114 زاڭناماعا وزگەرىس ەنبەك
وتىرىس بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيزنەس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارادى. بۇل قۇجات ءتيىستى زاڭنامانى قوعام مەن بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلىك قىزمەت جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋعا جانە نەگىزسىز كەدەرگىلەردى جويۋعا قاتىستى وزگەرىستەر قامتىلعان. سونداي-اق مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن نورمالار دا بار.
زاڭنىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى ورىندارىن جەتكىلىكتى كولەمدە جانە كوڭىلگە قونىمدى باعادا وتاندىق شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا ءتيىمدى اتاۋلى قولداۋ كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن رەتتەۋدەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتۋعا قاتىستى جەكەلەگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ. جالپى, وسى قۇجات ارقىلى 114 زاڭنامالىق اكتىگە, ونىڭ ىشىندە 12 كودەكسكە جانە 102 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
زاڭ ماقۇلدانعان جاعدايدا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ نىساندارىن جاڭا رەتتەۋشى ساياساتتىڭ بازالىق قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرىنە سايكەس كەلتىرۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ مەن قورعاۋدىڭ تىڭ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ, بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ جانە تۇتىنۋشىلار, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
«اسىراندى» كومپانيالار ەكونوميكانى تەجەپ وتىر
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ وتاندىق بيزنەستى قولداۋ تەتىكتەرىن قايتا رەتتەۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ول ءوزىنىڭ دامۋىن توقتاتقان, تەك مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا عانا كۇن كورىپ كەلە جاتقان كومپانيالاردى نارىقتىق ەكونوميكانى ىلگەرىلەتۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدە بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جۋىرداعى بايانداماسىندا جاريالانعان بىرنەشە جۇيەلى ماسەلەگە نازار اۋداردى.
«جاقىندا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «قازاقستان ەكونوميكاسى تۋرالى» اتتى زەرتتەۋى جاريالاندى. سول جەردەگى ەكونوميكامىز, ونىڭ ىشىندە بيزنەستىڭ جاعدايى تەرەڭ تالدانعان بولىمدەر ءبارىمىزدىڭ قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋدىرادى. ناقتى ايتقاندا, 2012 جىلدان 2022 جىلعا دەيىنگى ون جىل ىشىندە بىزدە ونىمدىلىكتىڭ ءوسۋى ءىس جۇزىندە بولماعانى جازىلعان. زەرتتەۋدە ءتيىستى دەرەكتەر دە كەلتىرىلگەن. مەنىڭشە, ۇكىمەت ول مالىمەتتەردى زەردەلەۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, 10 جىل ىشىندە ءىجو-گە قاتىستى كاپيتال سالىمدارى, ياعني نەگىزگى قۇرالداردى ساتىپ الۋ شىعىندارى 26 پايىزدان 23 پايىزعا دەيىن ازايعان», دەدى سەنات توراعاسى.
مۇنداي جاعىمسىز سالدارلار دامىمايتىن, تابىس اكەلمەيتىن جانە نارىقتا جاڭا ويىنشىلاردىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, مەملەكەتتىك قولداۋ ەسەبىنەن عانا كۇن كورەتىن كومپانيالاردىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان ماۋلەن اشىمباەۆ وسۋگە, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ۇمتىلاتىن كومپانيالارعا عانا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«يكەمسىز مەملەكەتتىك قولداۋ, ونىڭ ىشىندە «دامۋ» ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديالار ەلىمىزدە زومبي-كومپانيالاردىڭ كوپتەپ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. ولار مەملەكەتتىڭ ارقاسىندا عانا «امان» ءجۇر. ال وزدەرى ەش دامىمايدى, العا جىلجىمايدى. قالىپتى نارىقتىق ەكونوميكادا كومپانيالاردىڭ ستارتاپ, قالىپتاسۋ, جەتىلۋ, كەيبىر تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ سياقتى ومىرلىك تسيكلى بار. سوعان بايلانىستى ولار مۇمكىندىك بولسا, ءارى قاراي داميدى, بولماسا, جابىلادى. ياعني بىزدە بۇل تسيكل بۇزىلدى. نارىققا جاڭا كومپانيالار كوپ كىرە بەرمەيدى. ال «ەسكى» كومپانيالار نارىقتان كەتپەيدى. ءبىز بۇل تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتىق. بيزنەستى قولداۋ ءتيىمدى, يكەمدى, ناتيجەلى بولۋى كەرەك. سوندىقتان بيزنەستى قولداۋ تەتىكتەرىن قايتا رەتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل رەتتە بانكروتقا ۇشىراۋ دا ەكونوميكانى تازارتۋ, جاڭا كومپانيالاردىڭ پايدا بولۋى تۇرعىسىنان ءبىر مەحانيزم ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. ودان قورىقپاۋ كەرەك. بۇل قالىپتى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءبىر ەلەمەنتى», دەدى م.اشىمباەۆ.
اۋىلدا تۇرۋعا جاعداي جاسالۋعا ءتيىس
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولداپ, ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. بۇۇ بولجامىنشا 2 050 جىلعا قاراي الەمدىك دەڭگەيدە ۋربانيزاتسيا 70%-عا جەتۋى مۇمكىن. ەلىمىزدە دە قالا حالقىنىڭ ۇلەسى ءوسىپ كەلەدى. جانبولات جورگەنباەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىلدا ءومىر سۇرۋگە ارنالعان كەشەندى جاعداي جاساۋ قاجەتتىگى تۋرالى مالىمدەدى.
سەناتور ەڭبەك نارىعى مەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تۇرعىسىنان وڭىرلەر دە, مەگاپوليستەر دە بۇگىندە مۇنداي كوشى-قونعا دايىن ەمەس ەكەنىن ايتتى. ول اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت دەپ سانايدى. «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا 2019-2023 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 524 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 1,5 مىڭنان اسا ەلدى مەكەندە 5 مىڭنان استام جوبا ىسكە اسىرىلدى. ايتكەنمەن ونىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەي وتىر», دەدى ول.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەت قازىر اۋىلدارعا جاعداي جاساپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا عانا ەمەس, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مادەني ومىرىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مەن ينفراقۇرىلىمعا دا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. «شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارداعى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان بولەك بيۋدجەتتىك باعدارلاما اشۋ كەرەك. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن اۋىلدىق ۇستەمەاقىدان تىس مەملەكەتتىك شەكاراعا 50 كم جاقىن ورنالاسقان اۋىل قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن لاۋازىمدىق جالاقىعا 50%-عا دەيىنگى مولشەردە ۇستەمەاقى بەلگىلەۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
وندىرىستە جاراقات العانداردىڭ وتەماقىسى از
كەيىنگى كەزەڭدە ەلىمىزدە وندىرىستە جاراقات الۋ كوبەيىپ بارا جاتقانى بايقالادى. تەك 2022 جىلى ەڭبەك ەتۋ كەزىندەگى 2 449 ادام جازاتايىم وقيعادان زارداپ شەكتى. سەرىك شايداروۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى تۋرالى ايتتى.
سەناتور ۇلىتاۋ وبلىسىنا ساپارى كەزىندە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋدە دەپۋتاتتاردىڭ اتىنا «قازاقمىس» كورپوراتسياسىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە جاراقات العان, كەيىننەن مۇگەدەكتىككە ۇشىراعان ازاماتتاردان كوپ ءوتىنىش تۇسكەنىن مالىمدەدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جاراقات العان جانە جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن جوعالتقان ادامدارعا تولەمدەر تەك زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن عانا تولەنەتىنى باستى ماسەلە بولىپ وتىر.
«سونداي-اق جۇمىسكەرلەر ازاماتتىق كودەكستىڭ 983-بابىنىڭ 6-تارماعىن قايتارۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جاتىر. بۇل باپ جۇمىس بەرۋشىنىڭ سول كاسىپ پەن بىلىكتىلىكتەگى قىزمەتكەردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋ كەزىندە وندىرىستىك جاراقات العان قىزمەتكەرگە جوعالعان جالاقىنى وتەۋ سومالارىن قايتا ەسەپتەۋدى كوزدەيدى. مۇگەدەك جۇمىسشىلار ەكى تۇرگە بولىنەدى, دەگەنمەن بارلىعى بىردەي جاعدايدا, بىردەي كاسىپورىندار مەن شاحتالاردا جۇمىس ىستەيدى. بۇل – تولىق ابسۋرد جانە الەۋمەتتىك كەمسىتۋشىلىك», دەدى سەناتور.
س.شايداروۆ وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋ جونىندە بىرقاتار شارانى, اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋدى ادامعا, ونىڭ قۇندىلىقتارىنا, قاجەتتىلىكتەرى مەن باسىمدىقتارىنا باعىتتاۋدى ۇسىندى. «جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەرلەردىڭ دەنساۋلىعى, قاۋىپسىزدىگى مەن ءال-اۋقاتى كاسىپورىندا باسىمدىق ەكەنىنە, الەۋمەتتىك تۇرعىدان جاۋاپتى بولاتىنىنا كەپىلدىك بەرۋى كەرەك. جابىرلەنۋشى زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن ەڭبەك مىندەتتەرىن ورىنداۋى كەزىندە جوعالتقان تابىسى بولىگىندەگى زياندى وتەۋ تولىعىمەن جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتەلۋگە ءتيىس. بۇل زياندى جانە قاۋىپتى ەڭبەك جاعدايلارى بار كاسىپورىنعا قاتىستى بولا وتىرىپ, كاسىپورىنداردى جۇمىس ورىندارىنداعى وندىرىستىك تاۋەكەل دەڭگەيىن تومەندەتۋگە, ەڭبەكتى قورعاۋ سالاسىنداعى قۇزىرەتتىلىكتى ارتتىرۋعا جانە بارلىق قىزمەتكەردى ساقتاندىرۋعا كۇش-جىگەر جۇمساۋعا ىنتالاندىرادى», دەدى.
تج كەزىندە مۇگەدەكتەر نە ىستەيدى؟
سەناتور ءلاززات قالتاەۆا دەپۋتاتتىق ساۋالىندا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ توتەنشە جاعداي كەزىندەگى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
داعدارىس جاعدايىندا نەمەسە توتەنشە جاعداي كەزىندە, مىسالى Covid پاندەمياسى, قاڭتار وقيعاسى, الماتىدا جەر سىلكىنگەن كەزدە ەل تۇرعىندارىنىڭ بۇل الەۋمەتتىك توبى اقپاراتتان مۇلدەم تىس قالدى. دەمەك دەنساۋلىق پەن ومىرلەرىنە قاۋىپ تونگەنى انىق. تج قىزمەتتەرى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى ولارعا ارنالعان ۇيىمداردا سوڭعى رەت 10 جىل بۇرىن وقىتقان كورىنەدى.
ەكىنشىدەن, مۇگەدەكتەردى قۇتقارۋ جانە ەۆاكۋاتسيا ماسەلەسى بار. زەرتتەۋ كورسەتىپ وتىرعانداي, اكىمدىكتەردە قوزعالىسى قيىن ازاماتتاردى تابۋ كارتاسى جوق, ال قۇتقارۋشىلار مۇگەدەك ادامداردى ەۆاكۋاتسيالاۋ بارىسىندا ولارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ داعدىسىن بىلمەيدى.
ۇشىنشىدەن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار كوبىنە باسپانا جانە حالىقتى ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ ورىندارىنا قول جەتكىزە المايدى. اسىرەسە داعدارىس كەزىندە ءجيى بەلەڭ الاتىن قىلمىس پەن زورلىق-زومبىلىق تۋرالى ايتپاعاننىڭ وزىندە جاعداي وسىنداي. مۇنداي جاعدايدا مۇگەدەكتەر, اسىرەسە ايەلدەر مەن بالالار ەڭ اۋىر جاعدايعا دۋشار بولادى. «وسى ماسەلە بويىنشا مۇگەدەك ادامدار ۇيىمدارىنان ساراپشىلاردى قاتىستىرىپ جانە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ حالىقتى وقىتۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ, ورنالاستىرۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جونىندەگى جوسپارلار ازىرلەۋ كەرەك. مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىگىنە سايكەس كەلەتىن باسپانالاردى جوبالاۋ جانە جاراقتاندىرۋ قاجەت. زاماناۋي ادىستەر مەن تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ, ءارتۇرلى ناۋقاسى بار ادامدارعا ارنالعان اقپارات بەرۋ جانە وقىتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ كەرەك. توتەنشە جاعداي كەزىندە ولاردى ىزدەۋ جانە ناقتى كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قوزعالىسى از ازاماتتاردىڭ بىرىڭعاي دەرەك قورى قۇرىلۋعا ءتيىس», دەدى ل.قالتاەۆا.
