سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
بيلەرىمىز: «ايەل جاقسى بولسا, ەردىڭ باسشىسى ەمەس پە؟ بۇرىنعىلار وسىلاي دەمەس پە؟» (تولە بي) دەسە, «ەلدىڭ ەلدىگىن ساقتايتىن – تاريحى, جول-جوراسى, ۇلت تاربيەسى باياعىدان بەرى ساقتالىپ, كوپ بۋىن قولدانىپ كەلە جاتقان جول» دەپتى اقىن م.جۇماباي ۇلى. «جاقسى ءتارتىپ ادەتكە اينالسا – ىرىس, جامان ءتارتىپ ادەتكە اينالسا – قىرسىق» دەيدى جازۋشى ع.مۇستافين. مۇنىڭ ءبارى – ۇلتتىڭ بىرلىگىن ۇستاعان, سوزگە توقتاعان جۇرتىمىزدىڭ اينىماس زاڭدىلىقتارى. بۇدان اداسۋ – تۇيىققا تىرەمەي قويمايدى. ءتۇرلى زاماندى باستان وتكەرگەن حالقىمىز تالاي تالقىعا ءتۇستى. سىندىرساق دەگەن قارا نيەتتەردىڭ ارەكەتتەرى ۇلتىمىزدى السىرەتكەنمەن, كوزدەگەنىنە جەتپەدى, وزدەرى جويىلىپ كەتىپ جاتتى. نيەتى ءتۇزۋ, پيعىلى شاڭ-توزاڭنان تازا قازاق الاش ۇلدارى جەتسەك دەگەن ازاتتىققا تابان تىرەدى. تاۋداي تالابىن, ۇلبىرەگەن ءۇمىتىن وركەندى ەلگە ارقالاپ, بىرلىكتى العا وزدىرىپ, كوك تۋىمەن بىرگە كوتەردى. سودان بەرى دە ءۇش ونجىلدىقتى ارتقا تاستاپ, ءتورتىنشى ون جىلدىقتىڭ ءۇش قادامىن باسىپ تۇرمىز.
كەيىنگى جىلدارى جانىڭدى جەگىدەي جەپ, ۇرەيىڭدى ۇشىرعان زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. نەبىر دەرەك تىزبەلەنەدى, قاتىگەزدىك كورسەتىلەدى. اسىرەسە بالاعا جاساعان قاتىگەزدىك, ءتىپتى ءولىم قۇشقان پەرىشتەلەردىڭ تاعدىرى جانارىڭا جاس ۇيىرەدى, ويدى ويران ەتەدى, كوڭىلدى كولدەي تولقىتادى. «كىناسى نە, كۇناھارلار؟!» دەگىزەدى. مۇنداي سۇمدىقتاردان بابالارىمىز وتباسىنىڭ قورعانى دەگەن ەر دە, ۇيىتقىسى دەگەن ايەل دە باس تارتپايدى.
مۇنداي قاتىگەزدىكتىڭ سەبەبى نەدە؟ قالاي شەكتەن شىقتىق؟ بۇل نە باسىنۋ دەگەندى سارالادىق پا؟ جوق. سالدارىن ايتىپ, «جارنامالاۋمەن» كەلەمىز. «ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان جۇرداي رۋحتا تاربيەلەگەن» (م.شوقاي) شىرىگەن «جۇمىرتقالاردىڭ» تالتاڭبايلىعى ما؟ الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, ادىلەتسىزدىك, جۇمىسسىزدىق, از قازاقتىڭ باي, كەدەي بولىپ ءبولىنۋىنىڭ كەسىرى ءتىپتى سودان تۋىنداعان وشپەندىلىكتىڭ كەسەپاتى ەمەس پە؟ ءبىز سان سىلتاۋمەن اقتالىپ, ارتىمىزعا ۇلگى-ونەگە, اتالى ءسوز, باتالى تىلەك قالدىرماساق, كەيىنگى تولقىن قانداي باعا بەرەدى؟ ءتىپتى, ولارعا كەرەگىمىز شامالى ەمەس پە؟
قازىر ايەلدەردىڭ قۇقىعى, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق زاڭمەن كەساپات توقتاي قالار ما؟ قاتاڭ زاڭ قالىپقا سالا الا ما؟ قاماي بەرۋ وشپەندىلىكتى ورشىتپەي مە؟ بۇل سالداردى سارالاپ, وسىعان قالاي كەلدىك دەگەن سۇراقتىڭ سان سەبەبىن تارازىلاپ كوردىك پە؟ سالدار ەر مەن ايەلدى قارسى قويۋ بولىپ جۇرمەي مە؟
ولاي ەمەس دەسەك, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى – ايتىسكەر اقىن ا.التاەۆ پەن جۋرناليست ە.باپي «اكە سەسى, اكە جولى, اكەڭ بىلەدى دەگەن قايدا؟» دەگەندى ايتتى. «اناڭ بىلەدى», «اكەڭدى قويشى» دەگەن تاربيە ۇلتتىق قاسىرەتكە اينالىپ كەتپەي مە؟ بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارىن جويۋعا اكەلمەي مە؟ ۇيات بولادى, وبال-ساۋاپ بار, قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىمنىڭ تۇبىنە جەتىپ, وسى كۇندەرى بايقالا باستاعان بەتىمەن كەتۋگە جەتكىزىپ جۇرمەي مە؟ ادام ايتسا سەنگىسىز, قاتىگەزدىكتەردى ەسكەرمەي, اشىق قوعام دەپ تامىرىنا بويلاماي, ۇيرەنەمىز دەپ وزگەنىڭ جەتەسىزدىگىن جەتىك زەرتتەپ, وي-زەردەدەن وتكىزبەي قابىلداي سالۋدان بولعان پالەكەت ەمەس پە؟ وسى جەردە س.تورايعىر ۇلىنىڭ:
«بىرەۋ باي, بىرەۋ تورە, بىرەۋ جارلى,
كوبى زارلاپ توگىپ ءجۇر جاس پەن قاندى.
اتاڭدى جاۋ شاپقاندا بىرگە شاۋىپ,
بورسىقتار سەمىرىپ ءجۇر كومىپ اردى...
قايدان تابام حالىقتىڭ شىن بالاسىن,
سۋىن ءسۇزىپ, اقتارسام تاۋ دالاسىن» دەگەن ولەڭ جولدارى ويعا ورالادى. وسى جەردە ەلىم دەگەن اباي, ۇلتىم دەگەن الاشتىقتار ەسكە تۇسەدى. ۇلتتى ساقتايتىن – ۇلتتىق سالت-سانا, ءداستۇر, قۇندىلىقتار. وسىنى ۇققان, بويىنا سىڭىرگەن ۇرپاق قانا. باسقانىڭ ءبارى وتكىنشى. وركەنيەت دەپ داستۇردەن جاڭىلىپ بارامىز. سودان كەلىپ ءتىل شۇبار, ءدىل دىڭگەگى تەڭسەلىپ تۇر. وسى قالىپپەن كەتە بەرسە, جۇرتىمىزدى قۇردىمعا تارتىپ كەتپەي مە؟ ونى زاڭ جونگە سالا ما؟ رۋح جانسىزدانسا, سۇلدەر قالادى. ۇلت قاسيەتى بەكىمەسە ونىڭ قايىرى شامالى اۋ!؟
بۇكىل قازاقتى سەرپىلتەتىن رۋحاني كۇش كەرەك بولىپ تۇر. ول وتكەن عاسىردىڭ سوڭى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا بولدى. ەلدىكتى ساقتاعان سول سەنىم رۋحى ەدى. سەنىم رۋحىنا قان قۇيىپ, جان سالماي ءجون ءسوز شەشىم تاپپاس.
جاسىرىپ قايتەمىز, قازاق – قۇندىلىعى جازىلماعان زاڭمەن بەكىتىلگەن وتباسى ينستيتۋتىنان اجىراپ بارادى. ەر مەن ايەل دە ۇلتتىق مەنتاليتەتتەن اجىراي باستادى. انا – بالا, اكە – بالا, اتا – نەمەرە ارالارىنا جىك ءتۇستى. كوپ جاعدايدا الدا تىزگەندەردىڭ قادىر-قاسيەتى كەتە باستادى. تەلەديداردان, الەۋمەتتىك جەلىلەردەن كورسەتىلىپ جاتقان ۇلتقا جات ارەكەتتەر, ءتىپتى جىنىس تۋرالى ءجۇزىڭدى شارىق ەتەتىن سۇمىرايلىق جاستاردى ازدىرىپ توزدىرىپ بارادى. وسى قالاي, تىيىم بولا ما دەۋدىڭ ورنىنا كەيبىر قانداستارىمىز بىلگەننەن زيان جوق دەپ ساۋەگەيسيدى. بۇل ۇلت ۇرپاعىن وڭالتۋعا ەمەس ومالتۋعا باستاپ بارا جاتقان نەمقۇرايلىق.
جات ادەتتەردەن زورلىق-زومبىلىق, باسبۇزارلىق شىعىپ جاتقانى انىق. ءتىپتى الگىندەي ۇلتقا كەرەك ەمەس قىڭىرلىق باسەكەگە اينالىپ بارا جاتقانىنا ەشكىم داۋ ايتا قويماس. بۇل دامىعان ەلدەردە, ياعني كاپيتاليستىك جۇيەدە بۇرىننان بار ەدى. ولارداعى قان-جوسا بولعان قاتىگەزدىكتى كينودان كورەتىنبىز. ەندى قۇلاق ەستىگەندى كوز كورىپ, جاعامىزدى ۇستاپ وتىرمىز. سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى دەگەن وسى بولار.
قازىر كەنجە بالام دەيتىن اتا-انا جەكە تۇرۋعا بەيىل. كەنجە كەلىن-بالا بۇعان قۋانباسا, ەش رەنجىمەيدى. كەلە-كەلە جالعىز قالعان, قارتتار ءۇيىن جاعالاعان اق باس, اق شاشتار كوبەيمەسە ازايار ءتۇرى جوق. بۇل دا ءداستۇرلى قۇندىلىقتىڭ قۇلدىراۋى. وزگەنىڭ قىزىلىنا جىعىلۋدىڭ سالدارى. بۇلاي كەتە بەرسەك, كارى ەۋروپانىڭ كۇيىن كەشىپ, قارتتار ءۇيىن كوبەيتەرىمىز حاق.
جان-جاعىمىزداعى ەلدەر حالىق سانى جاعىنان جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ورتاسىندا ءبىز 20 ميلليونعا جەتتىك. ەر مەن ايەل – ۇلت قازىناسى. قازىنا حالىققا قىزمەت ەتەدى. ەندەشە, قازىنانى تەلقوڭىرداي كورەلىك تە, جات ادەتتەردى الەۋمەتتىك تەتىكتەردەن, جۇيەسىزدىكتەن ىزدەيىك. سالدارىن ەمەس, سەبەبىن انىقتايىق. جەرى بايتاق, بايلىعى مول از جۇرتىمىزدى باي-كەدەي دەپ بولمەيىك. بايدىڭ بايلىعى بەلگىلى عوي, كىمنىڭ اتاسىنان ات باسىنداي التىن قالىپ ەدى؟ تالان-تاراجىعا تۇسكەن قازىنانى قانجىعاعا بايلاعانداردىڭ كەسىرىنەن كوپ ادام شۇبىرىندىعا اينالدى, كەدەيلىكتىڭ قامىتىن كيدى. وسىنىڭ اق-قاراسىن مەملەكەت باسشىسى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. سونى مۇلتىكسىز ورىنداساق سۇمدىقتار تىيىلىپ, سۇمىرايلار جويىلار ەدى.
وتباسى قۇندىلىعى وڭالار ەدى, حالىقتىق تاربيە تورگە وزار ەدى. ۇل-قىزىمىزعا الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ وزىعىن الىپ, حالىقتىق پەداگوگيكاعا ۇشتاستىرساق ۇتىلماس ەدىك. ەر مەن ايەلدى تارازى باسىنا قويىپ, سەن مىقتى, جوق اناۋ مىقتى دەگەن سالىستىرۋ تىيىلار ەدى. ۇلت سانى ارتار ەدى.
ەر دە, ايەلدە ۇلت نامىسى دەپ, بۇگىندى ەمەس, ەرتەڭگى كەمەل كۇندى, قىزمەت پەن قىزىقتى ەمەس, كەلەر ۇرپاقتى ويلاپ, اۋىر ۇيقىدان ويانسا, قازاق جات قىلىقتان بەزىنەر ەدى.
سۇلەيمەن مامەت,
ارداگەر جۋرناليست
