– كورشى مەملەكەتتەر سۋ سالاسىندا ناقتى ماقسات قويىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ وڭتۇستىك ايماقتار قۇرعاقشىلىق قاۋپىنەن ءالى ارىلا الماي وتىر. جاڭادان قۇرىلعان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ دە جۇمىسى ازىرگە ويداعىداي ناتيجە بەرمەدى. بۇرىن بۇل سالامەن ءارتۇرلى مەكەمە اينالىسىپ, ارقايسىسى ءوز بىلگەنىمەن ارەكەت ەتتى دەسەك, ەندى جاڭا ۆەدومستۆونىڭ بىرىڭعاي ستراتەگيا قۇرىپ, سۋ جاعدايىن جەتە تۇسىنەتىن مامان-كادرلاردى توپتاستىرا جۇمىس ىستەۋگە شاماسى جەتپەي جاتىر. بۇل تۇيتكىلدىڭ شەشىمى قانداي؟
– راس, سۋ شارۋاشىلىعىندا پروبلەمالار جىلدار بويى قوردالانعان. ال ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ قۇرىلعانىنا كوپ بولعان جوق. وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان پروبلەمالاردى بىردەن رەتتەي قويۋ استە كۇردەلى. كاسىبي مامانداردى تابۋ, ولاردى ءار باعىت بويىنشا بەكىتۋ شەشۋشى شارت ەكەنىنە قاراماستان, مينيسترلىكتىڭ شتاتتىق كەستەسى مەن قۇرامى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان. سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا قىزمەت ەتكەن كاسىبي مامانداردىڭ كوپشىلىگى باسقا سالانىڭ ماماندارىمەن الماستىرىلعانى بەلگىلى. مىسالى, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇرامىندا بولعاندا سۋدى رەتتەۋ جانە باسقارۋ كاسىپورىندارىندا ۆەتەرينارلار, اگرونومدار, ءتىپتى پەداگوگتار جۇمىس ىستەدى. بۇعان قوسا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاجىريبە الماسۋ ءجوندى جۇزەگە اسپادى.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەسى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى شەشىلەتىن بولىپ, سايكەس باعدارلامانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان كەزدە بار. شىن مانىندە, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەسى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قۇرامىندا ەمەس, كەرىسىنشە بولۋى كەرەك قوي. ودان كەيىن بۇل سالا «جاسىل ەكونوميكا» قۇرامىنا ەنگەندەي بولدى. قىسقاسىن ايتقاندا, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماسەلەلەرى ءبىر مەكەمە قۇزىرىنا ەندى عانا جينالىپ جاتىر. دەگەنمەن سۋدىڭ زياندى اسەرلەرىمەن كۇرەسۋ ءالى دە باسقا ۆەدومستۆونىڭ – توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىندا قالىپ قويدى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ وسىعان دەيىن نە عىلىمي زەرتتەۋ, جوبالاۋ ينستيتۋتتارى, نە قۇرىلىستى جۇرگىزۋ مەن سۋ نىساندارىن پايدالانۋ سۇراقتارىمەن اينالىساتىن ارنايى مەكەمەلەرى بولعان ەمەس. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ ءتۇرلى مينيسترلىك قۇزىرىندا بولۋىنا بايلانىستى سۋ شارۋاشىلىعى جەكە-دارا شەشىلەتىندەي كورىنىپ, ءجۇرىپ جاتتى. قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ارنايى مەكەمە بولسا دا سۋ رەسۋرستارىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسپايدى. مەكەمە نەگىزىنەن مەليوراتسيا سالاسىنا دەن قويعان. سەبەبى تىكەلەي تاپسىرما جوق, ءوز باستاماسىمەن بۇعان بەت بۇرمايدى. شىن مانىندە, مەكەمە سۋدىڭ قۇرالۋى مەن وزگەرۋ ۇدەرىستەرىنە جانە ول تۋرالى زەرتتەۋلەردى ەكونوميكا سالالارىنا پايدالانۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە اتسالىسۋى قاجەت. وسى باعىت ءۇشىن ارنايى مامانداندىرىلعان زەرتحانالار مەن كادرلارعا, زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا قالىپتاستىرۋ ىسىنە كوڭىل بولىنگەنى جانە مەملەكەتتىك تاپسىرىستار بەرىلگەنى ابزال.
