سۋرەتتە: ورتادا شىڭعىس سۇلتان ءۋاليحانوۆ, الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى ءىلياس جانقارا ۇلى. «پۋتەشەسۆيە ناسلەدنيكا تسەسارەۆيچا» كىتابىندا بۇل سۋرەتتىڭ استىندا «باتىس-ءسىبىر سۇلتاندارى» دەپ جازىلعان.
ۋاق رۋىنىڭ ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن بەلدى وكىلى جانقارا جانتوبەتوۆتىڭ 4 ايەلى بولعان. ودان 18 ۇل تارايدى. العاشقى ايەلىنەن – اققوزى, تىلەنشى, بايقوزى, بوزعوزى, ەكىنشىسىنەن – مالعوزى, جانعوزى, قۇلانشى, جاقىپ, ءۇشىنشى ايەلىنەن – سۇلەيمەن, سماعۇل, ءىلياس, نىعمان, اسايىن, قۇسايىن, ال سوڭعىسىنان قيالباي, ءبايتىلى, ءجانتىلى, جايلاۋباي دۇنيەگە كەلگەن.
1822 جىلى ءسىبىر قازاقتارى تۋرالى جارعىعا سايكەس ورتا ءجۇز بەن كىشى جۇزدە حاندىق بيلىك جويىلىپ, قازاقتار ءوز اكىمشىلىك اۋماعىن باسقارۋشىلاردى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشكەنى ءمالىم. سايلاۋ جۇيەسى اعا سۇلتاندار, وكرۋگتىك پريكازدارداعى بيلەر, بولىس باسقارۋشىلارى مەن اۋىل ستارشىندارىنىڭ لاۋازىمدارىنا قاتىستى ەدى. باستاپقىدا بولىس باسقارۋشىلارى تەك تورە تۇقىمىنان بولۋعا ءتيىس دەگەن تالاپ بولعانىمەن, بولىستىقتاردى قۇرۋ بارىسىندا قازاق دالاسىنداعى بيلىك تەك سۇلتانداردىڭ عانا قولىندا بولماعانى, بۇعان دەيىن قارا حالىق اراسىنان شىققان بيلەر مەن ستارشىنداردىڭ دا ەل باسقارعانى بەلگىلى بولدى. سوعان وراي پاتشا وكىمەتى سايلاۋ جۇيەسىندە اۋماقتارداعى رۋلىق ەرەكشەلىككە زەيىن قويدى. ونىڭ ۇستىنە 1847 جىلى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ كوتەرىلىسى اياۋسىز جانىشتالعان سوڭ قازاق دالاسىندا شىعۋ تەگى قاراپايىم اۋلەتتەن تارايتىن ازاماتتار بولىس بولا باستادى. سوعان سايكەس مىناداي قاعيدالار جۇزەگە اسىرىلدى: اعا سۇلتانداردى تەك سۇلتاندار, دۋان زاسەداتەلدەرىن بيلەر مەن ستارشىندار, ال بولىس باسقارۋشىلارىن سۇلتانداردان باستاپ بولىستىقتاعى بەدەلدى تۇلعالارعا دەيىن سايلاي الاتىن.
قازاق دالاسىندا وسىلايشا حاندىق بيلىك ىدىراپ, بولىستىقتارعا بولىنگەندە جانقارا ۇرپاقتارى ۋاق رۋى اراسىنداعى بيلىكتى قولعا الا باستاعانى بايقالادى.
ماسەلەن, ولكەتانۋشى داۋرەن ءاياشينوۆتىڭ دەرەگىنشە, ەرگەنەكتى – ۋاق بولىسى 1852 جىلى ەرتىستىڭ وڭ جاعاسىنداعى ەڭ ءىرى بولىس بولعان. مۇندا 11 اۋىل, 1 632 ءتۇتىن, جالپى سانى 6 981 ادام تۇرعان. جەرگىلىكتى بايلاردىڭ اسا اۋقاتتى بولعانى بايقالادى, 29 369 باس جىلقى, 8 مىڭنان استام سيىر, 45 مىڭنىڭ ۇستىندە قوي باعىلعان. 1872 جىلى ەرگەنەكتى-ۋاق-مۇرات بولىسىنا جانقارا ۇلى بوزعوزى بولىس بولىپ سايلانادى. ارحيۆ قۇجاتتارىندا بۇعان قوسا مالعوزى – اۋىل ءبيى, تىلەنشى اۋىل ستارشىنى بولعانى كورسەتىلەدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ەڭ ۇزاق بولىس بولىپ وتىرعانى – بوزعوزى, 30 جىلدان استام ەل باسقارعان.
