تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى: جاستار ۇلەسى قانداي؟

ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە ەرەك­شە باسىمدىق بەرۋ زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باستاماسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسى ماقساتتا 2017 جىلى ەلدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى اياسىندا 2018–2022 جىلدارعا ارنالعان «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتى – ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى جىلدامداتۋ ارقىلى باسەكەلەستىكتى ارت­تىرۋ جانە كەلەشەكتە تسيفر­­لى تەحنولوگيا­نى قولدانۋدىڭ ەسەبى­نەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ەل ەكو­­نوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن تسيفرلى تەح­نولوگيالاردى بەلسەندى ەندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. سوڭعى رەت وتكەن جىلى شەتەلدىك ينۆەس­تورلار كەڭەسىندە پرەزيدەنت تسيفرلاندىرۋ ۇردىسىنە قازاقستان ءۇشىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى باسىمدىق دەگەن باعا بەردى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, الداعى بىرنەشە جىلدا ەلىمىز ەۋرازيا جۇرەگىندە ەڭ ءىرى جانە الدىڭعى قاتارلى تسيفرلى حابتىڭ بىرىنە اينالۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەندىرۋگە جۇم­سالعان كۇش-جىگەر حالىق ساناسىنا تىكەلەي اسەر ەتە وتىرىپ, قوعامنىڭ بەت-بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ كەلدى.

بۇگىندە زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالار ءار ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ ۇلگەردى, ولار كۇن وتكەن سايىن ءومىرىمىزدىڭ ءتۇرلى سالاسىن كوبىرەك قامتىپ كەلەدى. ەل جاستارى زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى جىلدام يگەرىپ, جاھاندىق ءۇردىستىڭ بارلىق يگىلىگىن قولدانۋعا شەكسىز مۇمكىندىك الىپ وتىر. اتاپ ايت­قاندا, ينتەرنەت جانە ۇيالى تەلەفون­دا قولجەتىمدى Facebook, Twitter, YouTube سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەردى كەڭ قولدانۋ ارقىلى اقپاراتتى جىلدام الۋ جانە ءتۇرلى سالادا جاستاردىڭ ءوز بەتىمەن ءبىلىمى مەن قابىلەتىن ارتتىرۋىنا قولايلى جاعداي قالىپتاسىپ كەلەدى.

دەگەنمەن الەمدىك ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر اراسىندا تسيفرلى تەح­نولوگيالاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا تيگىزەتىن ىقپالى مەن جاساندى ينتەللەك­تىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى بىرجاقتى كوزقاراس جوق. كەيبىر ساراپشىلار زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋىن جارقىن كەلەشەكتىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە قاراپ, قولداۋ بىلدىرسە, كەيبىرى جاستاردىڭ ساناسىنا تيگىزەتىن جاعىمسىز ىقپالىن العا تارتىپ, مۇلدەم قارسى شىعادى.

بۇگىنگى كۇنى تسيفرلى كەڭىستىكتە جاستار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا جاستار اراسىندا ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانى ارتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ءتۇرلى ونلاين-پلاتفورمالاردا بەلسەندىلىك اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. TNS دەرەكتەرىنە سايكەس 2020 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋشىلار سانى كۇرت وسكەن. 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا جالپى سانى 12 ملن ادامعا جەتىپ, 2020 جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا 26%-عا (2,5 ملن ادامعا) ارتتى. 2020 جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەر وزدەرىن كەز كەلگەن اۋديتوريامەن بايلانىستىڭ نەگىزگى ارناسى رەتىندە تانىتتى. وعان ءبىر جاعىنان الەمدە ورىن العان پوستپاندەميالىق كەزەڭ دە ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىقپالىن تيگىز­گەنىن ايتپاسقا بولمايدى. جالپى, قازاقستاندا 2021 جىلى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس الەۋمەتتىك جەلىنى قول­دانۋشىلاردىڭ ۇلەس سالماعى 63,5% -عا دەيىن جەتتى.

ناتيجەسىندە, كەيىنگى جىلدارى ين­تەر­نەت كەڭىستىگىندە, الەۋمەتتىك جەلى­لەردە ەلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى وزەكتى ساياسي ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدا جاستاردىڭ ازا­ماتتىق-ساياسي بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ءوز كەزەگىندە ينتەرنەت كەڭىستىگىندە ازاماتتاردىڭ كەرى بايلانىسى ماڭىزدى ساياسي ماسەلە­لەردى شەشۋدە بيلىك پەن قوعام اراسىن­داعى ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ جاڭا فورمالارىن قالىپتاستىرۋعا جول اشادى دەگەن ءۇمىت بار. وسىلايشا, بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى زاماناۋي كوممۋ­نيكاتسيالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ءرولى باسىمدىق تانىتىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.

جاستار ساياسي وقيعالاردى, باستامالار مەن ۇسىنىستاردى تالقىلاۋعا وڭاي قاتىسا الادى. كەلەشەكتە بۇل كەز كەلگەن ىشكى نەمەسە سىرتقى ساياسي وقيعاعا قاتىستى ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلى­لەردە جاستار وزدەرىنىڭ جەكە پىكىرلە­رىن ەركىن بىلدىرە الاتىن دەڭگەيگە جەتەلەيدى. تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن, پارتيالاردىڭ باعدارلامالارى مەن بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ تولىق ورىندا­لۋىن, سوت شەشىمدەرىنىڭ اشىق جانە ادال ىسكە اسۋىن وڭاي باقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سول ارقىلى كەلەشەكتە ەلىمىزدە «ەلەكتروندى دەموكراتيانىڭ» دامۋىنا ءسوزسىز جول اشىلادى دەگەن بولجامدار ايتىلىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار ەكونوميكا مەن بيزنەستى دامىتۋ سالاسىندا تسيفرلى تەحنولوگيالار ەل جاستارى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىرعاندىعىن باسا كورسەتۋ كەرەك. جاستار جاڭا ستارتاپتار ارقىلى ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق جانە ەكونوميكالىق دامۋىندا قوزعاۋشى كۇش رەتىندە تانىلىپ كەلەدى

الايدا تسيفرلى الەمنىڭ جاستار­دىڭ ساناسىنا, مىنەز-قۇلقى مەن دۇ­نيە­تانىمىنا تيگىزىپ وتىرعان تەرىس ىقپالدارىن ايتپاسقا بولمايدى. ويت­كەنى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ قوعامدا قالىپتاسقان قاتىناستار جۇيەسىنە ءسوزسىز وزگەرىستەر الىپ كەلدى. ينتەرنەتتە بوس ۋاقىتىن كوبىرەك وتكىزەتىن جاستاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ساناسى مەن مىنەز-قۇلقى ءتۇرلى اقپارات ىقپالىمەن ۋاقىت تالابىنا سايكەس ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعاندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. ناقتى ايتقاندا, جاستاردىڭ ساناسى مەن دۇنيەتانىمىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كوپتەگەن زاماناۋي اقپاراتتىق ارنانىڭ كەسىرىنەن جاستاردىڭ ماني­پۋلياتسيالىق ىقپال ەتۋ وبەكتىسىنە اينالۋ قاۋپى ارتىپ وتىر.

وعان مىسال رەتىندە الەۋمەتتىك جەلى­لەر كومەگىمەن ينفليۋەنتسەرلەر دەپ اتالاتىن جەلى قولدانۋشىلارى ءتۇرلى كوڭىل كوتەرەتىن كونتەنتتەر ارقىلى كوپشىلىك ساناسىنا ىقپال ەتەتىن ساياسي يدەيالاردى دا تاراتا الادى. جاستار وزدەرى قارايتىن جەلىلەردەگى تانىمال تۇلعالاردىڭ ىق­پالىنا قالاي ءتۇسىپ, ساناسىنا قانداي يدەيالاردى ءسىڭىرىپ جاتقانىن بايقاماي قالۋى دا مۇمكىن. وسىلايشا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭ كولەمدە وزىنە لويالدى اۋديتورياسى بار بەلسەندى قولدانۋشىلار ءتۇرلى قاۋەسەت پەن بولجامدى ايتا وتىرىپ, قاساقانا ارانداتۋ ارقىلى شىن­­دىقتى ادەيى بۇرمالاۋ سياقتى ما­نيپۋ­لياتسيالاۋ تەحنولوگيالارىن قول­دانادى.

سونىمەن قاتار دەسترۋكتيۆتى ساياسي كوزقاراستاردىڭ, «فەيك» اقپاراتتاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن باق-تا كەڭىنەن تارالۋى, قوعامدى باعدارىنان اداستىرىپ قانا قويماي, جاستاردىڭ كوڭىل كۇيى مەن مىنەز-قۇلقىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ ەل ىشىندەگى ساياسي جاعدايدى ءتۇسىنۋدىڭ شىنايىلىعىن بۇرمالاۋى مۇمكىن. سالدارىنان اقپا­راتتىق كەڭىستىكتە ينتەرنەت بەلسەن­دىلەردىڭ ساياسي ماقساتتارىن, قوعامدىق پىكىرىن, نارازىلىق كوڭىل كۇيىن بىلدىرە­تىن قۇرالىنا اينالۋ قاۋپى بار. ونداي جاعدايدا الەۋمەتتىك جەلىلەر تەز ارادا ءتۇرلى نارازىلىق, قارسىلىق ءبىلدىرۋشى ەلەكتوراتتى جۇمىلدىراتىن قۇرالعا اي­نالىپ كەتە الادى. ونى ءبىز كەيىنگى جىل­دارى ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە بول­عان ەتنوسارالىق جانە الەۋمەتتىك قاقتى­عىستاردان كورە الدىق.

دەگەنمەن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى – جو­­عارىدا ايتىلعانداي توقتاۋسىز العا قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقان الەم­دىك ترەند. بۇل الەمدىك ترەندتەن ەلىمىز تىس قالا المايدى. سوندىقتان جا­ھان­دىق ترەندكە جىلدام بەيىمدەلىپ, ەلىمىز ەكونوميكالىق, يننوۆاتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق تۇستارىن جەتىك مەڭگەرىپ, پايدالى جاقتارىن بارىنشا الۋعا ءتيىس. ال جاستاردىڭ اقپاراتتار اعىمىن ساراپتاپ, سىني ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋ قاجەت. جاستار بارلىق ماسەلەنى راتسيونالدى جانە دەموكراتيالىق ءتاسىل تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا ءتيىس. مەملە­كەت وسى ورايدا الەمدە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنەن تۋىنداعان ترانسفورماتسيا جاعدايىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا قاتىستى زاڭنامالىق نەگىزدەردى قايتا قاراپ, ولاردى ۋاقىت تالابىنا ساي ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت.

نۇركەن ايتىمبەتوۆ,

فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى

ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى