ساتباەۆ پلانەتاسى

1914-1918 جىلداردا سەمەي مۇعا­لىم­دەر سەمينارياسىندا ءبىلىم العان قانە­كەڭ 1919 جىلى مۇعالىمدەر كۋرسىن­دا جاراتىلىستانۋ پانىنەن ءدارىس وقىعان. 1920-1921 جىل ارالىعىندا باياناۋىل اۋدانىندا حالىق سوتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىن اتقارعان. اۋليە-پىرلەردىڭ دۋالى سوزدەرىنە ىجداعاتتىلىق تانىت­قان قانىش ساتباەۆ جاسى كەلگەن جاياۋ مۇساعا امانداسۋعا بارىپتى. سوندا جاياۋ مۇسا: «قانىش, شەكەڭ تورسىقتاي ەكەن, حالقىمىزدىڭ داناسى بولارسىڭ, تاعى دا وقى, وقي بەر, قىزدىرمانىڭ قىزىل ءتىلى تۇپكە جەتەدى, سودان ساق بول!» – دەپ اق باتاسىن بەرەدى. 1921 جىلى جاس عالىم ءالىمحان ەرمەكوۆپەن ءۇش جارىم اي بويى باياناۋىل ولكەسىن ارالاعان-دى.

عالىمنىڭ قيا شىڭعا ورمەلەپ, جان-جاقتى ىزدەنىس جولىندا ەڭبەكتەنگەنىنە 1921-1926 جىلداردا توم تەحنولوگيا ينستيتۋتى تاۋ-كەن فاكۋلتەتىندە وقىعان كەزەڭى – ناقتى دالەل. قازبا بايلىقتار, تاۋ-كەن ونەرى, ءسىبىر گەولوگياسى, تاۋ-كەن ءون­دى­رۋ ءىسى, كەنىش مەحانيكاسى, كاسىبي گيگيە­نا جانە ەڭبەكتى قورعاۋ, ەكونوميكا دەيتىن پاندەر بويىنشا لەكتسيالىق جاز­بالارى بارىنشا عىلىمي-تەوريالىق دەڭگەيىمەن, باي مالىمەتتەرىمەن نازار اۋدارتادى. سونداي-اق تاۋ-كەن ونەرى جايىندا ارناۋلى كۋرستىڭ جانە جەزقازعان ايماعىنىڭ مينەرالدىق قورلارى تۋرالى لەكتسيالارى بار. ەتنولوگيا حاقىن­داعى (لەكتور ا.ك.يۆانوۆ) دارىستە مۇ­نىڭ ارحەولوگيامەن, انتروپولوگيامەن, سو­تسيو­لوگيامەن, تىلمەن بايلانىسى اڭگى­مەلەنىپ, ماۋەلى پىكىرلەرى توبە كور­سە­تەدى (قر مەملەكەتتىك ورتالىق ءارحيۆى. قور 2057, تىزبە 1, ءىc 1061). حالىق ءتىلى­نىڭ, ءبى­­لى­مىنىڭ, تاجىريبەسىنىڭ نۋ ورمانىن­دا وس­كەندىكتەن, قانىش ستۋدەنت كەزى­نىڭ وزىندە ەتنولوگيانىڭ دا ءمانىسىن بايىپ­تاعان.

ستۋدەنت ساتباەۆتىڭ مەترولوگيا مەن گەولوگيالىق پاندەر بويىنشا لەك­تسيا­­­­­­لارىنىڭ كونسپەكتىسىنە ءمان بەرەيىك:
1. تاۋ-كەن بارلاۋ ءىسى, 2. ماركشەيدەرلىك ونەر, 3. پەترولوگيا, 4. تاريحي گەولوگيا, 5. جىلۋ تەحنيكاسى, 6. ەلەكتروتەحنيكا, 7. اعىلشىن ءتىلى, 8. گەودەزيالىق زەرتحانا, 9. گيدراۆليكا, 10. پالەونتولوگيا, 11. قولدانبالى مەحانيكا جانە ساپالى تالداۋ (قر موا. قور 2057, تىزبە 1, ءىc 1059). عىلىمنىڭ كۇرە تامىرلا­رىن ­باياندايتىن بۇل لەكتسيا­لىق كونسپەكتى­لەر جۇزدەگەن پاراقتاردان تۇزىلگەن.

