جىلى 10 پايىزعا قىسقارىپ, 4,4 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – قازاقستاننان وزبەكستانعا جەڭىل اۆتوموبيلدەر ەكسپورتىنىڭ قىسقارۋى. وزبەكتەر قىتاي كولىكتەرىن كوبىرەك ساتىپ الا باستادى. جالپى, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىز وتە جاقسى دامىپ كەلەدى. دەگەنمەن ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ساتتىق ەمەس, ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا باسىمدىققا يە. وسى ماقساتتا بىلتىر UzKazTrade ارناۋلى بىرلەسكەن سىرتقى ساۋدا كومپانياسى قۇرىلدى. سونداي-اق پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە بارلىق كووپەراتسيالىق جوباعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن ارناۋلى جۇمىس توبى بار. ءوزارا ساۋداداعى كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن دە جۇمىس توبى قۇرىلعان. قازاقستان تاراپى قاعازباستىلىقتان ارىلۋ ءۇشىن رۇقسات بەرۋدىڭ e-permit ەلەكتروندى جۇيەسىن ىسكە قوسۋدى ۇسىنىپ وتىر.
وسى تەتىكتەردەن بولەك مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۋاعدالاستىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جول كارتالارى بار. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرى جوبانىڭ ءبىرى – قازاق-وزبەك شەكاراسىندا «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىن قۇرۋ. ورتالىقتىڭ 50 گەكتاردى قۇرايتىن اۋماعىندا ءوندىرىس الاڭدارى بولادى. ماسەلەن, وندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ جولعا قويىلىپ, قويمالار ورنالاستىرىلادى, كولىك ينفراقۇرىلىمى قامتاماسىز ەتىلەدى. ونى ىسكە قوسۋ 2026 جىلدىڭ سوڭىنا جوسپارلانىپ وتىر. تاعى ءبىر وتە ماڭىزدى جوبا – قىرعىزستانداعى قامبار-اتا گەس-1 بىرلەسكەن قۇرىلىسى.
ترانزيتتىك-كولىك الەۋەتىن دامىتۋدا دا بىرنەشە جوبا بار. بۇگىندە «داربازا-ماقتاارال» تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, «ۇشقۇدىق – قىزىلوردا» تەمىرجول جەلىسى مەن تاسجولىنىڭ جوباسى پىسىقتالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار وزبەكستان شەكارالاس ايماقتاردا ۋراندى بىرلەسىپ بارلاۋ, ءوندىرۋ جانە وڭدەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ەگەر وسى جوبالاردىڭ ءبارى ىسكە اسسا, وندا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 10 ميللياردتان دا ارتىق بولارى ءسوزسىز.
ەكى ەلدىڭ ءبىلىم, مادەنيەت, سپورت جانە تۋريزم سالالارىنداعى بايلانىستارىنىڭ تامىرى ءتىپتى تەرەڭدە. ءبىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىمىز, ءدىلىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىز بارىنشا جاقىن ءارى ۇقساس. وزبەك پەن قازاق حالقىنىڭ مادەني قارىم-قاتىناسى ەجەلدەن دامىپ كەلەدى, سالت-ءداستۇردىڭ ورتاقتىعى بۇل قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى. قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى, وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى مادەنيەت كۇندەرى تۇراقتى تۇردە ءوتىپ تۇرادى. وعان ءبىزدىڭ ارتىستەر, جازۋشىلار, سۋرەتشىلەر, قولونەرشىلەر قاتىسادى. ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. سونداي-اق عىلىم, ءبىلىم, مەديتسينا, سپورت, تۋريزم سالالارىنداعى بايلانىستاردى دا تەرەڭدەتە بەرۋ قاجەت.
تاتۋ كورشىلىك پەن ءوزارا قۇرمەت قاعيداتتارى – شىعىس حالىقتارىنىڭ ەجەلدەن ەرەكشە بەلگىسى. سول تۇرعىدا اۋەلدەن قالىپتاسقان قازاقستان – وزبەكستان دوستىق قارىم-قاتىناستارى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن دە جاقسى ۇلگى. ءار ۇلتتىڭ كورشىلەس ۇلتتارمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋى – ءارى ۇلتتىق, ءارى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىق, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك.
«وزبەك – ءوز اعام» دەيمىز ءبىز, ول تاراپتان «قازاق – كوز اعام» دەگەن ءسوز شىققان. تاريحىمىز «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» جاتقان حالىقپەن جىبەك جىپتەي بىرگە ورىلەدى. ۇلى تولە ءبيىمىز تاشكەنت تورىندە جاتىر. سول تاشكەنتتەگى ناۋاي مەن اباي كوشەلەرىنىڭ شەبەر قيىلىساتىنىڭ دا وزىندىك ءمان-ماڭىزى بار. كەشەگى عافۋر عۇلام مەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ دوستىعى اڭىزداي تاراعان. الەم تانيتىن «ياللانىڭ» جەتەكشىسى فاررۋح زاكيروۆ – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
ەجەلدەن ءبىر توپىراقتىڭ ۇستىندە, ءبىر كۇننىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءبىر وزەننىڭ سۋىن ءىشىپ كەلە جاتقان, ءتۇبى ءبىر, تۇركىتىلدەس قوس حالىقتىڭ عاسىرلار بويعى دوستىعى باياندى جالعاسىن تابا بەرەدى, قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا جاڭا جاعدايداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستارى نىعايا تۇسەدى دەۋگە تولىق سەنىم بار.