سۋ كوزدەرىندە قۇرالاتىن سۋ مولشەرىنىڭ سانى مەن ساپاسىن ەسەپكە الۋ مينيسترلىكپەن جانە «قازگيدرومەتپەن» جۇرگىزىلەدى. قازىر «قازگيدرومەتتىڭ» دە جاعدايى ءماز ەمەس. نارىق جاعدايىنا ءوتۋ ولاردى دا تۇرالاتىپ كەتتى. سۋ رەسۋرستارىنىڭ سانى مەن ساپاسىن ولشەيتىن گيدرولوگيالىق بەكەتتەر سانى كەمىدى. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ ەندى عانا قولعا الىناتىن سياقتى. سوناۋ سوعىس جىلدارىنىڭ وزىندە كورشى تاجىكستاندا مىقتى سۋ بەكەتتەرى سالىنعان ەدى. ال ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىز سوعىس كەزىندەگىدەن دە ناشار. سۋ كاداسترى ماسەلەسىنە دە بىرتىندەپ مويىن بۇرا باستادىق. بىراق كاداسترلاردىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن ءتيىستى مەكەمە دە جوق سەكىلدى. قازىر جەربەتى سۋلارى ماسەلەسىمەن الماتى قالاسىنداعى گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى جانە ءبىراز جوعارى وقۋ ورىندارى اينالىسادى. ال جەراستى سۋ رەسۋرستارى ماسەلەلەرى گيدروگەولوگيا ينستيتۋتىنا قاراستى.
قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىندا قۇرالاتىن سۋ رەسۋرستارى ورتاشا ەسەپپەن 56,5 تەكشە كم بولسا, ترانسشەكارالىق وزەندەرمەن ىرگەلەس كورشى ەلدەردەن كەلەتىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ كوپجىلدىق ورتاشا مولشەرى – 44 تەكشە كم. سۋدى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى پايدالانادى. 2020 جىلعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, سالالار ءبولىنىسى بويىنشا تۇرمىستىق-كوممۋنالدىق قىزمەت – 1 276, ونەركاسىپ – 5 675, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتۋ – 441, سۋارۋ – 12 377, كولدەتىپ سۋارۋ – 5 001, جايىلىمدى سۋمەن قامتۋ 2 001 ملن تەكشە مەتر تۇتىنعان. سۋدى الۋ كولەمى مەن رەجىمىن ەسەپكە الۋ ويداعىداي جۇرگىزىلسە دە پايدالانعان سۋدى – اعىندى سۋلاردى ەسەپكە الۋ, ولاردى تازارتۋ, ناقتى مولشەرى مەن رەجىمدەرى كوپ جاعدايدا نازاردان تىس قالىپ جاتادى. ال سۋارۋ سالاسىندا ولار ءتىپتى ءجوندى ولشەنبەيدى جانە ەسەپكە الىنبايدى دەسە دە بولادى. سۋ شارۋاشىلىعى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ەسەپكە الۋ, زەرتتەۋ, پايدالانۋ, قورعاۋ جانە سۋدىڭ زياندى اسەرلەرىمەن كۇرەسۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ماڭىزدى سالاسى.
– مەملەكەت باسشىسى ەلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىمەن بىردەي ەكەنىن ايتتى. ياعني سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ بارلىق سالاعا قاتىستى. سۋدى ۇنەمدەپ تۇتىنۋ مادەنيەتىن قالاي قالىپتاستىرامىز؟ بۇل تۇرعىدا قاي ەلدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن ءجون؟ قانداي وزىق تەحنولوگيالار سۋارمالى سۋ تاپشىلىعىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزە الادى؟
– رەسپۋبليكامىزدى سۋمەن تولىق قامتۋدىڭ ەكى جولىن ايتۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – سۋ رەسۋرستارىن ۇلعايتۋ, ياعني جەربەتى جانە جەراستى سۋ رەسۋرستارىنىڭ مولشەرىن جوعارىلاتۋ. ءبىز الەمدىك سۋ تەڭدەستىگىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە اسەر ەتە المايمىز. الەمدىك دەڭگەيدە مۇنداي ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ جولدارى ازىرگە جوق. دەگەنمەن وڭىرلىك تۇرعىدان مۇنداي جاعداي قاراستىرىلۋى مۇمكىن. كورشى ەلدەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن سارالاپ كورسەك, سۋعا باي مەملەكەت – رەسەي. مىسالى, سۋدى ساتۋ جونىندەگى رەسەيدىڭ سۋ رەسۋرستارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ كوزقاراسىن كەلتىرۋگە بولادى. ونىڭ پىكىرى رەسەي سۋدى ساتقان, ساتىپ جاتىر, كەلەشەكتە دە ساتا بەرەدى دەگەنگە سايادى. ال سۋدان تۇسەتىن پايدا مۇناي ونىمدەرىنە قاراعاندا ءبىر ساتى جوعارى تابىس اكەلەدى. سىبىردەن اكەلىنەتىن سۋدىڭ وزىندىك قۇنى (وتكەن عاسىرداعى ءسىبىر سۋلارىن قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تارتۋ جوباسى) 1 دوللار بولعان. ەندى ءبىر ساتىعا جوعارىلاسا, ەڭ كەمى 10 دوللار بولاتىن ءتۇرى بار.
سۋمەن قامتۋدىڭ ەكىنشى جولى – ونى پايدالانۋ مولشەرىن قىسقارتۋ ارقىلى دەڭگەيىنە اسەر ەتۋ. ياعني سۋ رەسۋرستارىنىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەرمەن كەلەتىن سۋ مولشەرلەرىنىڭ تومەندەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى وزەن اعىندىلارىن ءتيىمدى ءارى وڭتايلى پايدالانۋ. بۇل جەردە اڭگىمە جاپپاي سۋدى ۇنەمدەيتىن زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ مەن كەلەشەكتە سۋدى پايدالانۋ مولشەرىنە شەك قويۋ جونىندە بولىپ وتىر. جالپى العاندا, قازىرگى كەزەڭدەگى ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋدى پايدالانۋ كولەمى ءارى قاراي وسپەۋى كەرەك. ناقتىراق ايتقاندا, ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىنىڭ وركەندەۋى وزدەرىنە بەلگىلەنگەن شەكتى مولشەر دەڭگەيىندە بولۋى شارت. سوندا عانا ەلىمىزدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى شەشىلمەك. ەسكەرەتىن جايت, جايىلىمدى سۋمەن قامتۋ, ءداستۇرسىز ەنەرگيا كوزدەرى, ساۋىقتىرۋ (ونىڭ ىشىندە سۋدى سۋ كوزدەرىنەن تىكەلەي الاتىن كۋرورتتار مەن ساناتوريلەر, دەمالىس ورىندارى جانە باسقالار, سونىمەن قاتار سۋ دەنەلەرىنىڭ ءوزىن تىكەلەي پايدالاناتىن سپورت پەن تۋريزم جانە باسقا دا نىساندار), بالىق شارۋاشىلىعى (ونىڭ ىشىندە سۋدى سۋ كوزدەرىنەن تىكەلەي الاتىن توعاندىق بالىق شارۋاشىلىعى), تابيعي كەشەندەر (ونىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك جانە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار قورىقتار مەن ەرەكشە سۋ نىساندارى, باتپاقتار مەن وزەن اتىراپتارى, ىشكى سۋ كوزدەرى – تەڭىزدەر مەن كولدەر), باسقا دا سۋدى پايدالاناتىن كىشىگىرىم كاسىپورىندار, ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ سۋعا دەگەن سۇرانىستارى مەن تالاپتارى, وزەندەر بويىنداعى جاعالىق جەرلەر مەن پىشەندىكتەر جانە باسقا دا سۋ جىبەرىلىمدەرىنە قاتىستى نىسانداردىڭ قاجەتتىلىگى ءالى تولىق قامتاماسىز ەتىلمەي وتىر. سوندىقتان ولاردىڭ سۋ پايدالانۋ دەڭگەيلەرى ەداۋىر ارتادى. وسى جونىندە رەسەي گيدرولوگيالىق ينستيتۋتى دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدى مولشەرلەرى مەن سۋ پايدالانۋ دەڭگەيلەرىن زەرتتەي وتىرىپ ستسەناريلەر جاساعان. ءسويتىپ, كەلەشەكتە دامىعان ەلدەردە سۋ پايدالانۋ قىسقارسا, دامۋ جولىنداعى ەلدەردە سۋ پايدالانۋ دەڭگەيى ارتا تۇسەتىنى انىقتالعان.