ال ءىلياس جانقارا ۇلىنىڭ بولىستىق بيلىگى 1886 جىلدان باستالىپ, ۇزبەي 16 جىلعا جالعاسقان. ەگەر ۇرپاقتارى ايتىپ جۇرگەندەي, تۇلعا 1844 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بولسا, العاش رەت 42 جاسىندا بولىس بولىپ سايلانعان. جاستايىنان اسا زەرەك, ەل ىسىنە ارالاسۋعا بەيىم بولىپ وسكەن ءىلياس جانقارا ۇلى باياناۋىلدا اتاقتى قاماريددەن حازىرەتتەن ساۋات اشىپ, 16 جاسىندا سامارقانداعى شەردور مەدرەسەسىنە بارىپ وقىعان. كەيىن پەتەربوردا ءبىلىمىن ورىسشا جەتىلدىردى. انا تىلىنەن بولەك, ورىس جانە اراب تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن.
پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەربول قايىروۆ ۇزاق جىلدان بەرى ءىلياس جانقارا ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىرىن زەرتتەپ جۇرگەن ازامات. ونىڭ قولىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تۇلعا پاتشا نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋ سالتاناتىنا قازاق دالاسىنان بارعان دەلەگاتسياعا مۇشە بولادى.
– ەرتىستىڭ پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ تەرىسكەيىندەگى تەرەڭكول اۋدانىنىڭ اتاۋى – تاريحي اتاۋ. كەزىندە بۇل جەردە تەرەڭكول بولىستىعى بولعان. اتالعان بولىستىقتىڭ اۋماعىنا ول زاماندا قازىرگى رەسەيدىڭ شەكارالاس اۋداندارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا قاراسۋىق پەن باعان وڭىرلەرى جانە ءوزىمىزدىڭ تەرەڭكول, ۋسپەن اۋداندارىنىڭ باسىم بولىگى ەنىپ تۇرعانىن تاريحي دەرەكتەر دالەلدەپ وتىر. XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا وسى بولىستىقتا ءىلياس جانقارا ۇلى قاتارىنان 5 مارتە بولىس بولىپ سايلانىپ, ەل باسقارۋ ىسىندە ادىلدىگىمەن اتى شىعادى. جانقارا بايدىڭ ۇرپاقتارىنان بولىستىق ارىلماعان دەگەن ءسوز بار. بوزقوزى 30 جىل بولىس بولسا, ودان كەيىن ءىلياس تەرەڭكولدە – 15 جىل, قاراوبادا – 6 جىل, ال ەڭ كىشى ءىنىسى قۇسايىن 18 جىل بولىس بولعان. 1905 جىلى ول قارقارالى پەتيتسياسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە اتسالىستى. بۇل قۇجاتتى 21 بولىس باسقارۋشىسى مەن 21 بي دايىنداعانى ءمالىم. قىر قازاقتارىنىڭ جەرىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقانىنا توزبەگەن ءىلياس جانقارا ۇلى دالا گەنەرال-گۋبەرناتورى وتكىزگەن جيىندارعا تالاي مارتە قاتىسىپ, حالىق اتىنان ءcوز سويلەگەن. 1901 جىلى ونىڭ كىشى ءىنىسى قۇسايىن تەرەڭكول بولىسى بولىپ سايلانىپ, ءىلياستىڭ ءوزى 1908 جىلى قاراوبا بولىسى بولىپ سايلانادى. ال 1909 جىلى اعايىندىلار قاجىلىق جاساۋ ءۇشىن مەككەگە ساپار شەگەدى. ول ساپاردان قايتىپ كەلگەن سوڭ ەكەۋى پاۆلودار ۋەزى بويىنشا پريكازدىق زاسەداتەل بولىپ سايلانادى. ءىلياس جانقارا ۇلى رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنا قازاق دالاسىنان ءاليحان بوكەيحاندى سايلاۋ الدىنداعى ناۋقاندا ونىڭ اتىنان ەل الدىندا ءسوز سويلەۋشىلەردىڭ قۇقىعىن يەلەنگەن ءارى سەمەي وبلىسىنان قۇرمەتتى سايلاۋشىلار تىزىمىنە ەنگەن ەكى ازاماتتىڭ ءبىرى بولعان. ونىڭ الاش قوزعالىسىنا دا بەلسەندى قاتىسقانى ايتىلادى. 1917 جىلى جەلتوقساندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن جالپىقازاق سەزىنىڭ دەلەگاتى بولعان. سەزدى شاقىرۋشىلار ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ە.ومار ۇلى, س.دوسجان ۇلى جانە وسى سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىندە م.شوقاي دا بار ەدى. ساكەن سەيفۋللين كەيىن ايرىقشا قۇرمەتپەن شاقىرىلعاندار اراسىندا جانقارا ۇلىن اتاعانى ءمالىم. ءىلياس جانقارا ۇلى بۇل تۇستا 73 جاستا ەدى. قارتايىپ قالعانىنا قاراماستان, الاش وكىمەتىنە ماتەريالدىق تۇرعىدان كوپ قولداۋ جاساعان. اتالعان سەزدى ۇيىمداستىرۋ شىعىندارىن جابۋ ءۇشىن ءوز اتىنان 100 جىلقىنى قوياندى جارمەڭكەسىنە ايداتادى. الاش اۆتونومياسىنىڭ باعدارلاماسى جاسالعاندا سوڭىنا قول قويۋشىلار اراسىندا ونىڭ ەسىمى تۇر, – دەيدى ەربول قايىروۆ.
«دالا ۋالاياتى گازەتىنىڭ» 1891 جىلعى سانىندا جازىلعانداي, سول جىلى اق پاتشا مۇراگەرى نيكولاي رومانوۆ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاراۋىنداعى ايماقتارمەن تانىسۋ ماقساتىندا قازاق دالاسىنا ساپارلاپ كەلىپ, ومبى قالاسى مەن ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قازاق اۋىلىندا بولۋدى ماقسات ەتەدى. قازاق دالاسىنىڭ يگى جاقسىلارى اق پاتشا مۇراگەرىن ومبىدان ون ەكى شاقىرىم جەردەگى ەرتىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا كۇتىپ الادى. وزەن جاعاسىندا كيىز ۇيلەردەن تۇراتىن شاعىن قالاشىق پايدا بولىپ, سولاردىڭ ىشىندە تەرەڭكول بولىسى ءىلياس جانقارا ۇلى دا ءوز وتاۋىن تىككەن. پاتشا مۇراگەرى جانقارا ۇلىنىڭ كورمەگە ارناپ بەزەندىرگەن كيىز ۇيىنەن كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى بۇيىمدار – قارۋ-جاراق, ىدىس-اياق, ۇلتتىق كيىم-كەشەك تۇرلەرى مەن مۋزىكالىق اسپاپتاردى تاماشالايدى. ءتىپتى قىزىقتى زوولوگيالىق كوللەكتسيا – بال اراسى, قۇمىرسقا, ۋلى قاراقۇرت پەن جىلاندار, ودان بولەك, تاس پەن قولا داۋىرىندەگى تۇتىنۋ زاتتارى – بالتا, پىشاق, قايلا, وزگە دە زاتتاردى كەزىكتىرەدى. قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىنا قاجەتتى زاتتاردى كورگەن پاتشا مۇراگەرى بۇل جادىگەرلەر تۋرالى كىتاپ جازۋعا كەڭەس بەرەدى. ۇلى مارتەبەلى قوناققا قازاق اۋىلىنىڭ كوش-كەرۋەنىنەن كورىنىستەر كورسەتىلەدى. سايگ ۇلىكتەر جارىسىن تاماشالايدى.
پاتشا مۇراگەرى اتتانىپ كەتكەن سوڭ وسى ولكەنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى, بارون تاۋبە سىيلى قوناقتى قارسى الۋدا بەلسەندىلىك تانىتقان قازاقتىڭ بي-بولىستارىن ارنايى ماراپاتتايدى. كەيىننەن قازاقتىڭ بي-بولىستارى كورسەتكەن جادىگەرلەر پەتەربورداعى مۇراجايعا جەتكىزىلىپ, ورىس جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى. ولاردىڭ ىشىندە پاتشا مۇراگەرىمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسكەن قازاقتىڭ بي-بولىستارىنىڭ سۋرەتى (ونىڭ ىشىندە ءىلياس جانقارين دە بار) پەتەربور مۋزەيىنەن ورىن الادى. اتاپ وتەرلىگى, بۇل ءىس-شاراعا شىڭعىس ءۋاليحانوۆ, سادۋاقاس شورمانوۆ, قۇنانباي سۇلتان, يسا بەردالين جانە وزگە دە تانىمال قازاقتار قاتىسقانى تاريحتان ءمالىم. وسى ەرەكشە وقيعا تۋرالى 1891 تاريحشى يۋري پوپوۆتىڭ «سۆەت دالەكيح يمەن» اتتى كىتابىندا دا دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى تۋرالى پەتەربورداعى مەملەكەتتىك مۇراجايدا ورىن العان كونە سۋرەتتەردىڭ استىنا جازىلعان جوعارى شەندى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا ءىلياس جانقاريننىڭ دە اتى-ءجونى كورسەتىلگەن.
ءىلياس جانقارا ۇلىنىڭ شوبەرەسى ساۋلە مۇراتوۆانىڭ ايتۋىنشا, 1891 جىلى شىڭعىس ۋاليحانوۆپەن بىرگە ءبىر توپ قازاقتىڭ باس كوتەرەر بي-سۇلتانى تۇسكەن تاريحي سۋرەتتەگى ادام ارعى اتاسى ءىلياس ەكەنىن كونەكوز قاريالار مەن تۋىستارى دالەلدەپ بەرىپتى. كوپكە دەيىن الاش تاريحىن زەرتتەۋشىلەر سۋرەتتەگى ءىلياستى وزگە تۇلعالارمەن دە شاتاستىرىپ جۇرگەن, ماسەلەن, ونى پاڭ نۇرماعامبەت دەپ تە اتاعان عالىمدار دا بولعان. كەيبىر ەڭبەكتەردە ءتىپتى ءىلياس جانسارين نەمەسە شانكارين دەپ اتالىپ كەتكەن.
– جانقارانىڭ ۇلدارى وتە داۋلەتتى بولعان. اعايىندىلاردىڭ جىلقىسىنىڭ ءوزى 2 مىڭنان اسقان. ال اتامىز ءىلياس وتكىزگەن استار مەن تويلاردا مۇسا شورمانوۆ پەن ونىڭ ۇلى سادۋاقاس شورمانوۆ, عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, قۇنانباي وسكەنباي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, قازانعاپ ساتىبالدى ۇلىنىڭ ۇرپاعى يسا بەردالين جانە كۇش الىبى قاجىمۇقاننىڭ ارنايى مەيمان بولىپ قايتقانى تۋرالى ۇلكەندەرىمىز ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ءىلياس جانقارا ۇلى تۋرالى جازىلعان تاريحي دەرەكتەر مەن ەستەلىكتەر نەگە از دەگەنگە كەلسەك, وتىزىنشى جىلدارى قازاق دالاسىندا جاپپاي ورىن العان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە قاۋىپ-قاتەردى سەزگەن ۇلى (اتامىز) مۇرات ءىلياسوۆ قۇجاتتاردى جويىپ جىبەرەدى. بۇل كەزەڭدە مۇرات ءىلياس ۇلى باياناۋىلدا پروكۋرور بولىپ قىزمەت اتقارعان ەدى. بىراق اتامىز دا قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا تۇسكەن قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلىپ كەتە المايدى. ەلىنەن كەتىپ, رەسەي اۋماعىندا باس ساۋعالاپ جۇرەدى. تەكتىنىڭ تۇياعى 1945 جىلى كەمەروۆودا قايتىس بولادى, – دەپ ەستەلىكتەرمەن ءبولىستى ساۋلە ماعاۋياقىزى.
زامانىندا تۇلعانىڭ الاش وكىمەتىن قۇرىسۋعا اتسالىسقانىن تاريحي دەرەكتەر راستاپ وتىر. جوعارىدا قارقارالى پەتيتسياسىن ازىرلەۋگە قاتىسقانى تۋرالى اڭگىمە ەتتىك. «سەميپالاتينسكي ليستوك» گازەتىنىڭ 1906 جىلعى 10 ماۋسىمداعى سانىندا جانقارا ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگىن ناقتىلاي تۇسەتىن مىناداي دەرەكتەر بار: «ۆ سەميپالاتينسكە ۆ پومەششەني نارودنوگو دوما ۆ 12 چاسوۆ دنيا سوستويالوس پەرۆوە سوبرانيە كازاحوۆ-ۆىبورششيكوۆ. پريسۋتستۆوۆالو سۆىشە 150 چەلوۆەك… ناچالو راسسۋجدەنيام پولوجيل ا.ن.بۋكەيحانوۆ, وزناكوميۆشي سوبرانيە س پروگرامموي پارتي «نارودنوي سۆوبودى», ك كوتوروي پريسۋتستۆۋيۋششيە ي پوستانوۆيلي پريسوەدينيتسيا. زاتەم گوۆوريلي: كازاح چينگيزسكوي ۆولوستي شاكاريم حۋدايبەردين… احمەت تىشكانباەۆ (دەگەلەنسكوي ۆولوستي كاركارالينسكوگو ۋەزدا) و پوزەمەلنوم ۆوپروسە, يلياس دجانكارين (يز پاۆلودارسكوگو ۋەزدا) و توم جە ۆوپروسە ۆ سۆيازي س پەرەسەلەنچەسكيم دەلوم, ا تاكجە و ۆوينسكوي پوۆيننوستي» دەپ جازىلعان. كەيىن پەتيتسيانى سەمەيدە قۇرىلعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا ءى.جانقارين پەتەربورعا الىپ بارۋشىلار قاتارىندا بولعان. بۇل ارەكەتى ءۇشىن پاتشا وكىمەتى تاراپىنان سەنىمسىز تۇلعالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەنى تۋرالى ارحيۆتىك حات تا ساقتالىپ قالعان.
1916 جىلى ول سەمەي وكرۋگتىك سوتىنا ارىن بايمۇرزين, احمەت قايىتوۆ, ابباس ايمانوۆتارمەن بىرگە القابيلەر سوتى بولىپ ەنەدى. ال ءىنىسى قۇسايىن پاۆلودار ۋەزدىك زەمستۆوسىنداعى دەلەگاتتار قۇرامىنا سايلاندى. قازاق دالاسىندا الاشوردا وكىمەتىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز قوزعالا باستاعاندا جانقارا ۇلدارى ونى العاش قولداعاندار اراسىنان تابىلدى. 1917 جىلى ورىنبوردا ءىى جالپىقازاق سەزى وتكەندە ول پاۆلودار ۋەزى اتىنان ارنايى قاتىسىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا اتسالىسقان. سەزد حاتتاماسىندا ايتىلعانداي, قازاق-قىرعىز اۆتونومياسىن جەدەل تۇردە جاريالاۋعا الاش قايراتكەرلەرى, اتاپ ايتقاندا, ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە وزگەلەرى العاشقىدا قارسى بولعان. قارسى بولۋشى 42 ادامنىڭ اراسىندا №34 بولىپ ءىلياس جانقارا ۇلىنىڭ ەسىمى تۇر. بۇل قارسىلىق – تۇبەگەيلى قارسىلىق ەمەس, تۇركىستان زيالىلارى پىكىرىن تولىقتىرىپ بارىپ قولداۋعا باعىتتالعان ساياسي امال ەدى.
ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا: «بۇل تەلەگرامدا ايتىلعان, ۋەز باسى ەكى اقساقال جانە وبلاستنوي كوميتەتتەن شاقىرعان ەكى زيالىنىڭ ۇستىنە ايرىقشا تەلەگرامما بەرىپ, مىناۋ كىسىلەر دە شاقىرىلدى. «ۇران», «سارىارقا», «بىرلىك تۋى», «تىرشىلىك» گازەتتەرىنەن جانە جاڭا اشىلعان قاۋىمداردان ءبىر-ءبىر وكىلدەردەن.... جانە يلياس قاجى جانقارا ۇلى» دەپ جازادى.
ءىلياس جانقارا ۇلىنىڭ اۋىل-ايماعىنا, ەل ازاماتتارىنا اسا قامقور بولعانىن الاش قايراتكەرلەرى جاقسى بىلگەن. اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ءبىلىم الۋىنا دەمەۋ كورسەتسە, ۇلى مۇرات ساكەن سەيفۋللينمەن سىيلاس دوس بولىپتى. تەرەڭكول بولىستىعىندا مەكتەپ, مەدرەسەلەر سالۋعا ماتەريالدىق قولداۋ جاساعان. ناتيجەسىندە, توڭكەرىستەن سوڭ كەڭەس وكىمەتى ورناعاندا اقساقالدىڭ ەل اراسىنداعى بۇرىنعى ابىرويى تومەندەمەگەن. ارحيۆ قۇجاتتارىنا سۇيەنسەك, تەرەڭكول ايماعىنىڭ ارىسى 1924 جىلى دۇنيە سالادى.
اتاپ وتەرلىگى, جانقارا ۇرپاعىنىڭ جازعى جايلاۋى – قازىرگى ۋسپەن اۋدانى, قىستاۋى تەرەڭكولدەگى بايقونىس مەكەنى بولىپتى. تۇلعانىڭ بەيىتى ۋسپەن اۋماعىندا جاتىر. توڭىرەگىندە الاش ارداقتىسىنىڭ اۋلەت مۇشەلەرى جەرلەنگەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى ەكى جىلىندا بايان وڭىرىندە تۇراقتاپ, شورمانوۆتار اۋلەتىمەن تۇراقتى بايلانىستا بولعان دەگەن دە دەرەك بار. تۇلعانىڭ تۋعانىنا بيىل 180 جىل تولىپ وتىر.
پاۆلودار وبلىسى
