ومار حايام
شىعىس جۇلدىزى, اقىن, ماتەماتيك, استرونوم, عالىم ومار حايامنىڭ ءولىمى تۋرالى دەرەك زامانداسى ءال-بايحاكي, سونىمەن بىرگە باجاسى, يمام مۇحاممەد ءال-باعداديدىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى بويىنشا جەتكەن. ءبىر كۇنى اقىن ءتىسىن تازالاپ ءارى يبن-سينانىڭ كىتابىن وقىپ وتىرادى. كىتاپتىڭ الدەبىر ماڭىزدى بولىگىنە كەلگەندە ءتىس شۇقىعىشىن قوس پاراقتىڭ ورتاسىنا قويىپ: «ىزگى جانداردى شاقىر, وسيەت قالدىرامىن», – دەيدى. سوڭىرا ناماز وقىپ, قۇلشىلىقتان سوڭ ءىشۋ مەن جەۋدەن تىيىلادى. كەشكى كۇننىڭ قىزىل شاپاعى شاشىراپ, تاعى ءبىر قۇلشىلىعىن اياقتاعان سوڭ, ەتبەتىنەن ساجدە جاساپ:
«و, راببىم, ءوزىڭ بىلەسىڭ عوي, عۇمىر بويى مۇمكىندىگىمشە ءوزىڭدى تانۋعا تالپىندىم. كەشىر مەنى, ساعان دەگەن ءبىلىمىم – بۇل مەنىڭ ساعان باستاعان جولىم ەدى.., دەيدى كەۋدەسى كورىكتەي قايناپ. بۇل اڭىز ادامنىڭ سوڭعى ءسوزى بولاتىن.
لەۆ تولستوي
1910 جىلى 28 قازاندا ل.تولستوي ياسنايا پوليانادان قۇپيا تۇردە بوي جاسىرادى. قىزى تاتيانانىڭ ايتۋى بويىنشا, جازۋشىنىڭ كەتۋىنە ايەلىمەن اراسىنداعى كيكىلجىڭ سەبەپشى بولعان. جول ۇستىندە جازۋشىنىڭ وكپەسى قابىنىپ, توسەك تارتىپ قالادى. 31 قازاننان باستاۋ العان سوڭعى جەتى كۇنىن استاپوۆا ناچالنيگىنىڭ ۇيىندە وتكىزەدى. دارىگەر مەن قالامگەر تۋىستارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى بولمەگە كەلىپ ءارى جۋرناليستەر قاۋىمى عيماراتتى قورىپ الاي-دۇلەي بولادى. 1 قاراشا كۇنى جازۋشى قىزىنا: «اقيقات تەك قۇداي عانا. ونىڭ جاراتىلىسى – ادام, ۋاقىت جانە كەڭىستىك» دەپ ءتىل قاتادى. اقىرعى كۇندەرى ءارتۇرلى ءسوز ايتىپ, ساندىراقتاي باستايدى. قىزى الەكساندراعا ايتقان سوزىندە: «ىزدەۋ, بارلىق ۋاقىتتا ىزدەۋ...» دەسە, چەرتكوۆقا: «مىنە, سابازىم, ءبارى ءبىتتى... شەشە, وكپەلەمەڭىز... ءبارى قاراپايىم ءارى جاقسى...» – دەيدى جۇيەسىز. سونىمەن قاتار سوڭعى ءسوزىنىڭ بىرىندە: «لەۆ تولستويدان باسقا جەر بەتىندە قانشاما ادامدار بار, ال سىزدەر تەك ءبىر عانا لەۆكە قارايسىزدار»...– دەيدى. تالقانى تاۋسىلار تۇستا ۇلى سەرگەيدى شاقىرىپ: «سەرەجا, مەن اقيقاتتى سۇيەمىن! اقيقاتتى قاتتى جاقسى كورەمىن!», – دەيدى جان سالا. بۇل الىپ جازۋشىنىڭ اقىرعى تىنىسى بولاتىن. تولستوي جەتىنشى قاراشا كۇنى تاڭەرتەڭ اجال قۇشىپ, ياسنايا پولياناعا جەرلەنەدى. رەسەيدە تۇڭعىش رەت ۇلى تۇلعانىڭ جەرلەۋى ءدىني ءراسىمسىز وتەدى.
ريۋنەسكو اكۋتاگاۆا
ريۋنەسكو اكۋتاگاۆا – جاپون پروزاسىن جاڭا الەمدىك بيىككە شىعارعان سيرەكتىڭ ءبىرى. جازۋشى «كيەلى ادام» اڭگىمەسىندە اق ادال قيالىنا سەنگەن ادامنىڭ مۇمكىن ەمەستى دە مۇمكىن ەتەر قۇدىرەتىن بەينەلەيدى. الايدا نەبارى وتىز جاسىندا قالامگەردى ءوز-ءوزىن ءولتىرۋ جايلى تۇنجىر ويلار شىرماۋىنا الادى. 1927 جىلى «ناقۇرىستىڭ ءومىرى» اتتى اۆتوبيوگرافيالىق ەسسەسىندە: «ادام ءومىرى بودلەردىڭ ءبىر تارماعىنا دا تۇرمايدى... – دەپ جازادى. ارمەن قاراي: «مەن ءولىم جايلى ارماندامايمىن, بىراق ءومىر ءسۇرۋ جالىقتىرادى...», – دەپ ويىن جالعايدى. جيىرماسىنشى شىلدە كۇنى اكۋتاگاۆا «ناقۇرىستىڭ ءومىرى» ەڭبەگىنىڭ قولجازباسىن ستۋدەنت شاعىنان تانىس دوسى, جازۋشى كۋمە ماساوعا جولدايدى. اراعا ءتورت كۇن سالىپ ۇيىقتاتاتىن ءدارىنىڭ ولىمگە اپارار دوزاسىن قولدانادى. سولايشا نەبارى وتىز بەس جاسىندا كەۋدەدەن كوكالا ۇيرەك جانى ۇشىپ, باقي دۇنيەمەن قوش ايتىسادى. ماساونىڭ مەكەنجايىنا شىعارماسىنىڭ قولجازباسىمەن بىرگە «ەسكى دوسىما حات» اتتى اقىرعى ءسوزىن قالدىرعان ەدى: «مەن وزگەلەرگە قاراعاندا كوبىرەك سۇيە الدىم, تۇسىنە الدىم. باسىمنان كەشكەن قانشاما قايعى-مۇڭدى ايتپاعاندا, مۇنىڭ ءوزى جانىما دەمەۋ... ۇعىڭدار, ءومىر – ولىمگە باستايتىن سوعىس...».
ءيا, ءولىم اقيقاتى – اششى, اياۋسىز. وندا ادامنىڭ بوياماسىز بولمىسى, جيعان قازىناسى كورىنەدى. اجال الدىندا ايەلىنە «قايىرلى ءتۇن» تىلەپ, بولمەسىندە اتىلىپ ولگەن حەمينگۋەي عۇمىرى, اقىن الەكساندر بلوكتىڭ جان تاپسىرار تۇستا «مەن وتە شارشادىم...» دەگەنى وي قوزعارلىق. فرانتسۋز جازۋشىسى اناتول فرانس اقىرعى دەمىندە «شەشە!» دەپ ەلجىرەگەن ەكەن. ال اتاقتى بلەز پاسكال «مەنى تاستاماشى, ءتاڭىرىم» دەپ قۇدايدان مەدەت كۇتىپتى. ءسىرا, ءولىم – ەڭ دانا ۇستاز. ونسىز ءومىردىڭ ءمانى اشىلماس ەدى.