1924-1925 وقۋ جىلىندا ق.ساتباەۆ اعىلشىن ءتىلىن وقىعان (قر موا. قور 2057, تىزبە 1, ءىc 1060). جەمىستى جىلدار جايىندا ق.ساتباەۆ بىلايشا تولعانا­دى: «1921-1926 جىلدارداعى وقۋىم قار­قىن­دى جانە قىزىقتى ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندە مەن تولىق ورتا مەكتەپكە ارنالعان الگەبرا وقۋلىعىن قازاق تىلىنە اۋداردىم, ول 1924 جىلى قازناركومپروسقا جىبەرىلگەن بولاتىن. تومدا وقىعان كەزدە مەن مەملەكەت بولگەن شاكىرتاقىعا ءومىر سۇرسەم, ال سوڭعى جىلى (1926) سەمەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ايىنا 50 رۋبل كولەمىندە بولگەن ارنايى ستيپەندياسىن قاجەتىمە جاراتتىم» (قر موا. قور 2057, تىزبە 1, ءىc 1073).

جەر-جيھانعا ءماشھۇر شاعىندا ۇس­تازى ۆ.ا.حوحلوۆقا: «مەن ستۋدەنتتىك جىل­دارىمنان باستاپ ءوزىمنىڭ ۇستازدارىم قالاي جۇمىس ىستەسە, سولاي جۇمىس ىستەۋدى ارمان ەتتىم», دەپتى.

توم تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇس­تازدار قاۋىمىنىڭ ەڭ ءبىر باستى قاعيداتى – بىلىكتى, شەبەر ءوندىرىس كومانديرىن, عى­لىمنىڭ ورەن ۇيىمداستىرۋشىسى, عىلىم مەن وركەنيەتتىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستايتىن مادەنيەتتى حالىق قىزمەتكەرىن تاربيەلەپ شىعارۋ. ەندەشە, وسىنداي ءبىر تالىمگەر­لىك مەكتەپتىڭ وكىلى قانىش ساتباەۆ­تىڭ ار­داقتى ۇستازى, ءسىبىر گەولوگياسىنىڭ, سترا­تيگرافياسىنىڭ, پەتروگرافياسى­نىڭ, مەتاللوگەنياسىنىڭ بىلگىرى م.ۋسوۆ (1883-1939) ەدى. ستۋدەنت ساتباەۆ م.ۋسوۆ­تىڭ ۇيىندە ءبىر جىل تۇردى. ونىڭ مە­تال­­لوگەنيالىق كەمەڭگەرلىك يدەيالارىن ءوزىنىڭ تاجىريبەسىندە تولىق پاي­دالانىپ, دالەلدەدى.

1942 جىلى كرەمل سارايىندا كسرو  مەملەكەتتىك سىيلىعىن تاپسى­رۋ سالتاناتىندا ق.ساتباەۆ: «زەرت­تەۋ­شى ءۇشىن شىعارماشىلىق ەڭبە­گىنىڭ جە­مىسىن كورۋدەن باعالى ەشتەڭە جوق سياقتى». «جەزقازعان ايماعىن يندۋس­تريا­­لاندىرۋدىڭ وراسان زور اۋقىمىن جۇزە­گە اسىرۋ, رەسپۋبليكانىڭ قۋاتتى جانە گۇلدەنگەن وندىرىستىك توراپتارى­­نىڭ تەمىر جولىن وتكىزۋ – مەنىڭ جۇمىسىم­دى قانات­تاندىرىپ, زەرتتەۋشى جانە ينجەنەر رەتىندە وسۋىمە زور ىقپال ەتتى» دەيدى (قر موا. قور 2057, تىزبە 1, ءىc 1103).

1941 جىلدىڭ 22 اقپانىندا كرەملدىڭ مىنبەرىندە تۇرىپ: «ەكى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاقستان پاتشالىق وتارى بولدى. قوس عاسىرعا سوزىلعان وسىناۋ ۇزاق مەرزىمدە پاتشا وكىمەتى قازاقستان اۋماعىنىڭ 6%-ىن گەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەي الدى. قالعان 94%-ى مۇلدەم زەرتتەلمەگەن القاپ تۇرىندە قالدى. قازاقستاننىڭ حح جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي كەڭەستىك گەولوگ­تەر قازاقستان اۋماعىنىڭ 80%-ىن زەرتتەدى» دەگەن بولاتىن (قر موا. قور 2057, تىزبە 1, ءىc 1099).

وتانىنىڭ باقىتتى كەلەشەگىن كەڭىنەن تەرەڭ ويلايتىن, كەمەل بولجايتىن كوسەم پىكىرلى قانىش ساتباەۆتىڭ: «قازاقستان – تابيعي بايلىقتاردىڭ باي قورى», ء«بىز­دىڭ تابيعاتىمىزدى قورعاۋ, جەر قوينا­ۋىن قورعاۋ – قاسيەتتى ءىس» دەيتىن ەلدىكتىڭ جارعىسىنداي, بويتۇمارىنداي ۇستايتىن كيەلى ءسوزى بار.

ول م.ۋسوۆتىڭ اقىلىمەن 1923 جىل­دىڭ جاز ايلارىندا م.رۋساكوۆ باسقارعان بەت­پاقدالاداعى گەولوگيالىق ەكسپەدي­تسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ, ءوڭىردىڭ بەيما­لىم سىرلارىنا قانىعادى. ورتالىق قازاق­ستان­نىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىنداعى مەتا­مورفيكالىق جىنىستارىنىڭ جايىن جاقسى بىلەدى. جالپى, جەر سىرىنا ءجىتى ۇڭىلەدى. بىلىمگە ءۇيىر دالا بالاسى توپىراق قاسيەتىنە دە ەپتى, سۇڭعىلا. ماسە­لەن, قاراعايدىڭ قارا جەردەن وزىنە الار قورەگىنىڭ ەڭ ءبىر قۇنارلىسى – كالتسي. كالتسي تاستا جەتكىلىكتى. ول تاستىڭ ءوزىن تالعاجاۋ ەتىپ, جاقپاردىڭ ءوزىن جارىپ شىعىپ, جاپىراعىن كۇنگە جايادى ەكەن-اۋ. جاراتىلىستاعى سەبەپتى بايلانىستار, بەيمالىم دانەكەرلەر – جاس ينجەنەر-گەولوگتىڭ كوڭىل ايناسىندا.

جاقسىعا ءۇيىر ساتباەۆتى كەرەكۋ كوشە­سىندە قىران مىنەزدى اقىن سۇلتان­ماح­­مۇت تورايعىر ۇلى بىردەن تانىپ, شۇ­يىر­كەلەسىپ سۇحباتتاسادى. پاتەرىنە ءۇش رەت شاقىرىپ, ءوزى وقىپ جۇرگەن كارل ماركستىڭ «كاپيتالىنداعى» كۇڭگىرت تۇسىنبەگەن تۇستارىن («كاپيتال. كريتيكا پوليتيچەسكوي ەكونومي. توم 1. پروتسەسس پرويزۆودستۆا كاپيتالا. س. – پەتەر­بۋرگ, يزدانيا ن.پ.پولياكوۆا, 1872) سۇراپ وتىرعان.

1922 جىلى ۆاشينگتوندا اعىلشىن تىلىندە باسىلعان گەولوگيا بويىنشا جۋر­نالداردى دا زەردەلەپ وقىعان (قر پرە­زيدەنتىنىڭ ءارحيۆى. قور 309-نل, تىزبە 1, 1 س 155. 62 پاراق).

سانا-زەردەسى, وي ورەسى, قيال دۇنيەسى ەرتە ويانىپ, ەرەكشە جەتىلىپ, تۇيعىنداي تۇلەگەن ستۋدەنت ساتباەۆ «وقىتۋشى دەگەن كىم؟» دەيتىن تانىمدىق تاريحي بايىپ­تاماسىندا («تاڭ», 1925 جىل, مارت, №1. 67-70 بەتتەر) حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شي­رەگىندەگى سورپاداي ساپىرىلىس­قان قا­زاق قوعامىنداعى وقىتۋشىعا دە­گەن الەۋ­مەتتىك-ساياسي كوزقاراس, سونىمەن قا­تار شىن مانىندەگى وقىتۋشىنىڭ تۇل­عاسى, بولمىسى, ءتارتىبى, مادەنيەتى, ءبىلىمى قانداي بولۋ كەرەكتىگى جونىندە ءتۇبىرلى ويلار, جاندى پىكىرلەر تۋىنداتادى. ناق­تى ايتقاندا, وزىق ويلى, ازات تا وزات پىكىرلى وقىتۋشىنىڭ باستى قاسيەتى, ونە­گەلى قاعيداتى – 1) «تازا جول», 2) «تازا ىنتا», 3) «تازا تەر», 4) «تازا ءبىلىم», 5) «جاقسى مىنەز», 6) «جاقسىلىق ءىس». بۇلار – جاس قايراتكەر, ساناتكەر ق.ساتباەۆتىڭ بىل­گىرلىكپەن كورسەتكەن جىكتەمەسى. ءارى قاراي ونىڭ ويلاۋ دەڭگەيى, ءبىلىم دارە­جەسى, تاجىريبەسى, جازۋ شەبەرلىگى سونشا­لىقتى قىزىقتىرىپ, ءتانتى ەتەدى. اۆتورعا ءسوز بەرەيىك: «ادام بالاسى جاۋمەن جاعا­لاساردا قارۋلانعان اسكەردەي ءارتۇرلى ونەرمەن قارۋلانادى. سوندىقتان قانشا زامان باستان كەشسە, سونشاما ويلاۋدا, ىزدەۋدە, تابۋدا, ىلگەرى باسۋدا».

ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ عالاماتى مەن عاجايىپتارى قانداي ولشەۋسىز ەكەنى دە ەسكەرىلگەن: «جاراتىلىستىڭ ۇشىعىنا جەتكىزبەيتىن, قانشالىق كوپ سىرى بولسا, سونشا تاراۋ ءبىلىمى بار».

ول وقىتۋشىنىڭ شىنايى, جاندى بول­مىسىن بىلايشا ايقىن پايىمدايدى: «وسى ءبىلىمدى ادام بالاسىنا ەگەتىن, وسى­رەتىن, ادام بالاسىنا انىق ادام اتىن كيگى­زەتىن ادامداردى وقىتۋشى دەپ اتايدى».

ىلگەرىلەۋدىڭ, وركەندەۋدىڭ, ورگە ورلەۋ­دىڭ باستى كەيىپكەرى – وقىتۋشى. سىرى دا, قىرى دا سان سيپاتتى سانالى, ويلى, وتتى, ونەگەلى, كوشەلى, ءىسى كوركەم ساناتكەر: ء«ومىر ىلگەرى باسپاق, ءبىلىم جۇزىندە ۇزدىك, ىل­گەرى جۇرگەن جۇرتتىڭ وقىتۋشىلارى دا ىلگەرى, ونەرلى, ءادىستى. مۇنداي جۇرتتار ءىستىڭ نەگىزىنە كوز سالىپ, وقىتۋشىلارىن باسقادان ارتىق قۇرمەتتەيدى, ءبىرىنشى ورىن ولاردىكى بولادى, قازاقشا ايتقاندا, بۇلا بولادى».

وقىتۋشىنىڭ ۇلىق قاسيەتتەرى مىناداي: «ەر قوسى جۇرە تۇزەلەر» دەگەندەي, «قيىندىققا شىداسا, سوندا عانا ىنتاسى مەن تالابى جانباق, قالاعان بيىگىنە جەتپەك».

«جاراتىلىستىڭ سوم, دومبال قالپىن­شا بەرگەن ادام زاتى جان كەشىپ, جاقسى ۇس­تانىڭ دۇكەنىنەن ىستەلىپ شىققان نازىك, سۇيكىمدى سۇلۋ نارسەلەرى سەكىلدى تۇرلەن­دىرىپ شىعاراتىن جالعىز وقىتۋشى. وقىپ جۇرگەن جاس بالانى وزىندەي تۇرلەنگەن ادام­دارمەن جاراتىلىسقا يە بولۋ جولىنا جارىسقا قوساتىن – وقىتۋشى, سوندىق­تان ادام ءوز باسىن قادىرلەسە, الدىمەن وقىتۋشىنى قادىرلەۋگە مىندەتتى ەكەندىگى وسىدان شىعادى».

وقىتۋشى – حالىق قىزمەتكەرى بولعان­دىقتان, ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن, كوز­قاراسىمەن, ادەت-عۇرپىمەن ەسەپتەسۋ ءجون: «جۇك تۇيەگە كەلمەيدى, تۇيە جۇككە كە­لەدى», دەگەندەي, وقىتۋشى ەلگە يكەمدەنۋگە, جاقىنداۋعا كەرەك ەدى, ءبىزدىڭ وقىتۋشىلار بۇل جەردەن تابىلمادى. ەلدىڭ سەزىمىن, ءبىلىمىن, ادەتىن, تۇرمىسىن ەستەن شىعارماي, ويعا قاتتى توقىپ, ءىستىڭ نەگىزىنە تىرەۋلى قىلىق كەرەك ەدى».

ءوز كاسىبىنە, ىسىنە ءۇستىرت, ءجۇردىم-بار­دىم, ىقىلاسسىز قاراۋ, ءوزىن دە, وزگەنى دە ناۋەتەك ەتەتىنىن بىلايشا جەتكىزەدى: «بۇل وقىتۋشىلاردىڭ شالالىعى, بىلىمگە انىق كىرىسپەگەندىگى, ساياساتقا سوقىرلىعى, قولعا ءبىر جاپىراق قاعاز الىپ, تۇنىق جاتقان ەلگە تۇتقيىلداپ شاۋىپ, ءبارىن 20-جىلعى بولعان ميليتسياداي, ەلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ, «ىستەسەڭ دە ىستەيسىڭ, ىستەمەسەڭ دە ىستەيسىڭ» دەۋشىلەر وتكەن جىلدار تۇگىل, بۇگىندە دە تولىپ جاتىر».

«شالاعايلىق ءادىسىن قولدانۋ ەلدى ءبىر­جولا قاسقىر شاپقان قويداي ۇركىتۋ, ءبىلىم بەرۋ ورنىنا بىلىمنەن قۋمەن ءبىر ەسەپ ەمەس پە؟!»

«ادام ءسۇيۋ جولىمەن ءوز اينالاسىنا ءۇيىر قىلۋ, باۋىرىنا تارتۋعا مىندەتتى».

«جاقسىلىق ءىس ادامدى قول بۇلعاپ شا­قىرمايدى. جان يەسى جاقسىلىقتى ءوز سەزىمىمەن ءسۇيىپ, ءوز بەتىمەن كەرەك قىلىپ, جاقسىلىققا جابىرلاماق بالعا, تاتتىگە قونعان, ۇيمەلەگەن ماساداي تويماق. جاقسىلىق نەگىزى – ءبىلىم».

وقۋ جولى «كىرشىكسىز تازا جول», «تازا ىنتا, تازا تەردى عانا سۇيەتىن يگى ماقسا­تىمىز ءبىزدىڭ».

«ەلگە جاقسى مىنەز, تازا ءبىلىم, باسقا تۇر­مىستارىنا كەرەك جەرىنە ەڭبەك سىڭىر­سەك», «تۇپكى ويىمىزعا جەتۋىمىزگە كەدەرگى از بولادى».

بۇل ۇزىندىلەر جاس بولسا دا «عىلىم جولىندا ىزدەنىپ ءىس قىلعان, دانىشپان­دىق جول اشقان» ء(اليحان بوكەيحان ورا­لىمى), ياعني ءدارىس وقىعان, حالىق سوتى بولعان, «الگەبرا» وقۋلىعىن جازعان, گەولوگيالىق بارلاۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان, زامانا زيالىلارىمەن كەڭەسكەن ق.ساتباەۆتىڭ وي ءورىسىنىڭ كەمەلدىگىن تانىتادى. ونىڭ توتە جازۋمەن جازعان قولجازباسى قازاقستان پرەزيدەنت ارحيۆىندە ساقتاۋلى.

