ماڭگىلىكتىڭ مايەگى

ءبىز بۇل سوراپتى جولداردى ءسوز زەرگەرى ع.مۇسىرەپوۆ: «...رەس­پۋبليكامىزدىڭ مادەني ءومى­رىن جاڭا جولعا سالىسقان بەلدى قاي­راتكەر... شىن دارىن... جاس قاي­رات داڭعازاسىز-شۋسىز, ەدى­رەي­مەي, ەلىرمەي, سىپايى دا سال­ماق­تى كەلدى... ول جاس جىگىتتىڭ اتى – احمەت جۇبانوۆ ەدى» دەپ با­عا­لاعان ايتۋلىمىزدىڭ ءان مەن كۇيىمىزدى تۇڭعىش رەت زەرتتەپ, زەردەسىنەن وتكىزىپ «زامانا بۇل­بۇلدارى», «عاسىرلار پەرنەسى» اتتى ەكى كىتابىن قايتا ءبىر قاراپ شىققان سوڭ, جازىپ وتىرمىز. ءان تۋرالى ۇلت ۇلى, ارداقتى احاڭ: ء«بارى دە ءجاي سوزبەن ايتقاندا جەت­پەيتىن سەزىم تاسقىنىن ءان ارقىلى شىعارادى» دەسە, كۇيگە كەلگەندە: «قازاق حالقى كۇيدى دە, كۇيشىنى دە قۇرمەتتەپ توبەسىنە كوتەرەدى, تىڭداۋشىلار كۇي تارتىلعان كەزدە وزگە دۇنيەنى ۇمىتىپ, كۇيشىمەن بىرگە تەبىرەنەدى, كۇيمەن بىرگە جى­لاپ, بىرگە كۇلەدى. تۋعاندا ءان-كۇي­مەن كوزىن اشقان جۇرت, ولگەن­دە دە ءان-كۇيمەن كوزىن جۇمادى», دەيدى.

سول ۇلى احاڭ – احمەت جۇبا­نوۆ ارقاۋىن ەسىپ, ورمەگىن توقىپ كەتكەن ۇلت جۇمىسىنىڭ سەڭى قوز­عالدى, تاۋبە! «قازاقتىڭ حا­لىق اندەرى», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى», «قازاق كۇيلەرى» دەگەن ىر­گەلى ەڭبەكتەر ۇنتاسپاسىمەن جۇرت قولىنا ءتيدى.

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازاق كۇيلەرى انتولوگياسى» ات­تى 500 كۇي توپتاستىرىلعان كىتاپ اۋديو­تاسپاسىمەن جارىق كور­دى. كىتاپ­تى پاراقتاپ, تاسپانى تىڭ­داپ وتىرىپ, وي كەشتىك. ونەر قۇدى­­رەتىنە, ونىڭ وقىماسا دا تو­قى­­عانى ۇشان-تەڭىز جامپوزدارى­نا تامسانىپ قانا قويماي, وي-بايلامدارىمىزدى حاتقا ءتۇسىرۋدى ءجون كوردىك.

قۇندى دۇنيەدەگى دەرەكتەر­دى وقىپ وتىرعاندا, تاسپاداعى قۇدى­رەتتى كۇي كۇمبىرىن تىڭدا­عان­دا ءال-ءفارابيدىڭ ونىنشى عاسىر­دا تاپ باسىپ ايتقان تاعىلى­مى ەسكە تۇسەدى. اكادەميك حانكەل­دى ءابجانوۆ عۇلامانىڭ «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتابىندا» مۋزى­كانىڭ ءۇش قاسيەتىن بىلاي تاپ­سىرلەگەنىن العا تارتادى: ءبىرىن­شى – قاسيەتتى مۋزىكا جانىڭدى عانا جايلاندىرادى, ەكىنشى – قۇلشىنىس شاقىرادى, ءۇشىنشى – قيالىڭدى قياعا شىعارادى. شىن مۋزىكانىڭ وسى ءۇش قۇدىرەتى قاي زاماندا دا قالىبىنان شىققان ەمەس. شۋىلداپ كەلەتىن شالاجانسار­لار ءسال دۋىلداتقانمەن, ۋاقىت وتە كەلە قويۋ شاڭعا كومىلىپ قالا بەرەدى.

بۇل انتولوگيانىڭ باستى ەرەك­شەلىگى نەدە دەگەنگە كەلەر بولساق, بۇرىن شىققان دۇنيەلەرگە ەنبەگەن كۇيلەردىڭ العاش رەت جاريالانۋى دەر ەدىك. ەكىنشى, كۇيشى­لەر تۋرالى مالىمەتتەردىڭ مولىنان بەرىلۋى, تۋىندىلاردىڭ تاريحىنا كەڭىنەن توقتالىپ, اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ ءتۇپ-تامىرىن تاراتا ايتادى. سونىمەن قاتار شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان قان­داس­تاردىڭ كۇي مۇرالارىن اتا­جۇرتىنا جەتكىزىپ, كىتاپتان كوپ ورىن بەرگەن. اسىرەسە, تانىمال كۇيشى, زەردەلى زەرتتەۋشى اردابي ماۋلەت ۇلىنىڭ جەكە قورىنان الىنعان شىڭجاڭداعى التاي- تارباعاتاي, ىلە قازاقتارىنىڭ ساف التىنداي ساقتاپ كەلگەن دومبى­را جانە سىبىزعى كۇيلەرى ءىنجۋ-مار­جان دەۋگە تۇرارلىق. سىبىزعى ءۇنى ەرەكشە سونى ەستىلەدى.

وسى ارادا مىنا ءبىر يگى­لىك­­تى ءىستى ءبولىپ ايتساق, كە­ڭەس كە­زىن­دە كومەسكىلەنىپ قال­عان سى­بىز­عى­نى سىزىلتا تارتقان شىعىس­قا­زاق­ستان­دىق قاراپايىم قازاق بول­عانمەن, ۇلت قۇندىلىعىنىڭ شى­راقشىسى, تۋما تالانت شاناق اۋعان­باەۆتىڭ باي مۇراسىن, ناق­تىلاي تۇسسەك ول ورىنداعان جيىرما كۇيدى, مەم­لەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار ارحيۆىنەن تا­ۋىپ بەرۋى: جاقسىنى ەسكە الۋدىڭ, ونەر تۋىندىسىن قاستەرلەۋدىڭ تاعىلىمدى ۇلگىسى ەكەنى ءسوزسىز. بەلگىلى جۋرناليست جاۋلىباي يماناليەۆتىڭ جەكە قورىنان الىن­عان ماڭعىستاۋلىق كۇيشى ق.قونارشيەۆتىڭ ورىنداۋىندا­عى «قۇلشار» مەن بۇرىن ەش جەر­دە جاريالانباعان اتاقتى قارا­­تاۋلىق سۇگىر ءالي ۇلىنىڭ «كاۋف­­مان», «امانكەلدى باتىر», «بازارباي تاشەن», قوجەكە نازار­ ۇلىنىڭ نەمەرەسى شەرتكەن تۇپ­نۇسقا كۇيلەر, ءوزى تامىلجىتا ورىن­­داعان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «كو­ڭىلدى بيكەش», «اتا تولعاۋى», ءبىر سوزبەن ايتقاندا انتولوگيا­دا ۇلت ونەرىنىڭ ۇلكەن-كىشى وكىلدەرى, حالىق قازىناسىنا اينالعان شى­عار­مالار شەپ قۇرعان.

كيەلى كۇي تاريحىن قوزعاعان­دا ەجەلگى زاماندى دا ەستەن شىعار­ماي, ورحون-ەنيسەي مادەنيەتىنە ءمان بەرىلىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردا ءومىر سۇر­گەن گرەك تاريحشىسى كۆينت كۋر­تسي رۋفتىڭ: «سكيف دالاسى­نا جازعىتۇرىم ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى كەلگەندە ۇستىنە ماۋىتى كيگەن 365 بوزبالا قاعاننىڭ ورداسىندا كۇي تارتتى, ول جىلدىڭ ءار كۇنىنە كۇيمەن ماداق ايتۋ سالتى ەكەن», دەگەن جازباسىن دايەككە كەلتىرە­دى. سودان بەرى ءداستۇر-سالتىمىزعا قىلاۋ تۇسپەي كەلە جاتقانىنا وسى ەستەلىك كۋالىك ەتەدى. ءيا, داۋىرلەر كوشىندە التىن ارقاۋىن بۇزباي, سارىن ساعاسى ءسال وزگەرگەنىن جوق­قا شىعارمايمىز. ونسىز ءوسىپ, ور­كەندەۋ بولا ما؟

ەل بولعان تۇستا الەمدىك وركە­نيەت دەپ ءجۇرىپ, جاھاندانۋ­عا الدا­نىپ قالماساق بولدى. «ساق­تىق­تا قورلىق جوق» دەپ كەتكەن بابالارىمىز, زورلىقشىلدان تۇ­ڭىل­گەندە.

ءار ءداۋىر كۇيلەرىنە تاقى­رىپ­تار قويىپ, سونىڭ اياسىندا دەرەكتەر بەرىپ وتىرادى. ۇلتتىق بوياۋى قانىق كەسكىندەمە سۋرەتتەرمەن كومكەرىپ وتىرۋ دا جاقسى جاراسىمىن تاپقان.

جالپى, بۇل «امانات» تسيك­لى اياسىندا جارىققا شىققان ۇجىمدىق ەڭبەك ەكەنىن ەسكە سالا كەتە­لىك. يدەيا اۆتورى – جانە يەسى سۆەتا­ باباعۇل بولسا, ونىڭ اينا­لا­سىنا توپ­تاسقان قازاق ونەرى­نىڭ ساڭ­لاق­تارى: ا.توقتاعان, س.اق­مول­­دا, م.ابۋعازى, ت.مۇقىشەۆ, ج.ءجۇز­باي, پ.شەگەباەۆ, تاعى باسقالار.

«سىبىزعى كۇيلەرى», «قوبىز كۇيلەرى», «دومبىرا كۇيلەرى» دەپ كەلەتىن ءۇش ءبولىمنىڭ الدىنا العى سوزدەر جازىلعان. قىسقا – بىراق نۇسقالى. مىسالى, سىبىزعىعا سيپاتتاما بەرە كەلىپ, تۇرلەرىنە, نەدەن جاسالاتىنىنا توقتالىپ: «سىبىزعىم بار, ءۇش ويما, تىرنا جىلىك, جىگىت جولى بولمايدى ساياق ءجۇرىپ. ەكەۋ بولسا باسىمىز – مال دا ەكەۋ, قوسىلايىق, ەي قالقا, ويناپ-ك ۇلىپ. سىبىزعىم قىران جىلىك, كۇمىس ەرنەۋ, مىقىننان سۋسىپ تۇسەر ءشايى بەلبەۋ. ساعىنىپ سارى جونعا قاراي-قاراي, ەي قالقا, ەكى كوزىم بولدى تورتەۋ. سىبىز­عىم جىلىگىنەن كۇشىگەننىڭ, قالقا­تاي بۇگىن تۇندە تۇسىمە ەندىڭ...» دەگەن حالىق ولەڭىمەن وي ءتۇيىنىن بەكىتەدى. بايقايسىز با, سىبىزعى تىرنا, قىران, كۇشىگەن جىلىگىنەن جاسالاتىنىن مەڭزەپ وتىر عوي.

قارا قوبىزدىڭ تاريحىن قوز­­عاعاندا, يۋلي پوليدەۆكتىڭ: «...ىشەك­تى مۋزىكالىق اسپاپتى ويلاپ تاپقان سكيفتەر, بۇل اسپاپتى سىرى­مەن قاپتايتىن بولعان» دەگەن تۇجىرىمىن العا تارتادى. بۇل دا اقيقات ەدى. قورقىت, ىقىلاس, وزگە دە ورەن جۇيرىكتەردىڭ شى­عار­­­مالارى تالدانادى. دومبىرا­­داي كيەلى اسپاپتىڭ سىر-سيپاتى­نا كەلگەندە, ول كىندىكتەس جۇرتتار­­­عا ورتاق كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قارۋى بولعانىنا دايەكتەر كەلتىرەدى.

كۇي, كۇيشى, ورىنداۋشىلار تۋرالى ايتقاندا, ارقايسىسىنا توق­تالىپ وتىرادى. توپ جارعان مىق­­­تىلاردىڭ تارتقان سىبىز­­عى, قوبىز, دومبىرالارىنىڭ ­سۋ­رەت­ىن قاتار جاريالاۋ دا كىتاپ قۇ­نىن ارتتىرا تۇسەدى. وعان ­ما­حام­­بەتتىڭ, سۇگىردىڭ, ابىكەن حا­سە­نوۆتىڭ دومبىرالارى, ­داۋ­­­لەت­ مىق­تىباەۆتىڭ, جاپ­پاس ­قا­لام­باەۆتىڭ قوبىز­دارى دا­لەل. الۋان تاقىرىپتاعى كۇي­لەرگە قا­تىستى اڭىز-اڭگىمەلەر­دىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلسەڭ, ەل مەن جەر تاريحى, وندا كۇن كەشكەن ادام­دار­دىڭ تىرلىك-تىنىسىن ايقىن اڭعارىلادى.

ۇلتتىڭ ماڭگىلىگى – كۇنىمدىك ەمەس, رۋحاني قۇندىلىعى, ياعني ءورى­سى كەڭ ونەرى, سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپى. بۇعان مىسال, الدا كەل­تىرگەن سكيفتەر تۋرالى, تاسقا باسىلعان سوزدەر دەپ بىلەمىز. اس ءىشىپ, اياق بوساتۋعا جارايتىن باي­لىق پەن ۇشپا باق ۋاقىتشا. ول كۇندەر ءوتىپ, جىلدار جىلجىپ, عاسىر الماسقاندا ساعىمعا اينالىپ, جوعالا بەرەدى.

ءوزىن ساقتاي الماي, توبىر بولىپ توزىپ كەتكەندەر از با؟. جەر بەتىنەن قانشا ۇلت پەن ۇلىس جو­يىلدى, قالتىلداپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. سول ءسىڭىپ كەتكەندەردىڭ رۋ­حاني دۇنيەسى تاريح بەتىندە ساي­راپ تۇر. مىنە, قۇندىلىقتىڭ ماڭگى بولاتىنى وسىدان. ەن­دەشە, بۇل كىتاپتاعى دۇنيەلەر جۇر­تىمىز­دىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ما­يەگى, التى­ن قازىعى ەكەنى ءشۇبا كەلتىرمەي­دى. باردى مىسە تۇتىپ وتى­را بەرسەك, جوق تابىلمايدى. زەردەسى مىق­تى زەرتتەۋشى عا­لىم­داردىڭ بايلامىنا باقساق, قازاق كۇيىنىڭ ۇزىن سانى 7 مىڭعا تارتا كورىنەدى. قول­دا بارى ەكى مىڭعا تاياۋ بولار. قو­يىرتپاعى كوبەيىپ بارا جات­قان مى­نا زاماندا ءجىتى قيمىلداما­­ساق, كوپ قازى­نادان قاعىلىپ قالۋى­مىز مۇم­كىن. سوندىقتان الەمنىڭ قى­رىققا جۋىق مەملەكەتىندە كۇن كەشىپ جاتقان قانداستاردىڭ كو­نە­كوزدەرى سارقىلماي تۇرعاندا, ۇر­پاعى الا-قۇلا جۇرگەندە قىلاڭ جادىگەرلەرىمىزدى جيناستىرۋ جا­عىن بۇگىن قولعا الماساق, ەرتەڭ سان سوعىپ قالماسىمىزعا كىم كەپىل؟ بۇل ءسوزدى ايتۋعا سەبەپ, اتالمىش ەڭبەكتەگى تۇڭعىش جاريالانىمدار, وتانىنا ورالعان كۇيلەر دەر ەدىك. «ونەرىڭدى قۇر شىرىتپە, ورنىنا انىق جۇمساماي» دەسە شاكارىم, «ەشبىر ونەردى قۇرعاق تىلەك, قۇرعاق بۇيرىق تۋعىزبايدى» دەيدى م.اۋەزوۆ. «... حالىقتىڭ ءانى كەتسە, ادەبيەتى جەسىر قالادى, ءسانى كەتەدى, ءسانى كەتسە, جانى كەتە­دى» – بۇل سۇلتانماحمۇت توراي­عى­روۆ­تان قالعان ەسكەرتۋ, وسيەت ءسوز.

ارىستار ايتقان وسى قاعيدا­لاردى كوڭىل كوگىندە تۋ ەتىپ ۇستا­ساق – ماڭگىلىكتىڭ مايەگى تولىعا بەرەر ەدى, بابالار اماناتىنا ادال بولعانىمىزدى كورسەتىپ, ۇرپاققا قارىز بولىپ قالماس ەدىك.

سۇلەيمەن مامەت,

«Egemen Qazaqstan» ارداگەرى