سۋارۋ سالاسى دا وسى شارتتاردى ىسكە اسىرۋى قاجەت. سۋدى پايدالانۋ كولەمى 12 تەكشە كم-دەن ءارى قاراي وسپەۋىن قاداعالاۋ كەرەك. ياعني ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سۋدى پايدالانۋ تيىمدىلىگى كەم دەگەندە ەكى ەسە وسۋگە ءتيىس. سوندا قازىر 1,5 ملن گەكتارعا جۋىق جەردەن الىناتىن ءونىم مولشەرى 3 ملن گەكتار جەردەن الىناتىن ونىمدەردەي بولار ەدى. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءوسىرىپ باپتاۋ تەحنولوگياسىن ءدال ىسكە اسىرۋ تالاپ ەتىلەدى. مۇنىڭ ءبىر جولى – فەرمەرلەردى وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا الاتىن دارەجەگە جەتكىزۋ. جانە ءاربىر وبلىستا ۇلگى تۇتارلىق اگروفيرما تاڭدالسا, ونىڭ بازاسىندا وزىق تەحنولوگيانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلسە جانە سولاي بولۋىنا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتە الاتىن, جۇمىستارعا تىكەلەي قاتىسا الاتىن عالىمدار بريگاداسى جاساقتالسا, ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى بەلگىلەنسە, قۇبا-قۇپ. سۋدى پايدالانۋدىڭ, داقىلداردى باپتاۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارى قولدانىلسا, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى دە وسەدى. سونىمەن قاتار ءار وڭىرگە قازىر ۇسىنىلعان اۋىسپالى ەگىس شارتتارى دا قالپىنا كەلتىرىلگەنى ءجون. سۋارمالى ەگىنشىلىكتە قولدانىلاتىن زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالار بويىنشا جاڭبىرلاتىپ, تامشىلاتىپ جانە اەروزولدى بۇركىپ سۋارۋ جونىندە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بەلگىلى ۇسىنىستارى بار. سونداي-اق تۇزدىلىعى جوعارى سۋلاردى پايدالانا الاتىن داقىلدار دا كەزدەسەدى. ەڭ قاجەتتىسى – ءاربىر كليماتتىق-اۋماقتىق, رەلەفتىك ەرەكشەلىكتەرى مەن توپىراق تۇرلەرىنە جانە باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى وسىمدىك (ونىڭ ىشىندە باۋ-باقشا مەن ءجۇزىم, تاعى باسقالارى) پەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ لايىقتى جانە جەرسىندىرىلگەن, مامانداندىرىلعان باعىتتارىنىڭ ۇسىنىلۋى. مۇنداي شارالارعا سۋدى قاجەت ەتپەيتىن نەمەسە از قاجەت ەتەتىن داقىلداردى تاڭداۋ, ونداي داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى جوعارى جاڭا سورتتارىن شىعارۋ جاتادى. سۋارۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بار. ءبىرىنشى كەزەكتە سۋدى پايدالانۋدىڭ پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتىن 0,51-دەن (شىن مانىندە 0,40-دان اسپايدى) ەڭ بولماعاندا 0,75 دەيىن, ال كەلەشەكتە 0,85-0,90-عا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. سودان كەيىن عانا سول ۇنەمدەلگەن سۋ كولەمىنە سايكەس جاڭادان سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ, وزىق ۇلگىلەردى پايدالانۋ ءتيىمدى. سونىمەن قاتار سۋبسيديانى ەگەر فەرمەر نە بولماسا باسقا سۋ تۇتىنۋشى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرعان نەمەسە سۋدى ۇنەمدەگەن جانە ءوزىنىڭ بەلگىلى جەر بولىگىنىڭ مەليوراتيۆتىك-ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتقان جاعدايدا بەرگەن دۇرىس.
– ۇزاق تالقىدان سوڭ جۋىردا اۋپىرىممەن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. بۇل سۋ سالاسىندا جىلدار بويى جينالعان پروبلەمالاردى جويۋعا قانشالىقتى ىقپال ەتە الادى؟
– قويىلعان مىندەتتىڭ پايىمىنا تەرەڭ بويلاماي, تەك جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن جالاڭ, ءاتۇستى ارەكەت ەتۋ – قاشانعى ادەتىمىز. ماسەلەن, ەلىمىزدى قانت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ, سىرتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جەتىسۋ وبلىسىندا قانت قىزىلشاسى القاپتارى قاجەتتىگىن ايتتى. ياعني سۋدى پايدالانۋ جوعارىلايدى دەپ تۇجىرىمدايمىز. بۇل رەتتە ق.توقاەۆ بالقاش كولىنىڭ احۋالىنىڭ ناشارلاۋىن دا اتاپ كورسەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بولسا, دەرەۋ قانت ءونىمىن ۇلعايتۋدىڭ جوسپارىن جاساپ ۇلگەردى. بىلايشا ايتقاندا, قانت ءوندىرۋ جوباسى سۋ رەسۋرستارىنىڭ بۇگىنگى جاعدايى مەن كەلەشەگى قانداي بولاتىنى جانە قورشاعان ورتانىڭ احۋالى قالاي وزگەرەتىنى ەسكەرىلمەي, بىرجاقتى جاسالا سالدى. وسى سەكىلدى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى دا شيكى, جارتىكەش بولىپ شىقتى. ماسەلەن, كەلەشەكتە سۋ رەسۋرستارىنا تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن 20 شاقتى سۋ قويماسىن سالۋ كوزدەلگەن. ال ولاردىڭ جوباسى ءالى جوق. سونداي-اق سۋ قويمالارىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگى, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق اسپەكتىلەرى, مەتودولوگيالىق نەگىزدەرى بەلگىسىز. تۇجىرىمداماداعى تاعى ءبىر ورىنسىز كورىنىس – قازىر ەلىمىزدىڭ ءۇش جىلدىق مەرزىمگە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن باسقارۋ قۇقىعىنا يە بولىپ وتىرعاندىعىن پايدالانىپ, سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ دەڭگەيىن ءارى قاراي كوتەرەمىز دەگەن ۇستانىم. سوندا بۇل باسقارۋ مەرزىمى وتكەننەن كەيىن تەڭىز دەڭگەيى تومەندەي بەرەدى, ال مەملەكەت قارجىسى بوسقا شىعىن بولادى دەگەندى بىلدىرە مە؟ ال سۋ رەسۋرستارىن قايدان ىزدەيمىز؟ سىرداريا وزەنىندە سۋدى پايدالانۋ دەڭگەيى 100 پايىزدان اسىپ كەتتى ەمەس پە؟ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى قىرعىزستانمەن كەلىسكەنىن, بۇل ەل بىزگە قوسىمشا سۋ بەرەتىنىن ايتتى. بىراق ەلىمىز سول كەزدەرى وزىنە تيەسىلى سۋ مولشەرىن دە الا الماي قالدى.
سالانى دامىتۋ باعدارلاماسى دا سان مارتە وزگەردى. ءالى دە تولىققاندى ەمەس. 2014 جىلى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاسالدى. ودان سوڭ قارجىسى دۇرىس ەسەپتەلمەگەن دەگەن سىلتاۋمەن ول باعدارلاما ىستەن شىقتى. ال سول قۇجاتتى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى قازاقستاندىقتاردىڭ شاماسى جەتپەيدى دەگەن كوزقاراسپەن شەتەلدىك مەكەمەگە جۇكتەگەن ەدى. شەتەلدىك فيرمانىڭ قازاقستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىن, ونىڭ جاعدايىن قالاي توپشىلاعانىن كىم ءبىلسىن. سوڭىندا مەملەكەت قارجىسى تەككە شىعىن بولدى.
– ورتالىق قازاقستان مەن ەلوردانىڭ باستى سۋ ارتەرياسى – قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كانالدا سورعى ستانسالارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى 30 پايىز عانا. ۇلكەن الماتى كانالى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن بەرى 40 جىل جوندەۋ كورمەگەن. تۇركىستان, قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىستارىندا ماگيسترالدى جانە شارۋاشىلىقارالىق كانالداردىڭ توزىعى جەتىپ, ناتيجەسىندە, سۋدىڭ 40 پايىزى دالاعا كەتىپ جاتىر. سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسى مەن رەكونسترۋكتسياسىن ءتيىمدى ءجۇرىزۋدىڭ جولى قانداي؟
– كەڭەس وداعى كەزىندەگى تەڭدەسى جوق ءىرى كەشەندى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار قازىر ولمەستىڭ كۇيىن كەشۋدە. ساتباەۆ كانالى سۋدى ەرتىس وزەنىنەن 450 مەتر بيىكتىككە كوتەرەتىن 22 سورعى ستانسالارى مەن سۋ بولگىشتەرى جانە سۋ قويمالارى بار تۇتاس شارۋاشىلىق جۇيەسىن قۇرايدى. №5 سورعى ستانساسىنىڭ ارىندى قۇبىرلارىنىڭ ديامەترى 3 م, ءۇش سىزىقتى جۇيەنىڭ بىرەۋى اۋىستىرمالى قىزمەت اتقارادى. بۇگىنگە دەيىن سۋ شارۋاشىلىعى باسشىلارى مۇنداي كەرەمەت جۇيەنىڭ قادىرىن تۇسىنە الماي ءجۇر. ورتالىق قازاقستان مەن تراسسا بويىنداعى سۋ تۇتىنۋشىلاردى جانە استانا قالاسىن قوسىمشا تۇردە سۋمەن جابدىقتاپ وتىرعان بىردەن-ءبىر سۋ شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ احۋالى اۋىر. قۇرىعاندا ق ۇلىپ ساتىپ الۋعا شاماسى كەلمەيدى. ەگەر كۇردەلى ءبىر اقاۋ شىعا قالسا, قاراعاندى قالاسى مەن سول ماڭدا ورنالاسقان كەشەندى ءوندىرىس ورىندارى سۋسىز قالاتىنىن باسشىلىقتار سەزبەيتىن سياقتى. ايتپەسە ورتالىق قازاقستاننىڭ بۇكىل الىپ نىساندارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جۇيەنى وسىنداي توزگىسىز جاعدايعا دۋشار ەتەر مە ەدى؟ بۇل جەر قانشاما ينجەنەر-گيدروتەحنيكتىڭ قالىپتاسىپ, شىڭدالۋىنا, سۋ سالاسى كادرلارىنىڭ ءتۇزىلۋى مەن وركەندەۋىنە, ۇجىمداردى باسقارۋ مەن قۇرىلىستاردى جۇرگىزۋ تەحنولوگيالارىن يگەرۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتتى. سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءىرى, ورتا جانە كىشى قۇرىلىس مەكەمەلەرىن, سونىمەن قاتار سول قۇرىلىستاردى پايدالانۋ سۇراقتارىن شەشىپ, جوبالاردى جاسايتىن, ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن تاجىريبەلى مەكەمەلەردى ۇستاپ قالا المادىق. ەندى ءبارىن قايتا جاساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
– سۋ شارۋاشىلىعى ينجەنەرلىك كادرلارىنىڭ دايىندىق ساپاسى 90-جىلدارداعى ماماندارعا قاراعاندا تومەن. بۇرىن ەلىمىزدە سۋ سالاسىنىڭ ماماندارى نەگىزىنەن جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىندا جانە ونىڭ قىزىلوردا فيليالىندا شىعارىلدى. بۇگىندە ينستيتۋت ۋنيۆەرسيتەتكە, ورتا بۋىندى دايارلايتىن تەحنيكۋمدار كوللەدجدەرگە اينالدى. ءتۇرلى باعىت بويىنشا كادرلار جەتىسپەي جاتقاندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ» سەكىلدى جالپىلاما تۇرپاتتا جۇرگىزىلەتىنى قالاي؟
– سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى قولدانۋ ماماندىعىنىڭ قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعا ورىنباسارى ءا.كەشىموۆتىڭ باس بولۋىمەن ءبىر توپ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى بۇل پروبلەمانى جان-جاقتى زەرتتەپ جاتىر. كورسەتىلگەن ماماندىق بىزدە 7 جوعارى وقۋ ورىندارىندا دايىندالادى. ەرەكشەلىگى, ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنان ەكىنشى وقۋ ورنىنا تۋرا وسى ماماندىق بويىنشا اۋىسۋعا مۇمكىندىك جوق. ويتكەنى وقۋ باعدارمالارىندا ايىرماشىلىق كوپ. ءار جوعارى وقۋ ورنى ءوز جولىمەن ءجۇرىپ, ءوز وقۋ باعدارلاماسىن بەكىتەدى. ءبىر-بىرىمەن كەلىسىپ, ورتاق مامىلەگە كەلە المايدى. سۋ باعىتى سالاسىندا دايارلاۋ ارقيلى, ءبارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرەتىن وقۋ ادىستەمەلىك ورگان جوق. بولاشاق جوعارى دارەجەلى ماماندار دايارلاۋ ءىسى زامان تالابىنا ساي ەمەس, ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. جوعارى وقۋ ورىندارى باكالاۆر دارەجەسىندە ماماندار دايارلايدى. ال ەكونوميكانىڭ قاي سالاسى بولسىن, شتاتتارىندا باكالاۆر دەگەن لاۋازىم كەزدەسپەيدى. سوندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كىمگە, نە ءۇشىن باكالاۆرلاردى دايىنداپ جاتقانى بەلگىسىز. سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جۇمىس ورىندارىنا ينجەنەر-گيدروتەحنيك كەرەك, ال ءبىز باكالاۆر دايىنداپ, قالاي تىعىرىقتان شىقپاقپىز؟ سونداي-اق وقۋ باعدارلامالارىندا كۋرستىق جۇمىس نەمەسە جوبا, ەڭ بولماعاندا كىشىگىرىم وقۋ-گرافيكالىق جۇمىستار ەنگىزىلمەگەن. تەستىلەۋ بولاشاق ماماننىڭ ويلاۋ قابىلەتىن جويادى. عىلىمي تۇرعىدا جازۋ مەن پىكىرتالاس جۇرگىزۋ اسپەكتىلەرى شەت قالىپ بارا جاتىر.
– بۇگىنگى تاڭدا سۋ سالاسىنىڭ جاعدايىن رەتتەيتىن نەگىزگى قۇجات – 20 جىل بۇرىن قابىلدانعان سۋ كودەكسى. سۋدى ۇنەمدەۋدەن گورى ەكونوميكالىق سيپاتى باسىم قۇجاتتى دا ءتيىستى باعىتقا بۇراتىن كەز كەلگەن جوق پا؟
– سۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا سۋ كودەكسىنىڭ قاڭقاسى قۇراستىرىلعانداي. وندا سۋدى باسقارۋ مەن سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدى پايدالانۋ شارالارى باستى نىساناعا الىنعان. سونىمەن قاتار تابيعاتتى قورعاۋ سۋ مولشەرلەرى, ولاردىڭ جىل ىشىندە وزگەرۋى سۋ رەجىمىنە سايكەس بولۋى كورسەتىلگەن. سۋدى پايدالانۋدىڭ ءاربىر سۋ شارۋاشىلىعى القاپتارىنا شەگى بەلگىلەنىپ, ەكونوميكا سالالارىن سۋمەن قامتۋدىڭ رەتتىلىگى ايقىندالعان. مۇنداي تالاپتار جەربەتى وزەن اعىندىلارى مەن جەراستى سۋ مولشەرلەرىنە دە ءتيىستى شەشىلدى. ەندى جاڭا كودەكس جوباسىندا سۋدى ۇنەمدەۋ, سۋدى قايتا پايدالانۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە كەي وڭىرلەردە (مىسالى, تۇركىستان) ناقتى شەشىمدەر قابىلداندى.
– سولتۇستىك كىشى ارالدى قالپىنا كەلتىرۋدەگى جەتىستىكتەر وڭتۇستىك ۇلكەن ارالدىڭ سۋ قويمالارىن جانداندىرۋعا ءبىراز ءۇمىت بەرەتىن سياقتى. قانداي شارالار كەشەنى بۇل ءۇمىتتى شىندىققا اينالدىرا الادى؟ سول سەكىلدى كاسپي ەكولوگياسىنىڭ ناشارلاۋى پروبلەماسىنا بايلانىستى كاسپي تەڭىزى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ جاتىر. ونىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
سولتۇستىك كىشى ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى كۇماندى. سوندىقتان وڭتۇستىك ۇلكەن ارالدى جانداندىرۋ شىندىققا جاناسپايدى. سەبەبى اۋعانستان ءامۋداريا وزەنىنەن سۋ الاتىن ۇلكەن كانال سالىپ جاتىر. ول ىسكە اسقان كەزدە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە, اسىرەسە وزبەكستانعا كوپ شىعىن كەلتىرەدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى سول ايماقتاعى جانە سول ماڭداعى سۋ شارۋاشىلىعى مەن ەكولوگيالىق احۋالدى زەرتتەيتىن بولادى. تەڭىز سۋىنان بۋلانۋدىڭ ورتاشا كوپجىلدىق ماندەرى وزگەرىپ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ لاستانۋى ارتادى. قوعامنىڭ دامۋ قارقىنىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ بالانسىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە اسەرى ارتادى. وسىلايشا, ۋاقىت وتە كەلە بولجامدى پەرسپەكتيۆالىق كەزەڭدەردەگى تەپە-تەڭدىك دەڭگەيى (تەڭىزدىڭ ورتاشا كوپجىلدىق دەڭگەيى) تومەندەيدى. سۋى اعىنسىز كولدەردىڭ (تەڭىزدەردىڭ) سۋ تەڭدەستىگىنەن اتتاپ وتە المايمىز. ياعني تەڭىزگە كەلىپ قۇيىلاتىن سۋ مولشەرلەرى مەن وعان تۇسەتىن جاۋىن مولشەرلەرى بۋلانۋعا جۇمسالادى. ءبىز بۋلانۋ مولشەرىن توقتاتا المايمىز. جاۋىن-شاشىن مولشەرى تۇراقتى دەسە دە بولادى دەگەنمەن, كەلەشەكتە تومەندەۋى مۇمكىن. سوندا كەلىپ قۇيىلاتىن سۋ مولشەرلەرى كەمىگەن سايىن, تەڭىز سۋىنىڭ دەڭگەيى دە تومەندەي بەرەدى. بۇل گيدرولوگيالىق زاڭدىلىق.
جالپى, كەلەشەكتە سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ قاعيداسىن ۇستانعان ءجون. كەرى جاعدايدا ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جاعدايى بۇدان بەتەر كۇردەلەنە تۇسەدى. سول كەزدە ارال تەڭىزى مەن ارالماڭى پروبلەماسىنا بالقاش كولى, باسقا دا ءىرىلى-ورتالى-كىشىلى كولدەر مەن قۇندى قورىقتار قوسىلادى. جەر بەتىندەگى سۋ كوزدەرىنىڭ لاستانۋى ارتىپ, جەراستى سۋ كوزدەرىن دە لاستانۋدان قورعاي الماۋىمىز مۇمكىن. وعان قوسا حالىقتى تازا سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى دە ۋشىعىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال.
– وي-پىكىرىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بوتاگوز ابدىرەيقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
