قازاق دالاسىندا جازعىتۇرىم التىنداي اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ كوشەتىن تابىن-تابىن كيىك ەركىندىك پەن ازاتتىقتىڭ, سۇلۋلىق پەن سەرتشىلدىكتىڭ سيمۆولى. ءبىزدىڭ ەلدە عانا ءوسىپ-ونگەندىكتەن قازاقپەن تاعدىرلاس جانۋار دا وسى كيىك. وعان كۇمان كەلتىرە المايسىز. «جان ەدىم مەن دە سەرتشىل دالادا وسكەن, سەن-داعى جالتارمادىڭ, جولدى كەستىڭ» دەگەنى بار كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ. بۇدان بۇرىنعى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «اقساق كيىگىن» ايتپاي-اق قويايىق. اتالعان تۇلعالاردان بۇرىن ءومىر سۇرگەن ىقىلاس «جەزكيىك» كۇيىندە جوعارىداعى قاسيەتتەردىڭ ءبارىن قامتىپ جانە وزىنەن كەيىن جازعان شىعارمالاردىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتكەندەي كورىنەدى دە تۇرادى. بۇل تۋىندىنى جاپپاس قالامباەۆ پەن سايان اقمولدانىڭ ورىنداۋىندا قوبىزدان تىڭداسا, اۋەن اسپانداي اشىلىپ, دالاداي كۇڭىرەنەدى. ءداۋىردىڭ ءۇنىن سالادى. وركەستردىڭ ورىنداۋىندا قۇلاق تۇرسە, كەڭ اتىراپتى كەرنەپ, بۇگىن جازىلعان شىعارماداي ەستىلەدى. ءتىپتى دجاز وركەسترىنىڭ اسپاپتارىنا سالسا دا قۇلپىرىپ شىعا بەرەدى. ءتۇپ باستاۋى قوبىز بولعانىمەن, جانعالي ءجۇزباي, قايرات ايتباەۆتار دومبىرادا شالعاندا ارقالاندىرىپ قانا قويماي, وكسىتەتىن تۇستارى دا انىق سىز بەرەدى. بەرتىندە انەل تۋىرلىقباەۆانىڭ ورىنداۋىندا جەتىگەننەن دە تىڭدادىق. ءۇزىلىپ تۇر. ماڭگىلىك تۋىندى وسىلايشا جىلدارمەن بىرگە جاساپ, حالقىنىڭ كوكەيىندە جاڭعىرا بەرەدى دەگەن ءسوز.
باستاپقىدا كۇي جايما-شۋاق ەسىلىپ, جاندى جايدارى سەزىمگە بولەپ, ارىندى اعىسىنا ىلەستىرىپ الا جونەلەدى. ەركىن تىنىستاعان سارىن ەكپىندەي كەلە جاندۇنيەڭدى الاپات دۇبىرگە شاقىراتىنداي سەزىلەدى. ءبىر ۋاقتا باستاپقى سارىن باسەڭدەگەندەي كەيىنگە ىسىرىلىپ, ارعى جاعىنان تەرەڭ مۇڭ مەن تولعاۋى توقسان سۇراپىل ساز سىبىس بەرەدى-اق. العاشقى ەكپىن جوعالىپ كەتپەيدى, بىراق. سول جويقىن سارىننىڭ الاپات قۋاتى كەلە-كەلە تەرەڭدەي تۇسەدى دە, ءبىر جەرلەرىندە وكسىپ-وكسىپ قالىپ, ءارى قاراي قۇلاشتى اۋەن قايتا باستالىپ بارا جاتادى.
وسىنداي شوقتىقتى تۋىندىنى وركەسترگە تۇڭعىش تۇسىرگەن الدابەرگەن مىرزابەكوۆ ەكەن. كەيىندە شىعارمانىڭ ۇزىندىلەرى كوپتەگەن ونەر تۋىندىلارىن كوركەمدەۋدە قولدانىلعانىنان حاباردارمىز. ونەرتانۋشى ايگۇل ەرعاليەۆا بۇل شىعارما تۋرالى: «ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ «جەز كيىك» كۇيى – قازىرگى زامانعى قوبىز مۋزىكاسىنىڭ كوركەمدىك قۇندىلىق تۇرعىسىنان شوقتىعى بيىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. حالىق جادىندا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ جەتكەن تۋىندى ايرىقشا سيۋجەتتىك جانە مۋزىكالىق سەمانتيكاسىمەن قىزىقتىرادى. كۇي اتاۋلىنىڭ دۇنيەگە كەلتىرەتىن سەبەپتىڭ بارشاسى حالىق ساناسىندا كۇي اڭىزى تۇرىندە ساقتالىپ, تارالىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل جونىندە اكادەميك ا.جۇبانوۆ: «جەز كيىككە» ارناعان كۇيىندە كومپوزيتور ءوز ويىن, سەزىمىن بەينەلەيدى. ...وپتيميستىك شابىتقا تولى كۇي. كۇيدى تىڭداعاندا ونىڭ مەلوديالىق سازىنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن شيراعى جانە سىمباتتى بولىپ كەلەتىنىنە... ومىرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە باس يگەن اۆتوردىڭ تالانتى» – دەپ ەدى», دەيدى.
مۋزىكانىڭ ءتىلى – امبەباپ. ول ءبىر جاعى شاتتىق تا, ءبىر جاعى شەر مەن نالا بولىپ تا ەسىلىپ جاتۋى كادىك. كىسىنىڭ جاندۇنيەسىنە – كوڭىل كۇيىنە قاراي اسەر ەتە بەرۋىمەن قۇدىرەتتى. ايتپەسە وسىنشاما كول-كوسىر دۇنيە كۇي دەپ اتالا سالا ما؟ قوبىز كۇڭىرەنە كەلە نەبىر تاڭعاجايىپ اۋەندەر سالعانىن بايقاماي دا قالۋىڭىز مۇمكىن. كولدەنەڭ كەزدەسكەن قۇرالايدى جاتىرقاماي كەلەسى ءبىر باسقا كيىك ەمىزىپ كەتە بەرەتىن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنداعى بوكەندەرگە قاراعاندا جالعىز-اق نارسە ەسكە تۇسپەسى انىق قوي. كيىك قۇرلى ەركىن دە ازات, ءبىر-ءبىرىنىڭ بالاسىن ەمىزىپ, باۋىرىنا باسىپ جۇرە بەرەتىن كيىك قۇرلى باۋىرمال قازاقتىڭ باسىنان نە وتپەدى؟ وزىنەن مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن قورقىتتى تۇسىندە كورىپ, سودان قالعان كيەلى مۇرانى ۇستاعان ىقىلاستىڭ باسىنان عانا ەمەس, جان-جۇرەگىنەن وتكەن قۇبىلىستىڭ ءبىر پاراسى دالانىڭ كيىكتەرىنە قاراعاندا شەر تولقىتىپ تۋلاماۋى مۇمكىن بە؟ سوندىقتان «جەزكيىك» كۇيىنىڭ اڭىزى دا ءار الۋان بولۋى – زاڭدىلىق. اركىم وزىنشە تىڭداپ, پارىقتاپ الارعا كەرەك. ازىرگە اقىلعا قونعانى مىناۋ: «ارقانىڭ بەتپاقدالا مەن جاپسارىنداعى اقتاۋ, ورتاۋ, قىزىلتاۋ دەپ اتالاتىن سىلەمدى تاۋلارى ەرەكشە شۇرايلانعاندا, ەل جايلاۋعا قونعان كەز. وسىنداي ءبىر تابيعات پەن ادام قاۋىشىپ, جايلاۋدىڭ قىزىق كۇندەرى باستالعان شاقتا داۋلەسكەر كۇيشى سايدالى سارى توقانىڭ ۇيىندە ارقاعا داڭقى جايىلعان كۇيشى-دومبىراشىلاردىڭ باسى قوسىلىپ قالسا كەرەك. «سارى توقانىڭ ىنىسىندەي» بولىپ كەتكەن قوبىزشى ىقىلاس, ءان مەن كۇيدى تەل مەڭگەرگەن دايراباي, دومبىراعا ءتىل بىتىرەتىن قىزداربەك بار. بۇلاردىڭ اۋىلدارى سارى توقا اۋىلىنا جاپسار. سودان سوڭ توقانىڭ جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن سىيلاپ, ەل جايلاۋعا شىققاندا ارنايى كەلىپ سالەم بەرۋدى ادەت ەتكەن.
ورايى كەلگەن وسىنداي ءبىر شاق بولسا كەرەك, سۇحبات قۇرىپ وتىرعاندا اۋىل ىرگەسىندەگى جوننان اسىپ, توگىلگەن التىنداي بولىپ قالىڭ كيىك كورىنەدى. عاجايىپ كورىنىس اركىمدى-اق قايران قالدىرادى. سوندا, قاشاننان ۇشقىر ويلى, شالت مىنەزدى توقا: «مىناۋ ءبىر كوز الدىڭنان كەتپەسە دەپ تىلەيتىن سۇلۋ سۋرەت ەكەن. شىنىمەنەن سۇلۋلىقتى دىبىس ەتىپ ساۋساقتارىڭا ىلگەندەرىڭ راس بولسا, وسى سۋرەتتى كۇي ەتىپ كورىڭدەرشى!», دەيدى عوي.
توقانىڭ الگى وتىنىشىنە الدىمەن ىقىلاس ەلەڭدەپ, از-كەم ابىرجي تولقىپ وتىرادى دا, قارا قوبىزىنا قول سوزادى. ىلە قىل قياقتى قۇشىرلانا شالىپ, الگى ءبىر سۇلۋ سۋرەتتەن بىردە كەم ەمەس سىرلى سازدى قۇيقىلجىتا توگەدى. كۇي ءبىر تىڭداۋعا ويناقى بولىپ كورىنگەنمەن, وسىناۋ دالانىڭ مۇڭ-سىرىن تۇياعىنا ىلەستىرگەن ارمان-كيىكتەي بولىپ, ازاتتىقتى دارىپتەيدى.
كۇي بىتكەندە جانارى جاساۋراپ وتىرعان دايراباي: «اپىر-اي, ىقام-اي, ادام جانىن ايتقىزباي تۇسىنەتىن جامپوز ەكەنسىز عوي! تۋساڭ تۋ! الگى سىرلى ساز قىردىڭ قىزىل كيىگىن قيالداعى جەز كيىككە اينالدىرىپ جىبەردى-اۋ!» دەگەن ەكەن».
P.S. مۇنداي اڭىزدان سوڭ كۇيدى تىڭداماۋ مۇمكىن بە؟
