بالا قاۋىپسىزدىگى – وزەكتى ماسەلە

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى ناسىمجان وسپانوۆا بيىل ەلى­مىزدە بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 30 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىن­دە ەلىمىز بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جوباسى ۇلكەن جولدان ءوتتى.

«بالالارعا جاسالعان جاعدايلار مەن ۇلتتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ماقساتىندا 2021 جىلى بالالار ءال-اۋقاتى يندەكسى جاسالىپ, ەنگىزىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بيىلدان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالا­لارعا» جوباسى ىسكە قوسىلدى. جوبا اياسىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابى­سىنىڭ 50%-ى بارلىق بالا اراسىن­دا بولىنەدى. كامەلەتكە تولعاننان كەيىن بۇل قاراجاتتى ءبىلىم الۋعا نەمەسە تۇر­عىن ءۇي ساتىپ الۋعا پايدالانۋعا بولادى. قازىر رەسپۋبليكادا 6,9 ملن بالا بار. 2027 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى 8 ميل­­ليون­عا دەيىن جەتەدى دەگەن بولجام جا­سال­دى», دەدى ول.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وكىلى ەلىمىزدە مەكتەپ­كە دەيىن­گى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ سالا­لارىنداعى ماسە­لەلەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە 7 849 مەكتەپ بار, وندا 3,8 ملن بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. «دەگەنمەن وسى سالا­داعى نەگىزگى ما­سەلە – مەك­­تەپتەردەگى ورىن تاپشى­لى­عى, ءۇش اۋى­سىمدىلىق جانە مەك­تەپ­تەردىڭ اپاتتى جاعدايى بولىپ وتىر. ونى شەشۋ ءۇشىن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جو­­باسى ىس­كە اسىرىلىپ جاتىر. جو­با تو­لىق جۇزەگە اس­قان ساتتە جو­عارىدا اتالعان ماسە­لە­لەر تولىق شەشىمىن تابا­­دى. بۇل ءىس-شارالار بالا­لار­­دىڭ ساپالى ءبىلىم الۋ قۇ­­­-
قى­عىن قامتاماسىز ەتۋگە با­عىت­تالعان», دەدى سپي­كەر.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە با­­لالاردى زورلىق-زومبى­لىق­تان قورعاۋ, ولار­دىڭ قۇ­قىق­تارى مەن ءال-اۋقا­تىن قامتا­ماسىز ەتۋ جانە ءسۋي­تسيد­تىڭ الدىن الۋ جو­نىندەگى 2023-2025 جىل­دارعا ار­نال­عان كەشەندى جوس­پار ىسكە اسى­رى­لىپ جا­تىر. «بالالار تۇراتىن نىسانداردا بۇرىن-سوڭ­دى بولماعان كەشەن­دى قاۋىپ­­­­سىزدىك ءىس-شارالارى قول­عا الىندى. مەملەكەتتىك ءبى­لىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بار­لى­عى بەينەباقىلاۋ جۇي­ە­­­­لە­­رىمەن قامتاماسىز ەتى­لىپ, جەدەل باسقارۋ ورتا­لىق­­­تا­رىنا قوسىلعان, سونىمەن بىر­گە ليتسەنزيالانعان كۇزەت­پەن قام­تىلىپ, دابىل تۇيمە­لە­رى­مەن جابدىق­تالعان. مي­نيسترلىك ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى قاۋىپسىز ورتا تەك تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك قۇرالدارىمەن شەكتەلىپ قوي­ماي, بالالار­دىڭ ەموتسيو­نالدىق كۇيىن دە قامتيدى. دوس­تىق, جاۋاپ­تىلىق جانە ءوزا­را سىي­لاس­تىق داعدىلارىن قالىپ­تاستىرۋ نەگىزىندە مەكتەپتە ءوزارا جاقسى قارىم-قا­تىناس ورناتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا «دوس­بولlike» اكتسياسى ءوتتى. ەندى «دوسبولlike» بۋللينگكە قار­سى باع­دار­لاماسى ەلىمىزدىڭ 8 ءوڭىرىنىڭ 50 مەكتە­بىندە جۇزەگە اسىرىلماق», دەدى ول.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرما­لارى اياسىندا وقۋ-اعارتۋ مينيستر­لىگى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيس­تر­لىگىمەن بىرلەسىپ «مەنىڭ باۋىرىم» ەرىكتىلەر جوباسىن باستادى. جوبا ارقىلى بالالار دۇرىس قارىم-قا­تىناس ورناتۋدى, ءتۇرلى ما­سەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتىل تابىسۋدى ۇيرەنەدى.

ەلدەگى جەتىم بالالارعا جاعداي جاساۋ ماسەلەسىنە دە توقتاعان ن.وسپانوۆا جىل سايىن ەل تۇرعىندارى مىڭ­نان استام جەتىم بالانى اسى­راپ العانىن دا ايتتى. «قا­زىرگى تاڭدا 21 387 جەتىم بالا­نىڭ 17 600-ءى وتباسىلاردا تار­بيەلەنىپ وتىر», دەدى ول.

يۋنيسەف-ءتىڭ جاھان­دىق ەسەبىندە الەمدەگى ءار­بىر ءۇشىنشى ينتەرنەت قول­دانۋ­­شى­سى بالا ەكەندىگى ايتىل­عان. بىلتىر وقۋ-اعار­تۋ مينيسترلىگىمەن بىرلە­سىپ بالالاردىڭ ونلاين قاۋىپ­سىزدىگى مەن ونلاين تاجى­ري­بەسىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن. بۇل دەرەك­تەرمەن دوڭگەلەك ۇستەل­دە يۋنيسەف-ءتىڭ بالا­لىق شاق­تى قورعاۋ باعدارلا­مالا­رىنىڭ جەتەكشىسى ايسۇلۋ بەكمۇسا ءبولىستى. ونىڭ كەل­تىرگەن دەرەگىنە قاراعاندا, ەلى­­مىزدە بالالاردىڭ 45%-ى ينتەرنەتتى 5-8 جاسىندا, 5%-ى ودان دا ەرتە جاستا قول­دا­نا باستايدى.

«ەڭ الدىمەن, ينتەرنەت بالالارعا وقۋ, دامۋ, شى­عار­ماشىلىق, الەۋمەتتە­نۋ سىندى مۇمكىندىكتەر بە­رەتىنىنە نا­زار اۋدارعىم كەلەدى. مۇنى ەستە ۇستا­عان ءجون, بىراق تاۋە­كەل بار ەكەنىن دە ءتۇسىنۋ كەرەك. زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىز بالالاردىڭ 21%-ى كيبەربۋللينگتىڭ ءتۇر-تۇرىنە ۇشىراعانىن بايقا­دىق. بىراق ولاردىڭ جارتىسى عانا اتا-اناسىنا بۇل جايىندا ايتسا, قالعانى ەشكىمگە ءتىس جارمايدى. بۇل اتا-انالار­­دىڭ بالالارىنىڭ ينتەرنەت­تەگى قانداي قاۋىپتەرگە تاپ بولاتىنىن تولىق تۇسىن­بەۋىن كورسەتەدى. بالا مەن ەرەسەك ادام اراسىندا سەنىم دەڭگەيى تومەن ەكەنىن ايقىندايدى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

وسىنداي كەلەڭسىزدىك­تەر­دىڭ الدىن الۋ جانە با­لا­­­نىڭ دۇرىس دامىپ جە­تىلۋى ماق­ساتىندا بيىلدان باس­­تاپ وقۋ-اعارتۋ مي­نيستر­­لىگى ءبىرتۇتاس تاربيە باعدار­لاماسىن ەنگىزدى. باع­دار­­لا­ما ءبىلىم بەرۋ جانە جال­پى ادام­زات­تىق, ۇلتتىق قۇندى­لىقتارعا نەگىزدەل­گەن. بۇل جايىندا وام تاربيە جۇ­مى­سى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتى­نىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت مەدەت­بەكوۆا ايتتى.

ء«ار بالانىڭ قاۋىپسىزدى­گى اتا-انا­نىڭ مەيىرىمىنە بايلانىستى. وسى جاعدايعا تە­رەڭى­رەك بويلاي وتىرىپ, بارلىق ءبىلىم بەرۋ مەكە­مەسى, بالاباقشا, مەكتەپ, كوللەدج­دە اتا-انالارمەن جۇ­مىس وتە قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. بار­لىق مەكتەپتە اتا-انالاردى قولداۋ ور­تالىقتارى اشىلدى. بۇل جەردە سانالى تۇردە ءار اكە, ءار انا, ءار پەداگوگ ءوزى وسى قوعامدا جالپى بالا ءۇشىن نە ىستەي الامىن, بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانداي ۇلەس قوسامىن دەگەن ۇلكەن ماسە­لەنى سەزىنە الۋى ءۇشىن ءبىز جوعارىدا اتالعان ءىس-شارا­لاردى ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز», دەدى سپيكەر.

دوڭگەلەك ۇستەل باسىن­دا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگى انا مەن بالا دەن­ساۋ­لىعىن ساقتاۋ دەپارتامەنتى دي­رەكتورىنىڭ ورىنباسا­رى ايگەرىم وسپانوۆا, ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كو­مي­تە­تىنىڭ باسقارما باس­شى­سى اسەت وسپانوۆ, «ور­كەن» بالالاردىڭ ءال-اۋقا­تى­­نىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تي­كا­­لىق ينستيتۋتى» كەاق پرە­­زي­دەنتى ەسەن­عازى يمان­عا­ليەۆ, «قۇقىق» قوعام­دىق قو­رىنىڭ باسشىسى ولگا رىل, ت.ب. ماماندار دا وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى.