نيلس بور «قاراپايىم اقيقاتقا قايشى جالعان ءسوز بولادى. ال بىراق تەرەڭ اقيقاتقا باسقا ءبىر تەرەڭ اقيقات قايشى بولۋى مۇمكىن», دەگەن ەكەن. ءدىن, سەنىم جانە ءداستۇر – تەرەڭ اقيقات فەنومەندەرى كەڭىستىگىنەن. دەگەنمەن بۇگىنگى قازاق قوعامىندا تۋرا وسى ءدىن مەن ءداستۇر, ولاردىڭ ۇشتاساتىن, نە قايشىلىققا تۇسەتىن جەرى تۋرالى پىكىر الماسۋلار كوپ ورتادا ءتۇرلى دەڭگەيدە دايىندىعى بار ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.
بۇل – ۇلتتىڭ دامۋى جانە زامان ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايتىن زاڭدى قۇبىلىس. بىرىنشىدەن, ۇزاق مەرزىم يمپەريالار قۇرامىندا يدەولوگيالىق قىسىم سالدارىنان ءوزىنىڭ ءدىنى مەن داستۇرىنەن ايىرىلا جازداپ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ۇلتىمىز جاھاندانۋ سىناعىنا توتەپ بەرىپ, زامان تەزىنەن ابىرويمەن ءوتۋ ءۇشىن بەرىك مادەني تىرەك پەن ايقىن رۋحاني تەمىرقازىققا مۇقتاج. ەكىنشىدەن, قازىرگى زاماننىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ءبىر جاعىنان جاڭا تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ادامزات ومىرىنە ىقپالىمەن انىقتالسا, ەكىنشى جاعىنان BANI دەگەن اعىلشىن اكرونيمىمەن بەرىلەتىن ب ۇلىڭعىر, مورت, بولجاۋعا كەلمەيتىن, الاڭداۋشىلىعى مول الەم دەپ سيپاتتالادى.
ادامزات تاريحى كورسەتكەندەي جاڭا تەحنولوگيامەن قارۋلانۋ جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاڭا دەڭگەيىن قاجەت ەتەدى. مۇنىڭ ەڭ كورنەكى مىسالى – يادرولىق تەحنولوگيا. دۇرىس پايدالانسا ول كەرەمەت يگىلىكتەر سىيلايدى, ال بۇرىس پايدالانسا, ناۋبەتكە ۇشىراتۋى مۇمكىن. ياعني تەحنولوگيا جەتىلىپ, ونىمەن قارۋلانعان ادامزاتتىڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىس شەشىمنىڭ قۇنى دا وسكەن سايىن مادەنيەت پەن رۋحانياتتىڭ ماڭىزى ارتا بەرمەك. ەكىنشى جاعىنان, BANI الەمىندە دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنان, ياعني ادامزاتتىڭ ىزگىلىك جولىنان اۋىتقىماۋدا قۇندىلىقتار مەن تاربيەنىڭ ماڭىزدىلىعى كۇن سايىن ايشىقتالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ءبىلىم مەن تاربيە قاتار ءجۇرۋ قاجەتتىگىن مىڭ جىل بۇرىن ايتىپ كەتكەن ۇلى بابامىز ءال-ءفارابيدىڭ دانالىعى مەن كورەگەندىگىنە تاعى دا ءبىر باس يەمىز.
دامىعان ەلدەردىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, كەزىندە ولاردىڭ اتا-بابالارى ۇستانعان ءدىن قاعيداتتارى, سونىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان ەتيكا مەن مورال مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن قوعامنىڭ دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقارعانىن كورەمىز. سونىمەن قاتار قاۋىمداسىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ورتاق ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋدا جازىلماعان ادەت-عۇرىپ, داستۇرلەردىڭ دە ءرولى ەرەكشە. الەۋمەتتانۋ, ەكونوميكا, ساياساتتانۋ عىلىمدارىندا ولاردى جانە ءدىندى بەيرەسمي ينستيتۋتتار دەپ اتايدى. وسى ينستيتۋتتاردىڭ قوعام دامۋىنا, ادامداردىڭ شەشىم قابىلداۋىنا, مىنەز-قۇلقىنا ىقپالى كەيىنگى جىلدارى تەرەڭ زەرتتەلىپ جاتىر. 1981 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان «الەمدىك قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ» («World Values Survey») جوباسى – وسىنىڭ جارقىن مىسالى. بۇل اۋقىمدى زەرتتەۋ 100-گە جۋىق مەملەكەتتى قامتيدى. ونىڭ 6-تولقىنى (2011 جىل) جانە 7-تولقىنى (2018 جىل) قازاقستاندا دا جۇرگىزىلدى.
كەيىنگى جىلدارى وتاندىق عالىمدار دا بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى جانداندىرىپ كەلەدى. سەبەبى اتالعان ەۆوليۋتسيا, ارينە, بىزگە دە قاتىستى. ەكى جىل بۇرىن زاڭگەرلەر كونفەرەنتسياسى ءوتتى. ءبىر عالىم تاريحىمىزداعى زاڭدار مەن ەرەجەلەردىڭ باستاۋى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنان» جانە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنان» باستالادى دەپ بايانداما جاسادى. وسىعان قاتىستى مەن «سوندا قازاق قوعامى قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنا دەيىن قانداي ەرەجەلەرمەن ءومىر ءسۇردى؟ ءسوزسىز, ول شىڭعىس حاننىڭ ياسالارى, ودان بىرنەشە عاسىر بۇرىن كەلگەن يسلام زاڭناماسى جانە مىڭداعان جىل بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق ءداستۇر. وسىنىڭ ءبارى دە – جوعارىدا اتالعان قازاق حاندىعىنىڭ ءۇش زاڭدار توپتاماسىنىڭ قاينار كوزدەرى», دەگەن ەدىم. ياعني تاريحتا ەسىمدەرى التىن ارىپپەن جازىلعان ۇلى بيلەرىمىز دە شەشىم قابىلداردا وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەن.
ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ءاربىر ۇلت, ءاربىر قوعام وقتىن-وقتىن ءوزىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولاتىن ادەت-عۇرىپ, ەرەجەلەردەن ارىلىپ تۇرادى. مەملەكەت دامۋىندا بۇل زاڭدار ەۆوليۋتسياسى ارقىلى جۇزەگە اسادى.
وسىدان 150 جىل بۇرىن ءبىر امەريكالىق عۇلاما: «زاڭ وسكەلەڭ ادامعا پىشىلگەن كيىم سەكىلدى بولۋ كەرەك, ول تىم تار بولسا دەنەنى قىسىپ, ءوسۋدى تەجەيدى, بىراق تىم شۇبالاڭقى بولىپ كەتسە ادام وعان شالىنىپ قۇلاۋى مۇمكىن», دەگەن ەكەن. قاسيەتتى كىتاپتار تۇسكەن الەمدىك دىندەردىڭ قاعيداتتارى مەن ەرەجەلەرى دىنگە دەيىنگى نانىم-سەنىمدەرگە قاراعاندا ءومىردىڭ بارلىق دەرلىك سالاسىن قامتىپ, ادامزات دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە رۋحاني نەگىز بولدى. سونىمەن بىرگە سول قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ تارالۋ شەكاراسىمەن انىقتالاتىن وركەنيەتتەردەگى مورال مەن ەتيكا نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋدا الەمدىك دىندەر شەشۋشى ءرول اتقاردى.
بۇل تۇرعىدا كەزىندە يسلام زاڭناماسى جۇيەلى, ەگجەي-تەگجەي جازىلعانىن اتاپ كەتكەن ءجون. وسى ورايدا ءحىى عاسىرداعى ورتالىق ازيا عۇلاماسى بۋرحانۋددين ءال-مارعينانيدىڭ ء«ال-حيدويا» كىتابىن قازاق تىلىنە اۋدارۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى وسى كىتاپ مازمۇنىنان VII-XII عاسىرلار ارالىعىندا يسلام زاڭناماسىنىڭ قانشالىقتى جان-جاقتى بولعانىن كورە الامىز. مىسالى, سول زاماننىڭ وزىندە كاپيتال يەسى مەن باسقارۋشى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ەڭبەك داۋلارى, ايەلدەردىڭ حاقتارى مەن م ۇلىك قۇقىقتارى سەكىلدى كۇردەلى نورمالار بولعان.
كەزىندە ءتۇرلى نانىم-سەنىمدەردى ۇستانعان قاۋىمداردىڭ وسى الەمدىك دىندەردى قابىلداۋىندا دا كوكەيىندەگى كوپتەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الاتىن جان-جاقتى جۇيە بولۋى دا ماڭىزدى ءرول اتقارسا كەرەك.
ءدىننىڭ فيلوسوفيا مەن عىلىمنان نەگىزگى ايىرماشىلىعى ونىڭ مىزعىماس قاعيداتتارى مەن تاعان-تۇعىرلارىندا دەپ ايتىلادى. دەگەنمەن ءدىن دە ادامزات وركەندەۋىنە قىزمەت جاسايتىن فەنومەن ەكەنىن ەسكەرسەك, دامۋدىڭ ءار ساتىسىندا بۇقارا ءۇشىن ونىڭ قاي قاعيداتتارىن العا شىعارىپ, باسىمدىق بەرىلۋى جانە داستۇرمەن, ادامزاتقا ورتاق باسقا قۇندىلىقتارمەن ۇيلەسىمدىگىن قالاي قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن سۇراق ءاردايىم ماڭىزدى. مەن بۇل جەردە ءدىن ماماندارى مەن عۇلامالاردىڭ اراسىنداعى تالقىلاناتىن تەرەڭ فيلوسوفيالىق, دۇنيەتانىمدىق, مەتافيزيكالىق تۇجىرىمدامالار, ماحابباتتان عاداۋاتقا دەيىنگى سەزىمدەر, بۇ دۇنيە مەن و دۇنيەنىڭ اراسىن قامتيتىن تۇڭعيىقتار تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. اڭگىمە قالىڭ بۇقارا اراسىنداعى ۋاعىز, ناسيحات تۋرالى.
وسىدان مىڭ جىل بۇرىنعى قوعام مەن ادامزاتتىڭ بۇگىنگى دەڭگەيىندە ايىرماشىلىق وراسان زور. بۇگىن ءار ادام ينتەرنەت ارقىلى الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى سول ساتىندە كورىپ اقپارات الا الادى. سونىمەن بىرگە ءبىلىم قورى جىل سايىن ەسەلەنۋ ۇستىندە. جاڭا تەحنولوگيالار ومىرگە عاجايىپ وزگەرىستەر ەنگىزىپ جاتىر. ياعني كوز اشاتىن, تۇرمىستى جاقسارتاتىن قۇرالدار مەن اقپارات زور جىلدامدىقپەن ءوسىپ كەلەدى. ال كوكىرەك وياتۋدىڭ نەگىزىن قالايتىن ءدىن مەن ءداستۇردى, ادەت-عۇرىپتى, تاربيەنى سول جىلدام وزگەرىسكە, جاڭا بۋىننىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە ساي جەتكىزۋدىڭ جولى قانداي؟ مىزعىماس ءدىن نەگىزدەرىنىڭ قاي باعىتتارىنا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك؟ ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ۇشتاساتىن جەرلەرى قالاي جەتكىزىلۋى قاجەت؟ ءداستۇردىڭ قايسىسى وزىق؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەندە ءبىز جالپى الەمنىڭ تاريحىنا دا, ءوز جولىمىزعا دا تەرەڭ ءۇڭىلىپ تاعىلىم العانىمىز ابزال.
ادامزات ەۆوليۋتسياسىنان حابارى بار كەز كەلگەن ادام ءبىر جاراتۋشىنىڭ بار جانە ءبىر ەكەنىنە سەنۋ, ول سەنىڭ ءاربىر ءىسىڭدى, پيعىلىڭدى دا قاداعالاپ, باعالاپ تۇراتىنىن, بۇل فانيدەگى ىستەرىڭ ءۇشىن ونىڭ الدىندا ەسەپ بەرەتىن كۇن تۋاتىنىنا سەنىم بۇقارانى ازعىنداۋدان, حايۋاندىقتان تالاي عاسىرلار بويى ساقتاپ كەلگەنىن بىلەدى.
دامىعان دەپ اتالاتىن ەلدەردىڭ بارلىعىندا سول سەنىمنەن تۋىنداعان, قاسيەتتى كىتاپتاردا ايقىندالعان ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارى كەيىن بىرتە-بىرتە زاڭدا دا, ادەت-عۇرىپ پەن داستۇرلەردە دە ءوز كورىنىسىن تاپتى. ول قوعامداردا قازىر دىندارلىق دەڭگەيى تومەندەگەنىمەن سول قاعيداتتار زاڭ مەن داستۇرلەرگە ءسىڭىپ, ورتاق ءومىر ەرەجەلەرىنىڭ نەگىزى بولىپ ءالى دە رەتتەگىش قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. بۇعان بايلانىستى بىرەر مىسال كەلتىرەيىن.
ءبىرىنشى. جيىرما جىل بۇرىن نورۆەگيالىق ازاماتپەن وسى باعىتتا پىكىر الماستىق. نورۆەگيا – قازاقستان سەكىلدى مۇناي مەن گازعا باي مەملەكەت. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جاعىنان الەمدە ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەل بولىپ كەلەدى. سولاي بولا تۇرا نورۆەگيالىق بايلار تۋرالى كەلەڭسىز اڭگىمە ەستىلمەيدى. ولاردىڭ مال شاشپاق پەن كورسەقىزارلىق جاساپ جۇرگەنى تۋرالى اقپارات كەزدەسپەيدى. ولاردىڭ پاتشاسى, ونىڭ وتباسى, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ شۆەيتساريا, لوندون, موناكودا ءزاۋلىم ساراي ساتىپ العانى تۋرالى دا حابار جوق. وسىنىڭ سەبەبىن سۇراعاندا نورۆەگيالىق ازامات بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: ء«بىزدىڭ كونستيتۋتسيادا ەۆانگەليالىق حريستيان ءدىنى مەملەكەتتىك بولىپ تانىلعان. باستاۋىش مەكتەپتە «جۇماققا بارۋ جولى – ەڭبەك» دەپ ۇيرەتىلەدى. ۇلكەيگەن سوڭ ەڭبەكپەن تابىستى بولعان ادامنىڭ ىشىندە مال شاشپاق پەن كورسەقىزارلىقپەن اينالىسقانداردىڭ جۇماققا بارۋ ىقتيمالدىعى تومەندەيدى دەپ ايتىلادى. بۇل ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىزعا دا اسەر ەتەدى».
ەكىنشى. حح عاسىردا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتكەن ايگىلى نەمىس عالىمى ماكس ۆەبەر «پروتەستانتتىق ەتيكا جانە كاپيتاليزم رۋحى» اتتى ەڭبەگىندە ءدىني ەتيكانىڭ ەكونوميكا دامۋىنا اسەرىن كورسەتەتىن جارقىن دالەلدەر كەلتىرەدى.
ءۇشىنشى. ينستيتۋتسيونالدى ەكونوميستەر 1962 جىلعى ۆاتيكاننىڭ جاھاندىق جيىندا ەڭبەك, بايلىق, كەدەيلىككە قاتىستى ۇستانىمدارىن جاڭاشا تاپسىرلەۋى كاتوليك الەمىنىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتتى دەپ ەسەپتەيدى.
ال ەندى ءوز تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, ءبىر سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىكشى. قاي داۋىردە ءبىزدىڭ ايماقتى مەكەندەگەن حالىقتار, بابالارىمىز الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىنان كورىندى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ءسوزسىز ءبىزدى سوناۋ ءال-حورەزمي, ءال-فارابي, يبن سينا, ءال-بيرۋني, ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ۇلىقبەك سەكىلدى ءار قايسىسى ءوز سالاسىندا الەمدىك عىلىمنىڭ كوشباسشىسى بولعان بابالارىمىزدىڭ زامانىنا الىپ كەلەدى. سول ءتورت-بەس عاسىر ارالىعىندا ءداستۇر مەن عىلىمنىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ماحمۇت قاشقاريدىڭ تۇركى ءتىلدى سوزدىگىنە ۇڭىلسەك تە جەتكىلىكتى. سوزدىكتە وسى كۇنى بالاماسى ءوز تىلىمىزدە جوق دەپ جۇرگەن تالاي تەرميندەر, كوپتەگەن تابيعي جانە جاساندى زات پەن قۇبىلىستىڭ اتاۋلارىن تابۋعا بولادى. بۇل ءبىزدىڭ تىلدىك قوردىڭ باي جانە مادەنيەتىمىزدىڭ بيىك دەڭگەيدە بولعانىنىڭ دالەلى, سەبەبى ءتىل – مادەنيەتتىڭ وزەگى, ونىڭ دامۋىنىڭ كورسەتكىشى.
ءبىر ەرەكشەلىگى, تۋرا سول زاماندا يمام بۇحاري, قوجا احمەت ياساۋي سەكىلدى ءدىن مەن رۋحانيات شامشىراقتارى دا ءبىزدىڭ ايماقتا وزدەرىنىڭ مەكتەپتەرىن قالىپتاستىرىپ, ءدىن مەن ءداستۇردى ۇشتاستىرا ءبىلدى. دەمەك سول كەزدە ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ الەمدىك كوشباسشى بولۋىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىم مەن عىلىم باعالاناتىن, ولار ءداستۇر جانە ءدىني ىزدەنىستەرمەن ۇيلەسكەن ورتا بولعانىن كورەمىز. سول ورتادا ءوسىپ-ونگەن وزىق ءبىلىم يەلەرى, عىلىم شامشىراقتارى جانە رۋحاني قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرى ايماعىمىزدى الەمنىڭ كوشباسشىسى دەڭگەيىنە كوتەردى.
ءبىلىم مەن عىلىم ءوز كەزەگىندە كەڭ ۇعىمداعى ەڭبەكتىڭ ءبىر كورىنىسى. سەبەبى ەڭبەكتەنبەگەن ادام ءبىلىمدى بولا المايتىنى, ەڭبەكتەنبەگەن ادام عالىم دا بولا المايتىنى – اكسيوما. ال قاجىرلى ەڭبەك – بيىك رۋحتىڭ كورىنىسى. ەندەشە, ءوز جولىمىز كورسەتىپ وتىرعانداي, ءبىز الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىمىز ءۇشىن يماندىلىق, ءداستۇر, ءبىلىم, عىلىم, ەڭبەك ۇيلەسەتىن ورتا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.
سونىمەن قاتار كەزىندەگى سول بيىكتە نەگە قالمادىق دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبى بىرنەشە فاكتوردى العا تارتادى. ولاردىڭ ىشىندە كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارىنان بولعان شولەيتتەنۋ, تەڭىز جولدارىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ۇلى جىبەك جولىنىڭ قۇلدىراۋى, سونىمەن قاتار, داستۇرلەردىڭ كەيبىرەۋىندە ۇقساستىق بولعانىمەن عىلىم, ءبىلىم تاجىريبەسى مەن رۋحاني ۇستانىمدارى وزگەشە اسكەري, ساياسي كۇشتەردىڭ بيلىكتە بولۋى سەكىلدى سىرتقى فاكتورلارمەن قاتار ماڭىزى جوعارى ءبىر ىشكى فاكتوردى دا اتايدى. ول – كەيبىر ىقپالدى ءدىنباسىلارىنىڭ ءبىلىمدى ءدىن يسلامعا, عىلىمدى يماندىلىققا قارسى قويىپ, بۇل ومىردەگى جاسامپاز ەڭبەكتىڭ ءرولىن تومەندەتۋى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر فۋندامەنتاليستىك ۇستانىمداعى وزدەرىن ءدىندارمىز دەپ ەسەپتەيتىن پەندەلەر وسى قاتەلىكتى قازىر دە قايتالاپ ءجۇر.
وسى تۇستا نورۆەگيالىق ازاماتتىڭ ايتقانى تاعى ەسكە تۇسەدى. رۋحاني تىرەك پەن عىلىم ۇشتاسقاندا جوعارى ناتيجە بەرەتىنىن مىنا مىسالدان دا كورۋگە بولادى. كەزىندە وتكىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, حح عاسىرداعى نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ 10%-ى عانا ءوزىن ەشقانداي ءدىندى ۇستانبايتىنىن كورسەتكەن. ياعني الەمدىك عىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرعان عالىمداردىڭ 90%-ى ءوزىن دىننەن, رۋحاني تىرەكتەرىنەن ءبولىپ قاراماعان. وكىنىشتىسى, سولاردىڭ ىشىندە ازىرگە يسلام الەمىنىڭ وكىلدەرى از.
دەگەنمەن قازىرگى ۋاقىتتا دا عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسىپ جاتقان مۇسىلمان عالىمدار از ەمەس. ەڭ جاڭا مىسالداردى الساق, پاندەميا كەزىندە دۇنيە جۇزىندە ەڭ العاشقى Covid-19 قارسى ۆاكتسينانى ويلاپ تاپقان «BioNTech» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ۋگۋر شاحين مەن وزلەم تۇركەدجي جانە دە ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدە «QazCovid» ۆاكتسيناسىن شىعارۋدى باسقارعان پروفەسسور كۇنسۇلۋ زاكاريانى ايتۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە مىسىردان شىققان فيزيك, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى احمەد زەۆايل نەمەسە مۇحتار وتەلباەۆ, اسقار جۇمادىلداەۆ سەكىلدى ماتەماتيك عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرى دە جارقىن مىسال. بۇل ءتىزىمدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
ال ەندى وسى جانە باسقا دا زامانداس عالىمدار, جوعارىدا اتالعان ءال-حورەزمي, ءال-فارابي, يبن سينا, ءال-بيرۋني, ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ۇلىقبەكتەر تۋرالى ءدىنباسىلارىمىز بىلە مە؟ بىلسە ونى بۇگىنگى جاستارعا ۇلگى رەتىندە ۋاعىزداردا پايدالانا ما؟ قۇران كارىم ءماتىنى مەن حاديستەردەگى, ۇلتتىق داستۇردەگى ءبىلىم مەن ەڭبەك تۋرالى ايتىلعان قاناتتى سوزدەر كادەگە اسىرىلىپ ءجۇر مە؟
وسى رەتتە 2017 جىلى قىتايدىڭ تسيۋانچجوۋ قالاسىنداعى تەڭىز مۋزەيىنە بارعان كەزىمدەگى وقيعا ەسكە تۇسەدى. مۋزەيدىڭ ءبىر زالىنا كىرەبەرىستە ء«بىلىمنىڭ كوزى – قىتايدا بولسا, سوندا بارىپ ۇيرەن» دەگەن ءسوز جازىلعان ەكەن. بۇل پايعامبار س.ع.س. حاديستەرىنەن الىنعان ءسوز ەكەنىن بىلگەندىكتەن, «اۆتورى نەگە كورسەتىلمەگەن؟» دەپ سۇرادىم. «ونى ىشكە بارعان سوڭ تۇسىنەسىز» دەدى. سويتسەم ءبىرىنشى زال تۇتاس قىتاي مەن يسلام قارىم-قاتىناسىنا ارنالعان ەكەن.
وسى ءحاديستى ءبىزدىڭ ەلدەگى ۋاعىزداردا ەسكەرە مە؟ ءبىلىمدى جانە ءبىلىمسىز ادام اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار, ەڭبەك قۇندىلىعى تۋرالى ايتىلعان حاديستەر پايدالانىلا ما؟ بۇل – ۇلكەن سۇراق. ءدىن قاعيداتتارى مىزعىمايدى, بىراق ادامزات دامۋىنا ساي ءار كەزەڭدە قاي قاعيداتتى العا شىعارىپ, قاي قاعيداتقا باسىمدىق بەرۋ ۋاعىزدا ەسكەرىلۋى ابزال.
شىنتۋايتقا كەلگەندە, ءدىنباسىلار سەكىلدى جۇيەلى تۇردە اپتا سايىن, نە اپتاسىنا بىرنەشە رەت جۇزدەگەن اداممەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ الدىندا ۋاعىز ايتۋ مۇمكىندىگىنە يە ادام نەكەن-ساياق. ال ەندەشە, وسى مۇمكىندىكتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن يسلامدى ۇشتاستىرۋعا, عىلىم, ءبىلىم, جاسامپاز ەڭبەككە دەگەن قۇندىلىقتى ءدىن قۇندىلىقتارىمەن ۇيلەستىرە ناسيحاتتاۋعا پايدالانۋ قوعامدىق سانا دامۋىنا دا ەلەۋلى ۇلەس قوسار ەدى.
تاريحىمىزداعى بايىرعى ءدىني ءبىلىم وردالارىنىڭ باعدارلامالارى دا ءوز زامانىندا وسىنداي ۇستانىم بولعانىن كورسەتەدى. اكەم قارناق, اقتاس مەشىتتەرىندە, اراسىندا بۇحاراعا دا بارىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا ون بەس جىلداي مەدرەسەلەردە وقىعان. اكەمنىڭ جيناعان كىتاپتارى كوپ بولدى. سولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى عىلىم (بيولوگيا, ماتەماتيكا, تاعى باسقا باعىتتار) تۋرالى ەدى. ياعني سول مەكتەپتەردىڭ باعدارلاماسىندا عىلىم وقىتىلعان (كىتاپتاردىڭ كەيبىرىن ۇلتتىق كىتاپحانا, ءمۇفتيات, مۋزەيگە تاپسىردىم). اكەمنىڭ ايتۋىنشا, يسلام نەگىزدەرى, شاريعات جانە عىلىم سالالارىن اراب, ادەبيەتتى پارسى, ال سوپىلىق ءىلىمدى شاعاتاي تىلىندە وقىعان. مىنە, وسىنىڭ ءوزى باعدارلامالاردىڭ ءدىن مەن ءداستۇردى, ءدىن مەن ءبىلىمدى, عىلىمدى, ەڭبەكتى ۇشتاستىرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ول وقۋ ورىندارىندا فورمادان مازمۇن ماڭىزدى ەكەنى دە باسشىلىققا الىنعان.
وسى رەتتە جوعارىدا اتى اتالعان ۇلى عالىمدار مەن رۋحانيات شامشىراقتارىنىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ حرەستوماتياسى, نە كىرىسپەلەر جيناعى جاسالىپ جانە ولاردى مەدرەسەلەردە فاكۋلتاتيۆتىك ءپان رەتىندە وقىتا باستاسا, بۇل ءدىنباسىلاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ساۋاتتانۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. بۇل تۇرعىدا ۇلگى رەتىندە پەتر كاپيتسا شىعارعان جاراتىلىستانۋ عىلىمىنداعى نەگىزگى ەڭبەكتەر كىرىسپەلەرىنىڭ جيناعىن كەلتىرۋگە بولادى.
ۇلىبريتانياعا بارعاندا بايقاعانىم, ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىندا اتاقتى ادەبي شىعارمالاردىڭ اعىلشىنشا 400, 1 مىڭ, 5 مىڭ ءسوز بىلەتىن, ءارى قاراي تولىق بىلەتىن ادامعا ارنالعان ءتۇرلى نۇسقاسى بار ەكەن. سول سەكىلدى ۋاعىزدىڭ دا جالپى بۇقاراعا ارنالعان, ودان كەيىن ەداۋىر ءبىلىمى بارلارعا, سوسىن دىنتانۋشىلارعا ارنالعان نۇسقالارى قالىپتاستىرعانى ابزال.
2024 جىلدى ءمۇفتيات ء«دىن جانە ءداستۇر قۇندىلىقتارى» دەپ اتاعانى وتە قۇپتارلىق ءىس. سول سەكىلدى الداعى ۋاقىتتا ء«دىن جانە ەڭبەك», ء«دىن جانە ءبىلىم», ء«دىن جانە عىلىم» دەگەن باسىمدىقتار بولسا قۇبا-قۇپ. سونىمەن قاتار قازىر ءتۇرلى توپتاردا ەسكى نانىمعا ورالۋ, نە بولماسا باسقا ءبىر ۇستانىمداعىلارمەن پىكىر الماسۋدا وبەكتيۆتى تۇردە يمپەريالار قۇرامىنا كىرگەن ۇلتتاردىڭ تاريحىن دا ەسكەرۋ, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءتىلىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ كىرگەن ۇعىمدار مەن تەرميندەردىڭ توركىنىن دە تۇسىندىرە ءبىلۋ ابزال.
كەزىندە يمپەريالار قۇرامىنا كىرگەن «بۇراتانا» ۇلتتاردىڭ تاعدىرىنا قاراساق, قاسيەتتى ءماتىنى جانە ءومىردىڭ جان-جاعىن رەتتەيتىن زاڭناماسى بار ءدىن اياسىندا بولعان ۇلتتار ءوز بولمىسىن ساقتاعان. ال ەسكى نانىم-سەنىم دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ۇلتتار مادەنيەت رەتىندە جۇتىلىپ كەتىپ, ءوز بولمىسىنان ايىرىلىپ قالعان. ءبىز بۇل تاريحتى ەستە ساقتاپ, ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, ءتىلىمىز, ءداستۇرىمىزدىڭ, مادەني بولمىسىمىزدىڭ ساقتالۋىندا رۋحاني تىرەك, ياعني ءدىننىڭ بولۋى شەشۋشى ءرول اتقارعانى دا تاريحي شىندىق ەكەنىن ايتقان ءجون.
پالساپالىق, مەتافيزيكالىق ۇعىمداردىڭ كوپشىلىگى اعىلشىن, نەمىس جانە باسقا تىلدەرگە سول قاسيەتتى ماتىندەرمەن, سولاردى تاپسىرلەۋمەن كەلگەنى دە كوزىقاراقتى ادامعا تۇسىنىكتى جايت. ۇلى ابايدىڭ «ماحاببات, عاداۋاتپەن مايدانداسقان, قايران مەنىڭ جۇرەگىم مۇز بولماي ما؟» دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى ۇعىمداردىڭ توركىنىنە ءۇڭىلۋ, مەكتەپ, عىلىم سەكىلدى ادامزات وركەنيەتىندە شەشۋشى ءرولى بار ينستيتۋتتاردىڭ ءوز تىلىمىزدەگى اتاۋى دا عاسىرلار بويعى ءدىن مەن ءداستۇر اراسىنداعى ءوزارا ۇيلەسىمدىك پەن ىقپالداستىقتى كورەمىز.
ۇلتتىق داستۇرىمىزدە ەڭبەك, ءبىلىم, عىلىم قۇندىلىعى بولعانىن قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرىنەن دە اڭداۋعا بولادى. «الا ءجىپتى اتتامايتىن ادال بول, قارا قىلدى قاق جاراتىن ءادىل بول», «بىلەكتى ءبىردى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى», «ەڭبەكسىز ونبەك جوق», «ونەر – اعىلىپ جاتقان بۇلاق, عىلىم – جانىپ تۇرعان شىراق», «ەر داۋلەتى – ەڭبەك», «اقىل ازبايدى, ءبىلىم توزبايدى» سەكىلدى ۇستانىمداردى جوعارىدا ايتىلعان ءدىن يسلامنىڭ ءبىلىم, عىلىم, ەڭبەك قۇندىلىعىن دارىپتەيتىن قاعيدالارىمەن ۇشتاستىرۋ ادال دا ەڭبەكقور ازامات, وزىق ويلى ۇلت تاربيەلەۋ باعىتىندا ۇتىمدى بولار ەدى. وسى ۇستانىم ۇلى ابايدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن دە ۇشتاسىپ جاتىر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءبىز كەڭەس ۇكىمەتى, وعان دەيىن رەسەي پاتشالىعىنىڭ يدەولوگيالىق قىسىمىنا بايلانىستى جوعالتا جازداعان مادەني, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. قازىر جاستاردىڭ كوبى يسلامعا بەت بۇرۋى ناتيجەسىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىندار سانى كوبەيگەندە, جاماعاتتىڭ ۋاعىزداردان ومىردەگى سان سالالى سۇراقتارعا جاۋاپ تابار جولدى, زاماناۋي سىناقتارعا توتەپ بەرەر رۋحاني تىرەكتى, بۇل ومىردەگى جاسامپازدىق پەن كوركەم مىنەز ماڭىزىن ۇعىنىقتى دا ۇتىمدى جەتكىزەتىن جاڭاشا ىزدەنىستەردى كۇتۋ دە – دامۋ زاڭدىلىعى.
ءدىن مەن ءداستۇردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ – ءپاتۋاسىز, قوعامدى بولشەكتەۋگە باعىتتالعان ءىس, ال ولاردىڭ ۇيلەسىمىن تابۋ – جاسامپازدىق جولى. سول سەبەپتى دە ءمۇفتياتتىڭ باستاماسى دا, «Egemen Qazaqstan» رەداكتسياسىندا ۇيىمداستىرىلعان پىكىر الماسۋ دا وتە ماڭىزدى جانە قۇپتارلىق ءىس.
توقەتەرى, ءدىن, ءداستۇر, عىلىم, ءبىلىم, ەڭبەك سينتەزىن ورايلى ۋاقىتتا ورنىقتى ىسكە اسىرۋدىڭ جانە ونى كۇندەلىكتى تۇرمىس-سالتىمىزعا يكەمدەۋگە قارسى تۇرار بالاما جوق. سونىمەن بىرگە بۇل قازىر قوعامدىق سانا دامۋىندا وزەكتى جاسامپازدىق ديسكۋرسىنا دا وتە قوماقتى ۇلەس بولارى ءسوزسىز.
ءاليحان بايمەنوۆ,
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى
