شارۋا ۋايىمىن قالاي سەيىلتەمىز؟

 جوبادا تىڭ باستاما كوپ

پرەزيدەنت تاپسىرعان مىن­دەتتىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى سۋ كودەكسىن قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي ەتىپ قايتا بەكىتۋ. بۇگىندە اتالعان قۇجات ماجىلىستە قارالىپ جاتىر. ال قاڭتار ايى­نىڭ سوڭىندا بۇرىنعى پرەمەر-مي­نيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعا­لىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىم­داما جوباسى قابىلداندى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگراتسيا سالاسىنىڭ باسشىسى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ بايانداما جاساپ, ەلدەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋدا بىرقاتار جوسپارلى جۇمىسىمەن تانىستىردى. ءمي­نيستردىڭ ايتۋىنشا, قۇ­جات ازىر­لەۋدە سالاداعى قازىرگى احۋال مەن ۇزدىك حالىقارالىق تاجى­ريبەلەر ەسكەرىلگەن. سونداي-اق 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ, جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان 15 سۋ قوي­ماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە 14 مىڭ شاقىرىمنان اسا يرريگاتسيالىق كانالدار مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جاڭعىرتۋ كوزدەلىپ وتىر.

– مۇنىمەن قاتار تاسىمالداۋ كەزىندەگى ءونىمسىز سۋ ىسىراپتارىن 50-دەن 25 پايىزعا دەيىن ازايتۋ جانە قولدا بار سۋ رەسۋرس­تارىن 2,4 تەكشە شاقىرىمعا ارت­تىرۋ كوزدەلىپ وتىر. جالپى, جوس­پارلانعان تاسىلدەردى ىسكە اسى­رۋ 2030 جىلعا قاراي سۋارمالى جەرلەردى 2,5 ملن گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى. بۇگىندە hydro.gov.kz تسيفر­لىق پلاتفورماسىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار اياقتالۋعا جاقىن. وندا سۋ وبەكتىلەرىن, گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جانە سۋ باسسەيندەرى مەن اۋماقتارىن, گيدروپوستتاردى جانە ت.ب. بەي­نەلەيتىن بىرىڭعاي سۋ كاداسترى قالىپتاستىرىلادى, – دەدى مينيستر.

بۇگىندە قازاقستاندا 2,3 ملن گەكتار سۋارمالى جەر بار. الايدا بىلتىرعى قورىتىندى بويىنشا 1,5 ملن گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 75 پايىزى بوروزدا  ءادىسى, 6 پايىزى كۇرىش القاپتارىن سۋعا باستىرۋ, ال 21 پايىزى زاماناۋي تامشىلاتىپ نەمەسە جاڭبىرلاتۋ ارقىلى سۋارىلادى. جالپى, ەلىمىزدە 2020 جىلدان باستاپ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلگەن الاڭ 91 مىڭ گەكتارعا ۇلعايعان. بۇعان فەرمەردىڭ سۋارۋ جۇيەلەرىن ساتىپ الۋعا, سۋ الۋ جانە بەرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋگە جۇم­ساعان شىعىندارىنىڭ 50 پايىز وتەلۋى سەبەپ بولدى.

جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى, شارۋالاردى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سۋارۋ جۇيەلەرىن قۇرۋعا, وعان قوسا تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا ارنالعان شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ ۇلەسى 50-دەن 80 پايىزعا دەيىن وسپەك. وسىنىڭ ارقاسىندا سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى 1,3 ملن گەكتارعا دەيىن ءوسىپ, شامامەن 2,1 تەكشە كم سۋ ۇنەمدەلەدى جانە ونىمدىلىك ارتادى.

ءدال سول ۇكىمەت وتىرىسىن­دا بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر «سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت­تەردىڭ ءبىرى, سول ءۇشىن ۇسىنىلعان تۇجى­رىم­داما وسى باعىتتاعى نەگىزگى باع­دارلامالىق قۇجات بو­لادى. ەڭ ماڭىزدى باعىتى – سۋ شا­رۋا­شىلىعىنا قاجەتتى ينفرا­قۇرىلىمدى سالۋ,  رەكونسترۋكتسيا­لاۋ جانە سۋ ۇنەمدەۋدى ىنتالاندىرۋ قاجەت» دەي وتىرىپ, ەلدەگى باستى سۋ ارنالارىنىڭ بۇگىنگى كۇيى كوڭىل كونشىتپەيتىنىن دە ايتتى. مىسالى, ورتالىق قازاقستان مەن استانانىڭ باستى سۋ ارناسى – قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كا­نالدا سورعى ستانسالارى جۇ­مىسىنىڭ تيىمدىلىگى – نەبارى 30 پايىز-اق. ۇلكەن الماتى كانالى قولدانىسقا بەرىلگەلى 40 جىل, سودان بەرى جوندەلمەگەن. ال سۋارمالى جەردىڭ 80 پايىزىن الىپ جاتقان وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى سۋ ارنالارى توزعان, سونىڭ كەسىرىنەن 40 پايىز سۋ دالاعا كەتىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, سۋ ۇنەمدەۋگە قاتىستى بىرىزدىلىك جۇيە قا­لىپتاسپاعان. تامشىلاتىپ نەمەسە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋعا قاجەت تەحنولوگيانىڭ قۇنى قىمبات ءارى وزىمىزدە بۇل جابدىقتار شىقپايدى. پرەمەر-مينيستر مۇنداي قاجەتتى دۇنيەنى ەلىمىز­دە شىعارۋ كەرەكتىگىن, وسىعان قاتىستى جوبالاردىڭ قازىر تالقىلانىپ جاتقانىن ءسوز ەتتى. ۇكىمەت باسشىسى ءبىر اي مەرزىمدە وتاندىق سۋ ۇنەمدەۋ جاب­دىق­تارىنىڭ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار بەرۋدى تاپسىردى.

باستى ماقسات – كورشىلەرمەن كەلىسىم

باستىسى – بىزدەگى سۋ تاپشى­لىعىندا ترانسشەكارالىق سۋدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ كەرەك. ويتكەنى گەوگرا­فيا­لىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىس­تى قازاقستاننىڭ سەگىز سۋ شارۋا­شىلىعى باسسەينىنىڭ جەتەۋى ترانسشەكارالىق بولسا, سونىڭ سالدارىنان ءبىز كورشى ەلدەر – قىتاي, رەسەي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىنا تاۋەلدى ەكەنىمىز اپ-انىق.

– بۇگىندە سۋ قورىنىڭ پروبلەماسى ەڭ وتكىر بولىپ وتىرعان ايماق – افريكا جانە ورتالىق ازيا. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ جاعدايى وتە كۇردەلى. ەلدەگى سۋ رەسۋرسىنىڭ 40 پايىزدان استامىن قۇرايتىن ەرتىس, ىلە, سىرداريا, جايىق, توبىل, ەسىل جانە شۋ سەكىلدى ەلدىڭ باستى وزەندەرى كور­شى رەسەي, قىتاي, تاجىكستان, قىرعىزستاننان باستاۋ الادى. وعان سىرداريانىڭ تاجىكستان, وزبەكستان اۋماعىنان وتەتىنىن قوسىڭىز. پرەزيدەنتىمىز اتالعان وزەكتى ماسەلەنى ساياسيلاندىرۋعا جول بەرمەي, ترانسشەكارا­لىق وزەندەردىڭ جوعارى اعىسىن­­دا ورنالاسقان مەملەكەتتەرمەن ناتيجەلى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ءتيىستى كولەمدەگى سۋدىڭ بولىنۋىنە جاعداي جاساپ كەلەدى. ال وسى وزەندەر ارقىلى ەل اۋماعىنا كەلگەن سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيلەستىرۋ – ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگى, – دەيدى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى رۋسلان رۇستەموۆ.

سالالىق مينيسترلىك بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, كورشى ەلدەر اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىنشا ىنتىماقتاس­تىق قولدانىستاعى ۇكىمەتارا­لىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. ول بويىنشا سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا مەن جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارى وتكىزىلەدى.

– قازىر قازاقستان تاراپى وزبەك تاراپىمەن «قر ۇكىمەتى مەن ءور ۇكىمەتى اراسىنداعى ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىن بىرلەسىپ باسقارۋ جانە پايدالانۋ» تۋرالى كەلىسىم جوباسىن ازىرلەپ جاتىر. سونداي-اق رەسەيلىكتەرمەن بىرگە جايىق وزەنى باسسەينىندە زەرت­تەۋلەر جۇر­گىزۋ بويىنشا ىن­تى­ماقتاس­تىقتى ارتتىرۋدىڭ بىرىڭ­عاي جول كارتاسىنىڭ جۇمىسى باس­تالدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىن­دە سۋ قويمالارىن پايدالانۋ ەرە­جەلەرىنە قاجەتتى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە سۋ تاسقىنى كەزىندە وزەن باسسەينىندە ورنالاسقان سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس رەجىمدەرىن سينحرونداۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەن­بەك. بۇل جايىلىمدى سۋعا تولتىرۋ, ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرلەرگە سۋ جىبەرۋ جانە جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن تابيعاتتى ساقتاۋعا قاجەت­تى سۋ اعىنىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. 

سونداي-اق مينيسترلىك وكىل­دەرىنىڭ حابارلاۋىنشا, شۋ جانە تالاس وزەندەرىنىڭ سۋىن ءبولۋ ماسە­لەسىنە قاتىستى مەملەكەت­ارالىق قولدانىستاعى سۋ شارۋا­شىلىق قۇرىلىستارىن پايدالانۋ جونىن­دە قازاقستان مەن قىرعىز­ستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستار جۇرگىزىلە بەرەدى.

شارۋا تىرشىلىگى قوجىراماسىن دەسەك...

سالا ماماندارىنىڭ پىكى­رىن­شە, شارۋالار­دىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگى ءبىرىنشى ەسكەرىلىپ, جەتىسپەۋشىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ەلدەگى بارلىق سۋ پايدالانۋ كولەمىنىڭ 65 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قاجەتتىلىگىنە جۇم­سا­لاتىنىن, تۇراقتى سۋارۋ كەزىن­دەگى سۋ شىعىندارىنىڭ كوپتەپ كەزدە­سەتىنىن ەسكەرىپ, الداعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن دۇرىس.

– سۋ – رەسۋرس رەتىندە ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نىڭ نەگىزگى تىرەگى. سۋسىز ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتىپ, سىرتقا تاسىمالداپ, تابىس تابۋ استە مۇمكىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەڭىنەن ەنگىزۋ, سۋدى شاقتاپ پايدالانۋ مادەنيەتىن دامىتۋ, جاڭا تاريف ساياساتىن قالىپتاستىرۋ جونىن­دە كەڭىنەن توقتالىپ, اتقارۋ­شى ورگانداردىڭ الدىنا ناق­تى مىندەتتەر قويدى. كوپتەگەن ساراپشىنىڭ پايىمداۋىن­شا, گيدرومەليوراتسيا سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ جۇمىستارى دا جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. سون­داي-اق قازىرگى قولدانىستاعى «سۋ كودەكسى» سۋدى شارۋاشىلىق ماقساتقا پايدالانۋ ءتارتىبىن عانا رەتتەيدى, ال سۋ رەسۋرستارىن ساق­تاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ شارالارىنا ىقپالى مەن مۇمكىن­دىگى وتە تومەن. سول سەبەپتى جاڭا «سۋ كودەكسىندە» وسى ماسەلەلەر قامتىلعانى ءجون. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن وتكەن جىلى قۇرىلعان سالالىق مينيسترلىك قالىپتاسقان جاعدايدى شۇعىل ساراپتاپ, بارلىق دەڭگەيدەگى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋدى قولعا الۋى قاجەت, – دەيدى سەناتور ر.رۇستەموۆ.

مينيسترلىك تاراپىنان بىلتىردان بەرى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ تۇراقتى ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار جانە وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسكەن دايىندىق جۇمىستارى دا باستالىپ كەتتى. ەڭ الدىمەن ولار 2023-2024 جىلدارداعى ۆەگەتاتسيالىق جانە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ارنال­عان جۇمىس جوسپارىن بەكىتتى, وسى ارقىلى سىرتقى جانە ىشكى ءىس-شارا­لاردى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ەكىن­شىدەن, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ تۇراق­تى ءوتۋى ءۇشىن بارلىق سۋ شا­رۋاشىلىعى وبەكتىلەرى, ولا­ردىڭ سۋ جيناۋعا دايىندىعى زەرت­تەل­دى. ۇشىنشىدەن, تاريف ەسە­بىنەن گيد­رو­تەحنيكالىق قۇرى­لىستاردى جوندەۋ جوسپارلانىپتى.

– سۋ قويمالارىن سالىپ نەمەسە كۇردەلى جوندەگەن دۇرىس. سونداي-اق كوكتەمگى تاسقىن سۋ مەن كۇز كەزىندە تابيعي كوزدەردەن جينالاتىن ارتىق سۋدى بارىنشا پايدالانۋ كەرەك. وسى سۋمەن توسپالار مەن ىشكى وزەندەر ارقىلى سۋارمالى جايىلىمدار مەن ەلدى مەكەن جانىنداعى كوپ كولدى سۋلاندىرساق, جاز ايىندا قيىندىق بولمايتىنى انىق. شابىندىق, قىسقى مال ازىعىنىڭ مول بولۋى دا اۋىل اينالاسىنداعى ىشكى كانالدار مەن كولدەرگە, سۋارمالى جەرلەرگە بايلانىستى. ەكىنشىدەن, قازىر سۋ قويمالارىن سالۋدان بولەك, ونداعى جيىلعان سۋدىڭ جەرگە تەز سىڭبەۋى ماڭىزدى. عالىمدار ءتۇرلى زەرتتەۋلەر ارقىلى سۋ قورىن ساقتايتىن امالدار تا­ۋىپ جاتىر. وزگە مەملەكەتتەردە مۇنداي عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە كوكتەمگى تاسقىن سۋ, ەرىگەن قار, جاۋعان جاڭبىر سۋىن بوسقا ىسىراپ قىلماي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىپ كەلەدى. ال بىزدە كەرىسىنشە, سۋ باسقان ايماقتارعا جىل سايىن كوپ قارجى ءبولىپ, تۇرعىن ۇيلەردى كوشىرۋ, ادامداردى باسقا جاققا ورنالاستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەتەتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. بىزدەگى سۋ ۇنەمدەۋدە كوپ زەرتتەۋ جانە جاڭاشىلدىق قاجەت, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى ساراپشىسى مىرزاحمەت وكسىكباەۆ.

ايتپاقشى, ۇكىمەت وتىرىسىندا قابىلدانعان تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2 ترلن تەڭگەدەن اسا قارجى كەرەك. اتالعان قارا­جات جاڭا سۋ نىساندارىن سالۋ, قولدانىستاعىلارىن قايتا جاڭ­عىرتۋ, 3,5 مىڭ شاقىرىمنان اس­تام كانالدى تسيفرلاندىرۋ جانە سۋا­رۋ جۇيەلەرىنىڭ سۋ ەسەبىن اۆتو­مات­­تاندىرۋعا جوسپارلانعان. سون­داي-اق سۋ رەسۋرستارىن ۇتىم­دى پاي­دالانۋ ءۇشىن سۋارمالى جەر­لەر­دىڭ مەليوراتسيالىق جاي-كۇيىن جاق­سارتۋ كوزدەلىپ وتىر. ال بيىل سۋ قوي­مالارىن زەرتتەۋگە 1 جارىم ملرد تەڭگە اقشا بولىنەدى. جال­­پى قازىر ەلىمىزدىڭ سۋ شا­رۋا­شىلىعى كەشەنىندە جوبالىق كو­لەمى 87,8 تەكشە مەتر بولاتىن 331 سۋ قوي­ما­سى, 125 سۋ تورابى, 3392 كانال, 473 بوگەت جانە 1667 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بار.