ۇلت مۇراتى جولىندا ۇزدىك ۇيىمداس­تىرۋشىلىق, توتەنشە قايراتكەرلىك, جوي­قىن الاپات قاھارماندىق ەڭبەگىمەن قىزىل­كوز, الا نيەت قاۋىمدى دا مويىن­داتقان ق.ساتباەۆ قازاق كسر عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان ەدى. زامانا جەلى قالاي سوقسا دا, كەيدە الەمگە ايگىلى عۇلاما ۇلىقبەكتىڭ «كىمدە-كىم بارلىق عىلىمعا جەتىك بولسا, مەدرەسەنى سول باسقارادى» دەگەن ءسوزى راس-اۋ!

عىلىم تىرەگى مەن حالىق تىلەۋىنىڭ التىن جامبىسى عاسىر پەرزەنتىنىڭ ومىرىن­دەگى ەڭ ءبىر تاريحي وقيعا – كسرو جوعار­عى كەڭەسى دەپۋتاتتارى دەلەگاتسياسى­­نىڭ قۇرامىن­دا 1947 جىلدىڭ 13 ناۋرى­زى مەن 11 ءساۋىرى ارالىعىندا ۇلىبري­تا­نياعا لوردتار پالاتاسى مەن قاۋىمداس­تار پالاتاسىنىڭ شاقىرۋىمەن بارۋى. دەلەگاتسيا جەتەكشىسى ۆتسسپس پەن كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتار كەڭەسى­نىڭ توراعاسى ۆ.ۆ.كۋزنەتسوۆ جانە جازۋشىلار ا.ا.فادەەۆ, ك.م.سيمونوۆ, ك.م.باجان, ۆ.ت.لاتسيس, ۇشقىش-سىناق­شى م.م.گروموۆ, ۆكپ(ب) وك سىرتقى سايا­سات ءبولىمىنىڭ باستىعى م.ا.سۋسلوۆ, اكادەميكتەر پ.ا.شاريا, ن.ي.مۋسحەليش­ۆي­لي, اقىن س.ۆ.ۆەكيلوۆ. ۇزىن سانى 20 قاي­راتكەر.

قانىش ساتباەۆتىڭ «كسرو جوعار­عى كەڭەسى دەپۋتاتتارى دەلەگاتسياسى­نىڭ 1947 جىلدىڭ 13-ناۋرىزىنان 11-ساۋى­رىنە دەيىن انگليادا بولعانى تۋرالى ەسە­بىندە» بريتانيا پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسىنىڭ شاقىرعانى جانە جوسپار­دى اعىلشىن ۇكىمەتى جاساعانى, كومىر شاحتالارىندا, مەتاللۋرگيا وندىرىستەرىندە, ماشينا جاساۋ, توقىما فابريكالارىندا بولعانى باياندالادى. جانە كسرو-مەن مادەني بايلانىستار ۇيىمداستىرۋ قوعامىنىڭ مۇشەلەرىمەن, اعىلشىن-كەڭەس, شوتلاند-كەڭەس ۇيىمدارىمەن كەزدەسۋ كوزدەلگەنىن كورسەتكەن. سونداي-اق اعىلشىن پارلامەنتىندە, اعىلشىن پورتىندا, لوندون گرافتىق كەڭەسىندە, «كوداك» فوتواپپارات فابريكاسىندا, لوندون ۋنيۆەرسيتەتىندە, بريتان مۋزە­يىندە, كورول قوعامىندا, وقۋ جانە ازىق-ت ۇلىك مينيسترلىگىندە, 1902-1903 جىل­داردا لەنين تۇرعان اۋداندا, ەلەكتر جاب­دىقتارى, بولات قۇيۋ, مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىندا بولعان. جالپى, نيۋكاسل, شەففيلد, كارديفف, مانچەستەر, وكس­فورد, كەمبريدج, ستراتفورد, كوۆەتري, ەدينبۋرگ, گلازگو سىندى ايگىلى شاھار­لارىن ارالاعانىن تاپتىشتەپ جازعان.

اعىلشىن ەلىنىڭ ساياسي جۇيەسى, سىرت­قى ساياساتى, ەكونوميكاسى, عىلىمى, ما­­دە­نيەتى, كوركەمونەرى, كسرو-عا كوز­قاراسى (تۇرلىشە الەۋمەتتىك توپتار­دىڭ), اكىم­شىلىك باسقارۋ ءتارتىبى, لەيبوريس­تىك وكىمەتى, قاۋىمداستار جانە لوردتار پالا­تا­لارىنىڭ قىزمەتى, اعىلشىن بۇقارا­­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاي-جاپ­­سارى, ەلدى مەكەندەردىڭ حال-احۋالى, تۇر­مىسى, ءال-اۋقاتى, شوتلاندىقتار مەن اعىل­­شىن­داردىڭ اراسىنداعى ۇلتتىق انتاگو­نيزم (شوتلاند مادەنيەتى مەن ءتىلىن كەمسىتۋ), زيالىلار قاۋىمى تۋراسىندا باعالى مالىمەتتەردى كەلتىرەدى.

نيۋكاسل قالاسىنىڭ مەرى, لورد-لەي­تەنانت, لەيبوريست چارلز تراۆەليان, ەدين­بۋرگ قالاسىنىڭ مەرى (اتى-ءجونى ­جا­­زىلماعان), اعىلشىن پارلامەنتىنىڭ ەسكى كوزى, شوتلاند, لەيبوريست كيركۆۋد, انگ­ليا­نىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ر.ەتتلي, پروفەسسور ۋەبستەر, جازۋشى بەرنارد شوۋ پىكىرلەرى دە ەسكەرىلگەن.

كسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارى دەلەگاتسياسىن ۋينستون چەرچيلل يدەن مەن ەليوتپەن بىرىگىپ قابىلداعانىن دا ايتىپ وتكەن (قر پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى, قور – 309-نل, تىزبە 2, ءىس 167). ەسەپ ورىس تىلىندە جازىلعان, ماشىڭكەگە باسىلعان, كولەمى – 19 بەت.

ساتباەۆ قۇبىلىسى – عۇلامالىق تە­رەڭ­­دىك پەن پلانەتالىق ويلاۋدىڭ شىنايى ۇيلەسىمى. مۇنىڭ ناقتى ايعاعى, ايناسى – ونىڭ اتىنا بەرىلگەن ساتباەۆ پلانەتاسى. استروفيزيكتەردىڭ انىقتاۋىنشا, بۇل – مارس پەن يۋپيتەردىڭ ارالىعىندا قوزعالىپ, كۇندى 3 جىل, 4 اي مەرزىمىندە اينالىپ شىعادى. ياكي, كۇننەن ساناعاندا ءتورتىنشى جانە بەسىنشى پلانەتانىڭ اراسىندا. ديامەترى – 11 شاقىرىم. سىرتقى سۇل­باسى – ويلى-قىرلى, بۇرىشتى, ءتۇسى – قاراسۇر. وربيتالىق ەلەمەنتتەرى ەسەپتەلگەن. بۇل پلانەتانى كسرو عا قىرىم استروفيزيكالىق وبسەرۆاتورياسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ن.چەرنىح تاۋىپ, سونان سوڭ اقش-تىڭ كەمبريدج قالا­سىنداعى سميتسون ينستيتۋتىندا ورنا­لاسقان حالىقارالىق پلانەتا ورتالىعى ماقۇلداعان. «كوككە ءبىر كىسى ۇشادى, ەتە­گىنە مىڭ كىسى سيادى» دەگەندەي, بەكزات تا  باي­تاق جۇرتىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە الداعى دەڭگەيى سات­باەۆتىڭ ارمانىنداي بيىك بولادى دەپ سەنەمىز.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور