حالىق • 04 ناۋرىز, 2024

سىنىقشى سىرى

1720 رەت
كورسەتىلدى
7 مين
وقۋ ءۇشىن

قازاق دالاسى ەلگە شاراپاتى مەن شيپاسى تيگەن ەمشىلەر مەن سىنىقشىلارعا ەش ۋاقىتتا كەندە بولماعان. ولار باعزى زامان­نان جۇرتشىلىقتىڭ ساۋلىعى مەن اماندىعىنا جاۋاپتى حالىق مەدي­تسيناسىنىڭ وكىلدەرى ەدى. ءتىپتى زاماناۋي مەديتسينا مۇم­كىن­دىك­تەرى دامىعاننان كەيىن دە بويىنا قاسيەت دارىعان ارقالى ەمشى-سىنىقشىلاردىڭ قوعامداعى ورنى ەش تومەندەگەن ەمەس.

سىنىقشى سىرى

ەمشىلىك پەن سىنىقشىلىق كوبى­نە ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرى­لەتىن قاسيەت دەسەدى. مۇنداي تۋمى­­سىنان ەرەك تۇلعالار تورعاي دالا­سىنان دا كوپتەپ شىققان. وسى وڭىردە وسپان قوجا, بەردىكەي قۇلمۇحامەد يشان اۋ­لەت­­­تەرى, ساتىبالدى يشان, ءدۇز­باي قاجى جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەگەنى, جىلانشىق وزەنى بو­يىنداعى تاستاعان وتاشىعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن دەر­تىنە ەم ىزدەگەن جاندار كوپتەپ كەلەتىنى ەل اۋزىندا ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. بۇلاردان بولەك, ومىربەك جانداۋلەتوۆ, ايدارحان, نازىم, ايگۇل سىنىقشىلاردىڭ دا ورنى ءبىر توبە. سولاردىڭ قاتا­رىندا ءحىح عاسىردا قابىرعا جەرى­نەن شىققان امانباي سىنىق­شىنىڭ, ونىڭ ۇرپاعى قۇراقباي امىر­عازيننىڭ ەسىمى دە تورعاي جەرىن­دە كوپكە تانىس. قۇراقباي وشاق­باي ۇلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان­نان بەرتىنگە دەيىن سىنىق­شى­لىعىمەن ءوز ءوڭىرى ەمەس, بۇكىل التى الاشقا شاراپاتىن تيگىزدى. وكىنىشكە قاراي, 57 جاسىندا ومىر­دەن ەرتە كەتكەن. ال بۇگىنگى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى – سول قۇراق­باي سىنىقشىنىڭ تۋعان ءىنىسى باقىتجان امىرعازين.

قوستاناي وبلىسى امانگەلدى اۋدانى قازىرگى قا­بىر­عا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ الاكول ەلدى مەكەنىندە ومىرگە كەلگەن باقىتجان اعا سول تورعاي جەرىن­دە جۇرگىزۋشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكە شىعىپ, وتكەن جىلى استاناعا قونىس اۋدارىپتى. بۇگىندە ەلوردا ماڭىنداعى تالاپ­كەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى. بۇل كىسى­نىڭ اۋلەتىندە سىنىقشىلىق ءداس­تۇر امانباي اتاسىنان باستا­لا­دى دەدىك قوي. ودان كەيىن وتكەن عاسىردىڭ 70–80-جىلدارى اتاسىنىڭ بازاركۇل ەسىمدى قا­رىن­داسى دا بۇرىنعى تورعاي وبلىسى امانگەلدى اۋدا­نىنىڭ قۇمكەشۋ اۋىلىندا جۇرتتى ەمدەگەن ەكەن. قازىرگى تاڭدا جاقىن ىنىلەرىنىڭ بىرىنە دە وسى قاسيەت دارىسا كەرەك. بۇگىندە ول ارقالىق قالاسىندا حالىققا ءوز شيپاسىن تيگىزىپ ءجۇر.

باقىتجان اعا 2008 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ وزىنە ەمدەلۋ­گە كەلگەن ادامداردىڭ ءتىزىمىن جا­زىپ وتىرعان. ودان ارعىسىن ەسەپتەمەگەندە سول كۇننەن بەرى بۇگىنگە دەيىن 18 مىڭنان استام ادام كەلىپ قارالىپتى. «بارىنە بىردەي دەمەيمىن, بىراق كەمىندە 95 پايىزىنا كومەگىمدى تيگىزدىم. الدىما كەلگەندەردىڭ ىشىندە ءوز اياعىمەن جۇرە الماي, توسەككە تاڭىلعاندارى دا از بولمادى. كەيدە ءتىلى شىقپاعان 1-2 جاستاعى بالا­لاردى الىپ كەلەدى. ولار قاي جەرى اۋىرعانىن دا, شىققان بۋىنى ورنىنا تۇسكەن-تۇسپەگەنىن دە ايتا المايدى. سوندايدا قولىنا ءبىر زاتتى بەرىپ, كوتەرتكىزىپ بىلە­مىن», دەيدى سىنىقشى.

باقىتجان وشاقباي ۇلى 2022 جىلى قازاقستان حالىق ەمشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ا.قوجا­لىموۆتىڭ قولىنان «قۇر­مەتتى حالىق ەمشىسى» دەگەن توس­بەلگى العان. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, سىنىق­شىلىقپەن قاتار قولىنىڭ بيو­­توگى ارقىلى دەنەنىڭ تۇز جي­نا­ل­عان جەرلەرىن ىدىراتىپ ەم­دەۋ­مەن دە اينالىسادى ەكەن.

باقىتجان اعا اڭگىمە اراسىندا قىزىقتى وقيعالارىمەن ءبولىستى. سونىڭ ءبىرى – ءوز بالاسىنىڭ شىق­قان اياعىن تۇسىندە سالعانى. بۇل جاعداي 1998 جىلدىڭ اقپان ايىن­دا بولىپتى. «سول كۇنى مەن ۇيدە ەمەس ەدىم, دەيدى ول. – تۇندە ۇيىقتاپ جاتىپ ءتۇس كوردىم. 12-13 جاستاعى ۇلىمنىڭ اياعى شىعىپ كەتىپ, سونى سالىپ جاتىر ەكەنمىن. ەرتەسىنە اۋىلعا ورالىپ, ايەلىمنەن «بالا قايدا؟» دەپ سۇراسام, «سىرتتا ويناپ ءجۇر», دەدى. تۇندە كورگەن ءتۇسىمدى ايتىپ ەدىم, جۇبايىم بىلاي دەدى: «شىنىندا, كەشە سەن جوقتا فۋتبول ويناپ ءجۇرىپ اياعىن شىعارىپ الدى. ول دا تۇندە ءتۇس كورىپتى. سەن ونىڭ اياعىن سالىپسىڭ. تاڭەرتەڭ ويانسا, اياعى ساپ-ساۋ...».

بۇگىندە مەديتسينا قانشا ق­ا­رىش­­تاپ دامىدى دەسەك تە, حا­لى­ق ەم­شى­لىگىن شەتكە ىسىرىپ قويۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ جاتىر. باقىتجان اعا اياق-قولىنان جاراقات الىپ, دارىگەرلەردەن كومەك بولماعان سوڭ, وزىنە كەلەتىن ادامداردىڭ دا قاتا­رى كوپ ەكەنىن ايتادى. بىر­دە ارقالىق قالاسىنان 400 شا­قى­رىم جەردەگى اقكول اۋىلى ما­ڭىندا جەر استىنان شىعىپ جات­قان ىستىق سۋعا بارعاندا رەسەي­­دەن كەلگەن قازاق وتباسىمەن كەز­دەسىپتى. ولاردىڭ ەكى ۇلى ءبىر جىل بۇرىن كولىك اپاتىنا تۇسكەن ەكەن. سودان ۇزاق ۋاقىت اۋرۋحاناعا جاتىپ, تالاي جەرگە بارىپ ەمدەلسە دە, قول-اياعىنىڭ جاراقاتىنان جازىلا الماپتى. ءبىر ۇلى ءتىپتى جۇرە المايدى ەكەن. باقىتجان اعانىڭ سىنىقشى ەكەنىن ەستىگەن ولار «سوڭعى ءۇمىتىمىز سىزدە» دەپ بىردەن قولقا سالادى. ەش سوزگە كەلمەستەن قول­ۇشىن سوزعان ول ەكى جىگىتتىڭ قول-اياعىن ورنىنا سالىپ بەرىپتى. كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلعان قانداستار شات-شادىمان بولىپ, العىستارىن جاۋ­­دىرادى.

قازىر نارىق زامانى. گيپپو­كرات­تىڭ «تەگىن ەمدەمە» دەگەن وسيەتى بار عوي. سوندىقتان ءبىز سى­­نىق­شىدان وعان قارالۋ قۇنى قان­شا ەكەنىن دە سۇراۋدى ۇمىت­پا­­دىق. باقىتجان اعا ءوزىنىڭ بەل­گى­لى ءبىر بەكىتكەن باعاسى جوق ەكە­­­­نىن, جۇرت نە بەرسە, سونى الا­تى­­نىن ايتتى. دەگەنمەن سى­نىق­شى­­نىڭ ادامدارعا قوياتىن كەيبىر تا­­لاپ­تارى دا بار ەكەن. ول ناۋ­قاس­­­تاردى تەك كۇندىزگى ۋاقىتتا قا­­­بىل­دايتىنىن, كەش تۇسكەننەن كە­يىن قارامايتىنىن ايتادى.

ءبىز باقىتجان اعانىڭ ۇيىنەن بەل­گىلى ءانشى ساكەن ماي­عا­زيەۆ­پەن بىر­گە تۇسكەن سۋرەتىن كورىپ, ونىڭ سى­رىن سۇرادىق. سويتسەك, بىرنەشە جىل بۇرىن «مۋزارتتىڭ» ءانشىسى دە ار­قا­لىق­تىڭ قاسىنداعى بىرلىك اۋى­لىنا ارنايى كەلىپ, قارالىپ قاي­تىپتى. كەيىن ول ءوزىنىڭ ينستاگرام پاراقشاسىندا ارنايى ۆيدەو جاريالاعان بولاتىن: «وسىدان ءبىر اي ۋاقىت بۇرىن قۇلاپ, ساۋ­ساق­­تارىمدى شىعارىپ الىپ ەدىم. يىعىم دا كوپتەن سىر بەرىپ جۇر­­گەن. ءبىز دەن­ساۋ­لىعىمىزعا قارا­­ماي جۇرە بەرەدى ەكەنبىز. الما­تى مەن استا­نادا ءجۇرىپ, سوناۋ ارقا­لىق­تىڭ قاسىنداعى اۋىل­عا كەلىپ ەم الامىن دەپ كىم ويلا­عان؟ با­قىت­­جان وشاقباي ۇلى بۇگىن يى­عىم­ مەن ساۋساقتارىمدى ور­نىنا سا­­لىپ بەردى», دەپ العىسىن بىل­دىر­گەن.

اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا سى­نىق­­­شى­لىق تۇقىم قۋالايتىن قا­سيەت دەپ ەدىك قوي. سونىڭ ءبىر دالەلى – بۇگىندە باقىتجان اعا­نىڭ ۇلى جانگەلدى دە جەڭىل-جەل­پى شىققان-تايعان بۋىنداردى سالىپ, ماماندانىپ ءجۇر ەكەن.

سوڭعى جاڭالىقتار