جىر تارلانى – قاليجان
قازاقتىڭ رۋحاني الەمىنە نەبىر ونەر مەن ادەبيەت دۇلدۇلدەرىن سىيلاعان كيەلى باياناۋىل ءوڭىرىنىڭ كورنەكتى قالامگەرى, قازاق پوەزياسىنىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بار قاليجان بەكحوجيننىڭ تۋعانىنا بيىل – 110 جىل. ۇلتقا ادال ۇل وزىنەن كەيىن وشپەس مول مۇرا قالدىردى. قالامگەردىڭ ءوزى كەتسە دە ارتىندا بولاشاق ۇرپاققا تاعىلىم بولارلىقتاي ونەگەلى سوزدەرى قالدى.
اقىندى ارداقتاۋ ءۇشىن اتاۋلى كۇنگە وراي ەسىمى مەكتەبىمىزدىڭ اتىمەن اتالعان قاليجان بەكقوجين اتىنداعى ءبىلىم ورداسى دا قازاق پوەزياسى تارلاندارى ءبىرىنىڭ مەرەيتويىنا وراي ونكۇندىكتە كوپتەگەن ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. سولاردىڭ العاشقىسى اقىننىڭ ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر شەرتەتىن ء«ومىر جولى» اتتى بەينەسيۋجەت كورسەتۋدەن باستالىپ, قالالىق ولكەتانۋ مۇراجايى ۇيىمداستىرعان «اقيىق اقىن – قاليجان بەكقوجين» دەگەن تاقىرىپتاعى كىتاپ كورمەسىنە, فوتو-ەكسپوزيتسيا مەن اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق عۇمىرىن ۇرپاعىنا پاش ەتەتىن مۇراعاتتىق جادىگەرلەر قويىلعان كورمەگە ۇلاستى.
ەسكەرتكىش – وتكەن تاريحىمىزدىڭ بەلگىسى. مەكتەپ ۇستازدارى مەن وقۋشىلارى ادەبيەتىمىزگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان مەرەيتوي يەسىنىڭ وبلىس ورتالىعىندا بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم جاسادى, اقىن قالامىنان تۋعان جىر شۋماقتارىن وقىدى. قاليجان اتامىزدىڭ جۇرەككە سەزىم ۇيالاتقان جىرلارىن ناسيحاتتاپ, دارىپتەپ جۇرگەن ارداقتى ۇستازدارىمىزدىڭ دا يگىلىكتى ءىس-شاراعا اتسالىسىپ, اقىن ولەڭدەرىن مانەرلەپ وقۋدان «اقىندا سىر بولمايدى ايتىلمايتىن» دەپ اتالعان چەللەندجگە قاتىسقانى دا شاكىرتتەرىمىزگە ۇلگى دەپ بىلەمىز.
ق.بەكحوجيننىڭ 110 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۇراجايىندا, س.تورايعىروۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا جالعاسىپ, «ماڭگى ولمەس جىرىمەن ءىز قالدىرعان» اتتى كونفەرەنتسيامەن مارەسىنە جەتتى. وندا اقىن مۇرالارىن عىلىمي تۇردە زەرتتەپ جۇرگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پمپۋ پروفەسسورى س.ءسۇتجانوۆ قالەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى كەڭ كولەمدى بايانداما جاساسا, «قاليجان وقۋلارى» بايقاۋىندا توپ جارعان وقۋشىلار ديپلومدارمەن ماراپاتتالىپ, اقىن ۇرپاقتارى اتىنان اقشالاي سىيلىقتار تابىستالدى.
روزا بۇلكەنوۆا,
«ق.بەكقوجين اتىنداعى جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى» كمم كىتاپحاناشىسى
پاۆلودار
ءبىز كىمدى تاربيەلەپ ءجۇرمىز؟
ەلدەن-جۇرتتان ۇيات بولادى, وبال بولادى, جامان بولادى دەگەن قاعيدانىڭ ماڭىزىن بالا ءتۇسىنۋى ءۇشىن اۋلەت ۇلكەندەرى بالانىڭ وعاش مىنەزىنە, قىلىعىنا, تارتىبىنە, سالت-سانامىز بەن ءداستۇرىمىزدى ۇستانۋ ادەبىنە پىكىرىن اشىق ءبىلدىرىپ, جول كورسەتىپ وتىرعانى ءجون.
ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى تۋىپ-وسكەن ورتاسىنىڭ پىكىرى مەن باعاسىن بىلمەي وسكەن بالا جەكە تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن نارسەنىڭ ءبارىن وزگە, ياعني بوتەن ورتادان ىزدەيدى.
بالانىڭ جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى تىكەلەي ءوزى تۋىپ-وسكەن ورتاسىنا بايلانىستى بولادى. تۇلعانىڭ مىنەز-قۇلقىن قوعام ەمەس, تەك ءوز اۋلەتى, ياعني ءوز وتباسى عانا قالىپتاستىرادى. تامىرى مىقتى تۇلعا عانا مەملەكەتتىڭ تىرەگى بولا الادى.
«زامانى باسقا عوي, بالام مەن ىشپەگەن استى ءىشسىن, مەن كيمەگەن كيىمدى كيسىن, مەن كورمەگەن قىزىقتاردى كورسىن» دەپ, وعان جوقشىلىقتىڭ قادىرىن تۇسىندىرمەي, توقشىلىقتىڭ بۋىنا ماس قىلىپ بەتىنەن قاقپاي ءوسىرۋ – اكە-شەشەنىڭ ۇلكەن قاتەلىگى.
اتاقتى دۋبايدىڭ نەگىزىن قالاعان شەيح مۇحاممەد بەن راشيد ءال-ماقتىم ەلىنىڭ بولاشاعى تۋرالى: «مەنىڭ اتام تۇيەگە ءمىنىپ ءجۇردى, مەنىڭ اكەم تۇيەگە ءمىنىپ ءجۇردى, مەن «مەرسەدەس» ءمىندىم, بالام «لەند روۆەرمەن» ءجۇر. ال نەمەرەم تۇيەمەن جۇرەتىن بولادى», دەگەن كورىنەدى.
«نەگە؟» دەگەن سۇراققا: «قيىن زامان مىقتى ادامداردى تۋدىرادى. مىقتى ادامدار جاقسى زاماندى قالىپتاستىرادى. جاقسى زامان ءالجۋاز ادامداردى تۋدىرادى. ال ءالجۋاز ادامدار قيىن زاماندى قالىپتاستىرادى. كوپ ادام تۇسىنە بەرمەيدى, بىراق دۇنيەقوڭىزداردى ەمەس, كۇرەسكەرلەردى تاربيەلەۋ كەرەك», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
مۇنى ءاربىر اۋلەتتىڭ, وتباسىنىڭ قوعامنىڭ ادال دا ءادىل, مىنەزدى دە مىقتى ازاماتتارىن تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ەل قاتارىنا قوسۋىنا ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بار دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.
ءمۇتالاپ ءابساتتاروۆ,
مەملەكەتتىك قىزمەتكەر
استانا
«كوك جاشىكتە» – كوپ قىزىق
قول بوستا ءبىر مەزگىل تەلەديدار ەكرانىنا كوز سالىپ قوياتىنىمىز بار. وندايدا, ارينە, جاقسى تانىمدىق حابار كورسەڭ جانىڭ جادىراپ, كوڭىلىڭ كوتەرىلىپ, ءبىر جاساپ قالاسىڭ.
ءار سەنبىنىڭ كەشىندە ەفيرگە شىعاتىن جۋرناليست جاڭىلحان مامەجانقىزىنىڭ «ۇمىتپايمىز» باعدارلاماسى كورگەن جاندى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. ومىردەن وتكەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ونەگەلى عۇمىرى كوز الدىڭنان كينو تاسپاسىنداي ءتىزىلىپ ءوتىپ, ادام جانىن سارىتاپ ساعىنىشقا اينالدىرادى. كوپكە دەيىن سول ءبىر قيماس سەزىمنەن ارىلا الماي جۇرەسىڭ.
دەمالىس كۇنى دە قىزىققا تولى. تانىمال جۋرناليست, جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «ۇركەر» باعدارلاماسى ويلى وقىرمانداردى كىتاپ ىلىمىنە ءۇڭىلدىرىپ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاڭا دۇنيەلەرىمەن تانىستىرادى.
مىناۋ اسىپ-تاسىعان ومىردە حالقىنىڭ اماندىعىن تىلەيتىن امان تاسىعاننىڭ «العاشقى» حابارىن كورۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ پەن كۇنى كەشە عانا ءانشى قىزىمىز روزا رىمباەۆا تۋرالى دايىنداعان حابارلارىن دا اسقان قىزىعۋشىلىقپەن تاپجىلماي وتىرىپ تاماشالادىق.
ونەردە جاراسقان جۇپ – قىدىرالى مەن قاراقاتتىڭ «جاقسى ادامدارىم» دا ءوزىنىڭ كورەرمەندەرىن تاپقان, جوعارى رەيتينگكە يە باعدارلاما دەپ ەسەپتەيمىن. جازيرا بايىربەكوۆا, قايرات ادىلگەرەي سىندى ونەردە جۇرگەن دارىندى جاستاردى كورەرمەندەرمەن جۇزدەستىرىپ, تالابىن شىڭدادى.
قالىڭ كورەرمەن اتىنىن ايتار تىلەگىمىز دە جوق ەمەس, ارينە. «قازسپورت» تەلەارناسى كەي كەزدەرى قازاق كورەرمەنىنە اسا قاجەتى جوق ويىنداردى كورسەتىپ جاتادى. ونىڭ ورنىنا الەم كورتتارىندا تابىستى ونەر كورسەتىپ جۇرگەن رەيتينگتەرى جوعارى ءارى كورەرمەنىن قىزىقتىراتىن تەننيسشىلەرىمىزدىڭ تارتىستى كەزدەسۋلەرىن تاماشالاعىمىز كەلەتىنىن نەسىنە جاسىرايىق.
جالپى, كورە بىلگەن ادامعا «كوك جاشىكتە» كوپ قىزىق بار. ولاي بولسا, جوعارىداعىداي كوپشىلىككە ارنالعان ءتالىمى مول تانىمدىق باعدارلامالاردىڭ كوكجيەگى كەڭەيە بەرگەي.
كارىباي امزە ۇلى,
كورەرمەن
تۇركىستان وبلىسى
