بۇل ماقالامىزدا ءبىز جالقاۋلىقتىڭ, جاتىپىشەرلىكتىڭ, سونداي-اق تەگىن كەلگەن دۇنيەنىڭ سوڭى ادامدى قانداي جاعدايعا اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەتىن ءبىر وقيعامەن بولىسپەكپىز. بۇل – وتكەن عاسىردىڭ ورتا شاماسىندا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى امەريكادا بولعان جاعداي.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اقش بيلىگىنىڭ الدىندا تۇرعان كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىقتى باسپانامەن قامتۋ. سوعىستان ەلدىڭ ءبىر قىلى قيسايماي شىققانىمەن, حالقىنىڭ ءبىر بولىگى, اسىرەسە وڭتۇستىك شتاتتارداعى قارا ءناسىلدى تۇرعىندار اراسىندا ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەندەر كوپ ەدى. الەمنىڭ ماڭدايالدى مەملەكەتىندە مۇنداي پروبلەمانىڭ بولۋىن ۇيات ساناعان كەيبىر شتاتتاردىڭ بيلىگى حالىقتى باسپانامەن قامتۋدىڭ «راديكالدى» ادىسىنە كوشەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, تۇرعىندارعا تەگىن ءۇي بەرۋدى ويلاستىرا باستاعان ەدى. وسىلايشا, «پرۋيتت-ايگوۋ» دەپ اتالاتىن ايگىلى جوبا ومىرگە كەلگەن.
بۇل جوبا ميسسۋري شتاتىندا قولعا الىندى. سوعىستان كەيىن ەلدىڭ وڭتۇستىگىنەن يندۋستريالدى سولتۇستىككە اعىلعان قاراقۇرىم حالىق شتات ورتالىعى – سەنت-ليۋس قالاسىنىڭ ماڭىنا كوپتەپ شوعىرلانىپ, قۇمىرسقاداي قۇجىناعان گەتتولاردا تۇرىپ جاتتى. بۇل گەتتولاردىڭ ءىشىن بۇزاقىلىق, قىلمىس, ناشاقورلىق, ماسكۇنەمدىك جايلايتىنى بەلگىلى. سانيتارلىق تالاپتار ساقتالماعان, تارتىپتەن جۇرداي اۋدانداردىڭ كريمينوگەندىك احۋالى دا سىن كوتەرمەيتىن. تەز ارادا شەشىم قابىلداماسا بولمايتىن ەدى.
سونى ەسكەرگەن شتات بيلىگى 1949 جىلى ء«اربىر تۇرعىنعا لايىقتى باسپانا» دەگەن باعدارلاما جاريالايدى. بۇل قازىرگى ءبىزدىڭ «قولجەتىمدى باسپانامىزعا» ۇقساس قۇجات بولاتىن. ءبىر ايىرماشىلىعى – تولىق تەگىن. ولار «ەگەر ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن ادامداردىڭ بارىنە تەگىن ءۇي ۇلەستىرىپ, باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ بەرسەك, ءارى قاراي وزدەرى-اق ادام بولىپ كەتەدى. ءسويتىپ, كەدەيلىكتەن دە ءبىرجولاتا قۇتىلىپ, الەم الدىندا بەدەلىمىز ارتادى», دەپ ويلادى.
سودان 50-جىلداردىڭ باسىندا ءورىستى وي ىسكە اسىپ, جاپوندىق ساۋلەتشى ياماساكيدىڭ جوباسىمەن سەنت-لۋيس قالاسىنىڭ ورتاسىنان قاڭعىباستارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي الابىن سالۋ قولعا الىندى. تۇرعىندار سارىلا دا سارعايا كۇتكەن الاپ 1954 جىلى سالىنىپ ءبىتتى. كوپقاباتتى 33 ۇيدەن تۇراتىن زاماناۋي اۋدانعا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن قارا ءناسىلدى و.پرۋيتت پەن ميسسۋري شتاتىنىڭ سەناتورى ۋ.ايگوۋدىڭ فاميليالارىنان قۇرالعان «پرۋيتت-ايگوۋ» اتاۋى بەرىلدى.
وبالى نە كەرەك, ياماساكيدىڭ جوباسىمەن تۇرعىزىلعان كەشەن شىنىمەن-اق تارتىمدى دا جانعا جايلى جەر بولاتىن. كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اينالاسىنا دەمالۋعا ارنالعان كىشىگىرىم ساياباقتار سالىندى. ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتتارىنان دۇكەن, قويما, ۆەلوسيپەد ساقتايتىن بولمە سەكىلدى تۇرعىندارعا قاجەتتى قوسالقى ورىندار اشىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زاماناۋي قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبارى دە ويلاستىرىلعان ەدى.
بۇل جەردەن باسپانا الۋ ءۇشىن ءبىر عانا تالاپ قويىلدى: سەن ءۇيىڭ دە, كۇيىڭ دە جوق كوشە كەزگەن قاڭعىباس نەمەسە تاقىر كەدەي ەكەنىڭدى دالەلدەۋىڭ كەرەك. مۇنى ەستىگەن تۇرعىلىقتى جەرى جوق ادامداردىڭ ءبارى پرۋيتت-ايگوۋعا قاراي اعىلدى. كوشە كەزگەندەردىڭ اراسىندا ءجىبى ءتۇزۋ ادام بار ما؟ بۇلاردىڭ ەداۋىر بولىگىن ناشاقورلار, ماسكۇنەمدەر, بۇزاقى, قاراقشىلار قۇرايتىنى بەلگىلى. بىراق شتات بيلىگىنىڭ يدەياسى دا نەگىزىنەن بەيكۇنا نيەتتەن تۋىنداعانى راس قوي. ەڭ قۇرىعاندا ۇيمەن قامتاماسىز ەتسەك, تۇزەلىپ كەتەر دەگەن نيەت. وسىلايشا, گەتتونى جايلاعان جۇرتتىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر پاتەر كىلتىن قولدارىنا الىپ شىعا كەلدى.
العاشقىدا مۇنى ەستىگەن مۇعالىم, شاحتەر, دارىگەر سەكىلدى تابىسى از تۇرعىندار رەنىشتەرىن دە ءبىلدىرىپتى. ولار: ء«بىز ماڭداي تەرىمىزدى توگىپ, كۇنى-ءتۇنى ازعانتاي عانا ايلىققا ەڭبەكتەنىپ ءجۇرمىز. ول اقشا ءبىر بولمەلى پاتەردى جالداۋعا ارەڭ جەتەدى. وسى جاعدايىمىزدى كورە تۇرىپ, قوعامعا تۇك پايداسى جوق قاڭعىباستار مەن كەزبەلەرگە وسىنشا جاعداي جاساعاندارىڭىز قاي ساسقاندارىڭىز؟», دەپ وكپە-نازدارىن جاسىرمايدى. دەگەنمەن «كەدەيلىكتى جويۋدىڭ جولى – تەگىن ۇلەستىرۋ» دەگەن ۇستانىمعا مىقتاپ بەكىنگەن شتات بيلىگى دە دەگەنىنەن قايتپايدى.
قالانىڭ شەتىندەگى قاراڭعى قاپاس, كىر-قوجالاق گەتتودان ايناداي جالتىراعان, تاپ-تازا, سۋ جاڭا پاتەرلەرگە توپ ەتە قالعان جاندار ءۇشىن ءومىر ءبىر ەرتەگىگە اينالىپ كەتكەندەي كورىنگەن. بىراق… ءيا, بىراق كەدەيلىكپەن كۇرەستە جەڭىسكە جەتتىك دەپ ۇمىتتەنگەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ قۋانىشى ۇزاققا سوزىلا قويمادى. ويتكەنى «ماڭداي تەرمەن كەلمەگەن دۇنيەنىڭ قادىرى جوق» دەگەن اقيقات وسى كەزدە ءوزىن بار بولمىسىمەن انىق كورسەتكەن ەدى. بۇرىنعى قاڭعىباستار باسپاناعا قول جەتكىزگەن سوڭ, تۇزەلىپ, ادام بولۋدىڭ ورنىنا وزدەرىمەن پىكىرلەس, نيەتتەس, پيعىلداس ادامدارمەن باس قوسقان سوڭ ودان ءارى قۇتىرىپ, ويلارىنا كەلگەنىن ىستەي باستادى. ولار بۇرىنعى قاڭعىباستىق ءومىر سالتىن جاڭا قونىستارىنا دا سول قالپىندا الىپ كەلگەن ەدى…
ميسسۋري بيلىگى ۇمىتتەنگەندەي, پرۋيتت-ايگوۋلىقتار باسپاناعا قول جەتكىزگەننەن كەيىن دە جۇمىس تابۋعا اسىققان جوق. ولار ەسكى ادەتتەرىنە باسىپ, ناپاقاسىن ۇرلىق, زورلىق, قاراقشىلىق جولمەن تاباتىن «اتا كاسىپتەرىن» تاستامادى. بىرنەشە كۇن وتپەي جاتىپ, دۇكەن, قويمالاردىڭ, كىرەبەرىستەردىڭ تەرەزەلەرى سىندى. كىشىگىرىم كيكىلجىڭنىڭ سوڭى توبەلەسپەن اياقتالىپ, ىقپالدى توپتار اراسىنداعى «اتىس-شابىستار» قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى تىركەلىپ جاتاتىن. كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ جەدەلساتىلارى قاراقشىلىق جولمەن اقشا تارتىپ الۋ, قورلاۋ مەن زورلاۋ ورىندارىنا اينالىپ شىعا كەلدى. ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن پرۋيتت-ايگوۋ تۇرعىندارىنىڭ 5 پايىزى عانا كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەپ تۇرىپتى. قالعان 95 پايىزى تەگىن كەلگەن باسپاناعا جارىق پەن سۋ دا تەگىن بەرىلەدى دەپ ويلاسا كەرەك.
دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل جەردەن تەك بىرنەشە وتباسى عانا جۇمىسقا تۇرىپ, ادام قاتارىنا قوسىلعان ەكەن. بىراق ولار جاعدايى كۇننەن-كۇنگە شيەلەنىسىپ بارا جاتقان پرۋيتت-ايگوۋدان بويلارىن اۋلاق سالىپ, باسقا جاققا كوشىپ كەتەدى. ۋاقىت وتە كەلە, تۇرعىن ءۇي الابىندا قىلمىس پەن تارتىپسىزدىكتىڭ كەڭ ەتەك جايعانى سونداي, وعان ەندى پوليتسيا مەن جەدەل جاردەم كولىكتەرى كىرۋدەن باس تارتاتىن بولعان. ويتكەنى وتە قاۋىپتى ەدى. باسسىزدىق ابدەن مويىندارىنا مىنگەن تۇرعىندار پوليتسيا كولىگىن كورسە, تاس لاقتىرىپ قارسى الاتىن. سالدارىنان اۋدان قاۋىپتى ءارى كريمينالدى ورتاعا اينالىپ, بۇعان دەيىن شتات بيلىگى كەدەيلىكپەن كۇرەسەمىز دەسە, ەندى «پرۋيتت-ايگوۋ پروبلەماسىمەن» كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولدى.
1970 جىلى تۇرعىن ءۇي الابى «اپات ايماعى» دەپ جاريالانىپ, ول جەردەگى ادامداردى بىرتىندەپ باسقا جاققا ماجبۇرلەپ كوشىرۋ جۇمىستارى باستالدى. 1972 جىلى 33 كوپقاباتتى ءۇيدىڭ ءبىرىنشىسى قۇلاتىلدى. ارتىنشا 1976 جىلعا دەيىن قالعان 32 ءۇيدىڭ ءبارى جەرمەن-جەكسەن ەتىلىپ, شاعىن اۋدان ورنى تاقىر جەرگە اينالدى. ميسسۋري شتاتىنىڭ باسشىلىعى ءوز قولدارىمەن جاساعان «پروبلەمادان» وسىلايشا قۇتىلعان ەدى...
بۇل ماقالادا ءبىز پرۋيتت-ايگوۋ وقيعاسى مەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى سالىستىرۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن وسى جايتتان ويلانعان ادام ۇلكەن ساباق الا الادى. اتاقتى ءبىر فيلمدەگى پروفەسسور پرەوبراجەنسكيدىڭ «بىلىق – دارەتحانادا ەمەس, ادامنىڭ ساناسىندا» دەگەن ءسوزى بار ەدى عوي. ونىڭ ءمانى – ومىردەگى كەز كەلگەن پروبلەمانىڭ ءتۇپ-توركىنى – ساناداعى پروبلەمانىڭ سالدارى. ول ادامعا قانشا جەردەن جاعداي جاساپ بەرسەڭ دە, ۇلدە مەن بۇلدەگە وراساڭ دا, وي-ساناسىندا پروبلەماسى بار ادامنىڭ ءومىرى قيىندىقتان ارىلمايدى. باسى بىلىققا تولعان ادام اينالاسىن دا بىلىقتىرىپ جۇرەدى. سوندىقتان قوعامدى تۇزەيمىن دەيتىن جان الدىمەن ءوزىن تاربيەلەپ الۋى كەرەك. بۇل ءپالساپانىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق جاعدايىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار.
ارينە, مەملەكەت جاعدايى مۇشكىل, كوپبالالى, مۇگەدەك وتباسىلارعا قولۇشىن سوزۋعا ءتيىس. بۇل – كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدىڭ ءوز حالقى الدىنداعى پارىزى. الايدا اياق-قولى ساۋ, ەڭبەك ەتە الاتىن جاستاعى ادامدارعا تەگىن دۇنيە بەرۋ كوپ جاعدايدا حالىقتى جاتىپىشەر ماسىلدىققا ۇرىندىرادى. كەرىسىنشە, مەملەكەت ادامدارعا كاسىپ قىلىپ, ءوز ماڭداي تەرىمەن اقشا تابۋعا جاعداي جاساۋعا ءتيىس.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى: «قازىرگى تاڭدا ءتورت جارىم ميلليونعا جۋىق ادام مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك كومەك الادى. بۇل – شامامەن ەلىمىزدىڭ ءاربىر بەسىنشى تۇرعىنى دەگەن ءسوز. باسىم كوپشىلىگى – ەڭبەككە جارامدى ازاماتتار. حالىققا الەۋمەتتىك كومەك بەرەمىز دەپ, ءبىز, شىنى كەرەك, قوعامدا ماسىلدىق پسيحولوگياعا جول بەردىك. وركەنيەتتى ەل بولامىز دەسەك, مۇنداي جاعىمسىز ۇدەرىسكە توسقاۋىل قويۋىمىز كەرەك», دەگەنى بەلگىلى.
قازاقتىڭ «بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەۋى دە وسى ماقساتتى كوزدەسە كەرەك. ويتكەنى ون ەكى مۇشەسى ساۋ بولا تۇرا, ءوزىن دە, وتباسىن دا اسىراي الماي جۇرگەن ادام بولسا, پروبلەما – مەملەكەتتە ەمەس, ونىڭ وزىندە. ول – جالقاۋ دەگەن ءسوز. وعان قانشا جەردەن ءۇي بەرسەڭ دە, جاعداي جاساساڭ دا, ءوز ىنتاسى بولماسا, ەڭبەك ەتپەيدى جانە تەگىن كەلگەن دۇنيەنىڭ قادىرىن كوبىنە بىلە بەرمەيدى. ءبىز پرۋيتت-ايگوۋ وقيعاسىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, وسى ويدى جەتكىزگىمىز كەلدى.
