التىن, كۇمىس تاس ەكەن... الەم ەكونوميكاسىن قاي مەتالل قۇتقارادى؟

ادەتتە ادامدار ەكونوميكالىق داعدارىس, سوعىس بولماسا گەوسايا­سي شيەلەنىس كەزدە التىن مەن كۇمىستى ساتىپ الىپ جانتالاسادى. سول سەكىلدى قىمباتشىلىق جايلاپ, ينفلياتسيا وسكەن ۋاقىتتا دا التىن مەن كۇمىس جينايدى. وسى تۇستا ينۆەستيتسيالىق پەرسپەكتيۆادا نەمەسە قورعا ساقتاۋعا قاي مەتالل كوبىرەك ءتيىمدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ونىڭ سىرىن اشۋ ءۇشىن الدىمەن ەكى مەتالدىڭ ەكونوميكاداعى سالماعىن, اقشا-نەسيە ساياساتىنداعى دارەجەسىن اجىراتىپ الۋ كەرەك. سوندا ءار ادام قازىنا جيناعاندا نەمەسە بو­لاشاق ينۆەستيتسيا ءۇشىن قاي­سى­سىن كوبىرەك تاڭداۋ كەرەك­تىگىن ءبىلىپ جۇرەدى.

قۇنى تومەن بولسا دا...

راس, التىنعا قاراعاندا كۇمىس­تىڭ قۇنى تومەندەۋ. قارا­پايىم حا­لىققا دا التىننان اسقان باعا­لى بۇيىم جوق. دەگەنمەن كۇمىس بۇگىندە قولايلى ينۆەستيتسيا كوزىنە اينالىپ وتىر. ءبىر جاعىنان ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىندە كۇمىستىڭ ءوندىرىس سا­لا­سىنداعى ماڭىزى ارتتى. ما­سە­لەن, ەلەكتر, جىلۋ وتكىزۋ تەح­نو­لوگياسىندا كۇمىسكە تەڭ كەلەر مەتالل جوق. وسى كۇندە جەر بەتىندە تابىلعان كۇمىستىڭ 50 پايى­زى اۋىر ونەركاسىپ پەن باسقا دا تەحنولوگيالاردا قولدانىلىپ جا­تىر. سونىڭ ىشىندە جارتىلاي وتكىزگىشتەر, ۇيالى تەلەفوندار, پانەلدەر, كولىكتىڭ ەلەكتر جۇيەلەرى, كۇن پانەلدەرىنىڭ ۇياشىقتارى, يادرولىق رەاكتورلار مەن باتارەيالار, ستوماتولوگيالىق جابدىقتار, فوتواپپارات, LED, RFID ميكروسحەمالارى ءوندىرىسى مەن تەحنولوگيالارىندا كەڭىنەن پايدالانىلادى.

ۆاشينگتون قالاسىندا ور­نالاس­قان كۇمىس ينستيتۋتىنىڭ مالى­مە­تىنشە, بۇل مەتالدى قاجەت ەتپەي­تىن ونەركاسىپ سالاسى وتە از. سون­دىقتان كۇمىستىڭ ەكونو­مي­كاداعى كەز كەلگەن قۇبىلىسقا اسەرى كۇشتى. ەكونوميكا ءوسىپ, ءون­دىرىس جاندانسا كۇمىسكە دەگەن سۇ­رانىس تا ارتىپ, ناتيجەسىندە باعاسى قىمباتتايدى. ءوسىم باسەڭ­دەپ, ءوندىرىس سايابىرسيتىن بولسا, كۇمىستىڭ دە باعاسى تۇسەدى. سون­دىقتان ەكونوميكالىق حال-احۋالمەن تىعىز بايلانىستى بول­عان­دىقتان, كۇمىستى باعالى مەتالل رەتىندە ساقتاۋ كوبىنە ءتيىمسىز. ويت­كەنى جوعارىدا ايتقانى­مىز­داي, داعدارىس كەزىندە ءوز قۇنىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا كۇمىس ونەركاسىپتىڭ اجىراماس بولشەگى بولىپ قالا بەرەدى.

ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ەندى باستالىپ, سونىڭ اياسىندا دامىپ جاتقان تەحنولوگيا­لار وندىرىسىندە كۇمىس اسا قاجەت بولعاندىقتان, باعاسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. سول سەبەپتى ما­ماندار ەكونوميكالىق جاقتان ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيادا نا­عىز تابىس اكەلەتىن قۇرال دەگەن باعا بەرىپ وتىر. سوعان قاراي ادام­داردىڭ دا كۇمىس بۇيىمعا قىزى­عۋشىلىقتارى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارادى.

ينۆەستورلار التىنعا قۇمار

التىن جونىندە بۇلاي ايتا المايمىز. ويتكەنى ونىڭ قولدانىس اياسى اۋقىمدى ەمەس. كوبىنەسە ول اشەكەي بۇيىمدار مەن قوردا ساق­تالىپ تۇراتىن باعالى مەتالل رەتىندە عانا جۇرەدى. بۇل مە­تالل كوپ جاعدايدا ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتا اقشا ەسەبىندە قولدا­نىستا ءجۇر. ينۆەستورلاردىڭ كوبى ونى بايلىقتىڭ قاينار كوزى دەپ بىلەدى. ويتكەنى قانداي جاعداي بولسا دا, قانشا ۋاقىت وتسە دە, التىن ءوزىنىڭ قۇنىن جوعالتپايدى. كونە زاماننان بەرى التىن ءتۇرلى سوعىس پەن قاقتىعىستاردا نەمەسە ەكونوميكالىق قيىن جاعدايلاردا بايلىقتى ساقتايتىن ەڭ سەنىمدى قازىنا, باعالى قور دەپ ەسەپتەلدى. سوندىقتان قالتالى ازاماتتار التىندى ءوندىرىس, قىزمەت نارى­عىن­داعى تولقىنىستارعا توتەپ بەرەتىن, تۇراقسىزدىقتى ساباسىنا كەلتىرەتىن قۇرال دەپ تۇسىنەدى. التىننىڭ قۇنى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە ءوسىپ وتىرادى. ماسەلەن, الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن پاندەميادان كەيىن التىننىڭ باعاسى كۇرت ءوستى. التىن قۇنىنىڭ ودان ءارى شارىقتاۋىنا كەيىنگى جىلدارى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان گەوساياسي تۇيتكىلدەر دە سەبەپ بولىپ جاتىر.

ينۆەستورلاردىڭ ءبىرازى قازى­نا­سىن التىنمەن تولتىرعانعا قۇمار. ءسويتىپ, التىننىڭ كومەگى­مەن قۇنى ءتۇسىپ كەتكەن اكتسيالاردى ارزان باعادا ساتىپ الۋعا اسىعادى. ارينە, كەيىن ەكونوميكا قالپىنا كەلگەندە ول اكتسيالاردىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. ءتىپتى جاڭا اكتسيونەرگە قىرۋار تابىس تا اكەلۋى مۇمكىن. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكالىق داعدارىس تۇسىندا اكتسيالاردى ساتپاي ۇستاي تۇرعان ءجون ەكەن, كەرىسىنشە ونداي كەزدە اكتسيالاردى ساتىپ الۋ ۇتىمدى باعىت سانالادى. سول ءۇشىن داعدا­رىس قىسپاققا الىپ تۇرسا دا, التىن قورى بار ازاماتتىڭ اسىعى الشىسىنان تۇسەدى.

كۇمىستىڭ ءباسى جوعارى

ەندەشە التىن مەن كۇمىستىڭ قايسىسىن كوبىرەك ساقتاعان دۇرىس دەگەن باستاپقى ساۋالىمىزعا جاۋاپ ىزدەپ, سالىستىرمالى تۇر­دە وتكەن تاريحقا شولۋ جاساپ كورگىمىز كەلەدى. 1925 الەمدىك نا­رىقتا التىننىڭ 1 ۋنتسياسى 20 دوللار بولعان. 2020 جىلى ول 1893 دوللارعا كوتەرىلدى. 95 جىلدا با­عالى مەتالل جىلدىق 5 پا­يىز شاما­سىنداعى تابىس­پەن ءوسىپ وتىر­عان. ال 2023 جىلى التىننىڭ 1 ۋنتسياسى 2100 دول­لار­عا شىققان.

كۇمىستى الساق, 1925 جىلى ونىڭ 1 ۋنتسياسى 0,68 دوللار تۇرعان. 2020 جىلى 17 دوللارعا كوتەرىلىپ, 95 جىلدا جىلدىق 3 پايىزدان اسا تابىسپەن وسكەن. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ونىڭ باعاسى 24 دوللارعا تۇراقتادى. دەمەك ساراپشىلاردىڭ ەسە­بىن­شە ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيا, سالىم ءۇشىن كۇمىستەن گورى التىن دۇرىس.

التىننىڭ ورنىن ەشقانداي مەتالل باسا المايدى. بىراق ونەر­كاسىپتە كۇمىستىڭ ءباسى ءدايىم جو­عارى تۇراتىنىن دا قاپەردە ۇستاۋ كەرەك. سەبەبى يندۋستريالاندىرۋ داۋىرىندە بۇل مەتالسىز تەحنولوگيالاردى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇمىس ارقاشان ءوزىنىڭ باعاسىن جوعالتپايدى. ال التىن, كەرىسىنشە, ونەركاسىپ سالاسىندا كەرەكتى شيكىزات مەتالى رەتىندە كوپ قولدانىلماسا دا, باعالى قاسيەتى ءۇشىن مەيلى قانشا ءداۋىر وتسە دە, ەكونوميكالىق نەبىر شىرعالاڭدار بولسا دا, قۇنىن سول كۇيىندە ساقتاي بەرمەك.

شىمكەنت