ەلدىك قۇندىلىقتار: ءدىن, ءدىل, ءداستۇر

ءداستۇردى دارىپتەۋ ماڭىزدى

ديحان قامزابەك ۇلى:

– بۇل جيىندا كوتەرگەلى وتىرعان تاقى­رىبىمىز قوعامنىڭ بۇگىنگى تىرشى­لى­گى ءۇشىن دە, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. ءدىن مەن ءدىل, ءداستۇر مەن بىلىك – قاي زاماندا بولسىن ماڭىزى مەن ءمانىن جوعالتپايتىن ەلدىك قۇندىلىقتار. تاياۋ­دا گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وزىق ويلى, ساپالى ۇلت تۋرالى كەلەلى وي-پىكىر ايتتى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ, ەلدىڭ رۋحاني بىرلىگى مەن بەرەكەسى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىنگى قوعامدا ءدىندى قۇندىلىق جانە ءومىر سالتى رەتىندە ۇستانۋدا قوردالانعان ماسەلە كوپ. سىزدەر مۇنى جاقسى بىلەسىزدەر, ءتىپتى وسى جۇمىستىڭ قايناۋىندا جۇرسىزدەر. بىلىكتەرىڭىزدى جۇمساپ, وڭتايلى شەشۋگە اتسالىسىپ تا كەلە جاتىرسىزدار.

«جالپى, ەلدەگى ءدىن سالاسىنا كەلەڭ­سىزدىكتەر قاشان كەلدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تاريحىمىزعا بارلاۋ كەرەك. كەز كەلگەن نارسە سەبەپسىز بولمايدى. بىراق ءبىز, پرەزيدەنت ايتقانداي, وزىق ويلى ۇلت رەتىندە العا قاراۋىمىز قاجەت. بۇل – بۇرىن قاتەلىككە ۇرىنعان باۋىرلارىمىزدى شەتكە تەپپەي, ولقى­لىق­تارىمىزدى تۇزەۋگە ارەكەت جاساپ بولاشاققا دۇرىس قادام باسۋدى تالاپ ەتەتىن جول ىزدەۋ دەگەن ءسوز. ۇلت باسىلىمدارى وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا دايەكتى وي-پىكىر ايتىپ, قوعامدى سالاماتتاندىرۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. بۇگىنگى ماقساتىمىز دا – «Egemen Qazaqstan» گازەتى مەن ينتەرنەت-سايتى ارقىلى ءجۇز مىڭداعان وقىرمانعا سىزدەردىڭ سوزدەرىڭىزدى, ويلارىڭىزدى جەتكىزۋ.

ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپ­تاستىرۋدا ءدىن مەن قوعامنىڭ ۇيلەسىمى تۋرالى پىكىرلەرىڭىزدى ورتاعا سالساڭىزدار. ءدىن مەن قوعام قالاي ورتاق توقتامعا كەلۋى كەرەك جانە بۇگىنگى پروبلەمالار نەدەن تۋىنداپ جاتىر؟ قازىر حالقىمىزعا تەرىس ءدىني اعىمدار تاراپىنان قانداي قاۋىپ بار؟ بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەلبۇزار قيلى وي-پىكىر ايتىلىپ قالادى. بۇل ارنايى ارانداتۋشى توپتاردىڭ ارەكەتى مە, الدە اشىق قوعامدا بولۋعا ءتيىس زاڭدىلىق پا؟ مۇنىڭ ەلدىڭ بىرلىگىنە قاتەرى قانداي؟

شىنى كەرەك, بۇگىنگى جۇرت دىنگە سەكەممەن قارايدى. ءدىن سالاسى ءالى دە جۇيەلەنىپ, ءبىر ارناعا تۇسە قويعان جوق دەپ ويلايدى. ءبىز قوعامنىڭ ايناسى بولعاندىقتان, قاراپايىم حالىقتىڭ بۇل سەكەمى مەن كۇدىگىنە مامانداردى تارتىپ, جاۋاپ بەرگەنىمىز ءجون. قوعامدى بىرىكتىرۋشى, بەيبىتشىلىكتى ۋاعىزداۋشى ءدىني قۇندىلىقتار سوڭعى ۋاقىتتا كوبىنە نەگاتيۆتى سيپاتتا دا ايتىلىپ جاتقانىن بايقايمىز. مۇنىڭ قانشالىقتى زاردابى بار؟ ءدىن حالىقتى بىرىكتىرۋشى ەمەس, ادامداردى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاتاتىن كۇشكە اينالىپ كەتپەي مە؟ وسى سۇراق­تار­عا جاۋاپ رەتىندە العاشقى ءسوزدى ءمۇفتيات وكىلى, ءدىن قايراتكەرى باتىرجان مىر­زاعا بەرسەك.

باتىرجان مانسۇروۆ:

– بۇگىن عاسىردان استام تاريحى بار گازەت تورىندە قوعامداعى وزەكتى دە جا­ۋاپتى ماسەلە تۋرالى كەڭەسىپ وتىرمىز. ءدىن, ءدىل, ءداستۇر – حالقىمىزدىڭ جانى مەن جۇرەگى. بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل باسىنداعى سۇبەلى سۇحباتى ەلگە پايداسى تيگەن, كوپتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن ءمانى تەرەڭ اڭگىمە بولعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءدىن سالاسىنىڭ ماماندارى دا ونى وقىپ, ەلدىك ۇسىنىس-ويلاردى ءتۇرتىپ الىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جيىندارىمىزدا ناسيحاتتاپ جاتىرمىز.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قار­ماسى العاش قۇرىلعان ساتتەن باس­تاپ قوعاممەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋدى ماقسات تۇتتى. اتا-بابامىزدان بىزگە مۇرا اسىل ءدىنىمىزدى قالاي وركەندەتەمىز, قالاي حالىققا جۇيەسىمەن جەتكىزەمىز دەگەن ماقساتتا ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەمىز. ءمۇفتيات 2024 جىلدى «يسلام جانە ءداستۇر قۇندىلىعى جىلى» دەپ بەلگىلەدى. ويتكەنى ءدىن مەن ءداستۇر – ەگىز ۇعىم. ەكەۋىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ دۇرىس ەمەس. وسى جىل اياسىنداعى ءىس-شارالاردىڭ العاشقىسى تاياۋدا كيەلى تۇركىستان شاھارىندا ۇيىمداستىرىلدى. كونفەرەنتسيامىزعا ەلىمىزگە تانىمال زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى مەن ءدىن سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى قاتىسىپ, «يسلام جانە ءداستۇر قۇندىلىعى جىلىنىڭ» شى­مىل­دىعىن اشىپ بەردى.

ءدىن ماسەلەسىندەگى كەلەڭسىزدىكتەرگە كەلسەك, وكىنىشكە قاراي, قوعامدى الاڭ­داتارلىق سىن-قاتەر بارشىلىق. اي­تالىق, 90-جىلدارى اتا-بابا سەنى­مى­مەن قۋانا قاۋىشقان حالقىمىز ءدىن دەسە, ەمەشەگى ەزىلىپ تۇراتىن. ناماز وقي­مىن دەگەن ادامعا دەرەۋ جاينامازىن ۇسىنىپ, ءتىپتى تازا سۇلگىسىن بەرىپ, قۇرمەت كورسەتەتىن. ال بۇگىندە نامازحاننان «قاي باعىتتى ۇستاناسىڭ؟» دەپ سەكەمدەنىپ سۇرايتىن حالگە جەتتىك.

ونىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – تاۋەل­سىزدىك جىلدارى جۇرتتىڭ ءال-اۋقا­تىن كوتەرەمىز دەپ, رۋحاني سالانىڭ سا­لا­مات­تى­لىعىن قولدان شىعارىپ الدىق. ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان ء«دىني ءبىلىم الامىز» دەگەن جاستار پا­كىس­تان, يران, ساۋد ارابياسى, مى­سىر, تۇركيا, ت.ب. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ قيلى باعىتتاعى ءدىني وقۋ ورىندارىنا تالعاۋسىز ءتۇسىپ, كوپتەپ ءبىلىم الىپ جاتتى. وكىنىشكە قاراي, ءدىن ۇيرەنەمىن دەپ شەكارا اسقان سول جاستارىمىز بويىنداعى ءداستۇر قۇندىلىعىن جوعالتىپ الدى. ەلگە قايتقان سوڭ, وز­دە­رى وقىعان جەردىڭ ءدىنىن عانا ەمەس, جات مادەنيەتىن دە ناسيحاتتاي باستادى. ياعني ارقايسىسى ءتۇرلى مەكتەپتىڭ وكىلى بولىپ ورالدى. ولار دىننەن ساۋاتتى بولعانىمەن, داستۇرىمىزدەن بەيحابار ەدى. سودان جات مادەنيەت پەن سالت-ءداستۇردى بىزگە تىقپالاۋعا كوشتى. ال ەلدەگى قارا­پا­يىم جۇرتشىلىق شەتەلدە وقى­عان دەپ سولاردىڭ اۋزىنا قاراپ, ۋاعى­زىن بويلارىنا دارىتتى. سال­دارى­نان قوعامدا ءدىني دۇردارازدىق تۋىندادى.

سوندىقتان بۇل پروبلەمانىڭ الدىن الۋدىڭ جانە قالىپتاسقان احۋالدى تۇزەتۋدىڭ بىرەگەي جولى – ءداستۇردى كوبىرەك دارىپتەۋ. مەن PhD دوكتو­­­ران­­­تۋ­رانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, حاديستەر مەن قازاق ماقال-ماتەلدەرىنىڭ بايلانىسىن زەرتتەدىم. ەگەر عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ماقالدارىمىزدىڭ تۇبىنە ۇڭىلسەك, پايعامبار حاديستەرىمەن ۇندەسىپ جاتقانىن كورەمىز. قازاقتىڭ تىيىمدارى مەن ىرىمدارى, سالت-ءداستۇر قۇندىلىقتارى – ءبارى دە دىنمەن ساتىمەن ۇشتاسادى. ءبىز حالىققا ءدىنىمىزدى ناسيحاتتاۋدا ءداستۇردى دە قوسا ايتىپ, ءدىن سالا­ماتتىلىعىن, ءدىل دۇرىستىعىن ورنىق­تىرا الامىز.

ءبىر عانا مىسال ايتايىن. بالا كۇنى­مىزدەن داستارقان ۇستىندە ناننىڭ قيقى­مىن جيناپ جەپ قويۋشى ەدىك. «ناندى جەرگە تاستاۋعا بولمايدى, وبال بولادى» دەگەن سەنىممەن وستىك. بۇل – اتا-بابادان جالعاسقان ءداستۇردىڭ ءبىر كورى­نىسى. ەندى استارىنا ۇڭىلسەك, ءدال وسى ماسەلە حاديستە دە ايتىلعانىن كورەمىز. پاي­عام­بارىمىز (س.ع.س.): «نانعا قۇرمەت كور­سەتىڭىز. ويتكەنى ول اللا تاعالا تارا­پىنان اسپاننىڭ بەرەكەتى بولىپ بىزگە كەلگەن. ال كىمدە-كىم جەرگە تۇسكەن قيقىمدى الىپ جەيتىن بولسا, ونىڭ كۇناسى كەشىرىلەدى» دەيدى. قازاق وسىنداي حاديستەرگە سۇيەنە وتىرىپ «ناندى باسپا», «وبال بولادى» دەپ ۇرپاعىن تاربيەلەدى.

ءدىنسىز قوعام بولمايدى

ديحان قامزابەك ۇلى:

– بۇگىنگى كوتەرىپ وتىرعان تاقى­رى­بى­مىز «جات اعىم», «دەسترۋك­تيۆتى ءدىني توپتار» جايىندا دابىل قاققان قوعام سىنىنان تۋىنداپ جاتقانى ايان. تاري­حىمىزعا قاراساق, ەل الدىندا جۇر­گەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاشان دا رۋ­حاني سالادا نەنىڭ كەرەك, نەنىڭ جات ەكە­نىن ايقىنداپ بەردى. سولاردىڭ پارا­ساتى مەن ساناسىنىن وتكەن دۇ­نيە حا­لىقتىڭ جۇرەگىنە جەتتى. وسى وراي­دا, ابزال ساپاربەك ۇلى, كەلەسى سۇراقتى وزىڭىزگە قويعىم كەلىپ وتىر. بىرقاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستە­دى­ڭىز, ەلىمىزدىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگىن باسقاردىڭىز. بىزبەن ءدىنى ءبىر, ءتىلى مەن ءداستۇرى ۇقساس, تاريحى ورتاق باۋىر­لاس تۇرىك ەلىنىڭ ءدىن سالا­سىنداعى جە­تىس­تىك­تە­رى قانداي؟ ولاردىڭ وسى سا­لا­داعى وڭ تاجىريبەسى ءبىز ءۇشىن وتە ما­ڭىزدى.

ابزال ساپاربەك ۇلى:

– مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ءدىن مەن قوعام – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن دۇنيەلەر. ءدىن­سىز قوعام بولمايدى. ال قوعام ەش­ۋا­قىتتا ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ءتىرى اعزا سەكىلدى ۇنەمى دامۋ جاعدايىندا ءومىر سۇرەدى. ول ءوزىن جاڭعىرتپاعان جاعدايدا دامۋدا ارتتا قالىپ, تىعىرىققا تىرەلەدى. بۇل ويدى پرەزيدەنتىمىز دە «ەگەمەندەگى» سۇحباتىندا جاڭاشىل بولۋ, العا قاراۋ تۇرعىسىندا ايتىپ وتىر.

ءبىز جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار بار ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. ادامگەرشىلىك, ادالدىق, باۋىرمالدىق سەكىلدى قاسيەت قاي قوعام ءۇشىن دە قاجەت. وسى قۇندى­لىقتىڭ ءبارى دە تۇپتەپ كەلگەندە, دىنمەن ۇشتاسادى. ويتكەنى ادام قۇدايعا سەنىپ, بۇلاردى تابيعي تۇردە قابىلدايدى. ءبىزدىڭ ءدىنىمىز دە سوعان ۇندەيدى. پايعامباردىڭ ءوزى جەردەگى ادامداردى كوركەم مىنەزبەن كەمەلدىككە جەتكىزۋ ءۇشىن جىبەرىلگەنى ءمالىم. ءبىز ءدىندى ەشقاشان قوعامنان بولەك قاراستىرا المايمىز.

باتىرجان مىرزا كەزىندە جاستارى­مىز­دىڭ شەتەلگە ءدىن وقيمىن دەپ بارىپ, سول جەردىڭ مادەنيەتىن, ءدىلىن ءسىڭىرىپ كەلگەنىن دۇرىس ايتتى. بويلا­رىن­دا ءوز ۇلتىمىزعا ءتان رۋحاني وزەك بول­ماعاندىقتان, وزگە جۇرتتىڭ قاڭسى­عىن وڭاي قابىلدايدى. ماسەلەن, اراب حالقى مەن تۇركى حالىقتارىندا ايەل­دىڭ قوعامداعى ءرولى ءارتۇرلى. تاريحي ەڭ­بەك­تەر­دە «تۇركى حالىقتارىنىڭ ايەل­دە­رى تۇرمىسقا شىعاردا ءوزى شەشىم قا­بىل­دايدى» دەلىنگەن. اكەسى سۇلتان بولىپ وتىرسا دا, ونى بىرەۋگە زورلاپ ۇزاتا المايدى, پىكىرىن سۇرايدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ اراب ەلدەرىنەن وزگەشەلىگىمىزدى بايقاتادى. ال قازىر ارابتىڭ سالتىنا مويىن بۇرعان كەيبىر قىزدارعا قاراپ, جانىم اشيدى. بەتىن تۇگەل بۇركەنىپ, ءوز-ءوزىن قوعامنان شەتتەتىپ ءجۇر. بۇعان ءدىننىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. يسلام دىنىندە ايەلدەردىڭ ەركىندىگى بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ادام ناداندىعىن تەرەڭ وقىماۋدان كورۋ كەرەك.

وكىنىشكە قاراي, كەزىندە پاتشالىق رەسەيدە, كەيىن كەڭەس وداعىندا قازاق حالقى كەمىندە ەكى عاسىرداي دىنسىزدەندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. دىنىمىزبەن بىرگە سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ, ءدىلىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنەن ايىرىلدىق. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا حالقىمىزدىڭ جان-دۇنيەسى تاپ-تازا اق پاراقتاي ەدى. سول پاراققا سىرتتان كەلگەن ءتۇرلى ءدىني توپتاردىڭ وكىلدەرى قالاعانىن جازدى. ءوز سەنىمىن, ءدىلىن ۇيرەتۋگە تىرىستى. سالدارىنان ەل ءىشىن الاساپىران قىلدى. كەشەگى قاڭتار قاسىرەتى – سونىڭ ءبىر سالدارى.

ال تۇرىك حالقى ءبىز سەكىلدى تازا پاراق بولعان جوق. ارينە, اتاتۇرىك زامانىندا, ءتىپتى ودان بۇرىن دا ءدىننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ىقپالدى كۇشىنەن ايىرۋ ءۇشىن رەفورمالار جۇرگىزىلدى. 1820-جىلداردان باستاپ-اق شاريعات زاڭدارىنىڭ ورنىنا زايىرلى زاڭدار قابىلدانىپ, كەيىن اتاتۇرىك تۇسىندا بۇل ساياسات قاتاڭ جۇرگىزىلدى. بىراق, شىن مانىندە, ول دىنمەن ەمەس, ءدىني دوگمالارمەن كۇرەسكەن ەدى. ول زاماندا ءتۇرلى اداسقان تاريقاتتار مەن ءدىني اعىمدار كوپ بولدى. مىنە, سولارعا تىيىم سالىندى. بۇل ءۇردىس ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر.

ال بۇگىنگى تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ تاجىريبەسى وتە قىزىق. ءبىر جا­عىنان زايىرلى, ەكىنشى جاعىنان مي­نيسترلىك دەڭگەيىندە ءدىن باسقارماسى بار. بۇل زايىرلىلىق سيپاتىنا قانشا­لىق­تى سايكەس كەلەتىنى – باسى اشىق سۇراق. اتاتۇرىكتەن باستاۋ العان وسى تاجىريبە ەلدىڭ تۇتاستىعىنا, حالىقتىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ءتۇرلى فاكتورلارعا جول بەرگەن جوق. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە تۇركيادا دەسترۋكتيۆتى ەلەمەنت­تەر كوپ ەمەس. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, بىرىن­شى­دەن, جوعارىدا ايتقانداي ەلدىڭ ءدىني سايا­­سا­تىنداعى جەتىستىكتەر بولسا, ەكىن­شى­دەن, حالىقتىڭ ءدىني يممۋنيتەتى كۇشتى. كەز كەلگەن تۇرىككە بارىپ دىندە جوق وتىرىك نارسەنى ناسيحاتتاي المايسىز. ياعني ولاردا قوعامدىق ءدىني قورعانىش قاسيەتى قالىپتاسقان. حالقى ساۋاتتى, ەشكىم ولاردى تەرىس جولعا تارتىپ كەتە المايدى. وسى تۇرعىدان ءبىزدىڭ تۇرىك قوعامىنان ۇيرەنەتىنىمىز كوپ.

دىندارلىق پەن زايىرلىلىققا ورتاق ۇستانىم كەرەك

ديحان قامزابەك ۇلى:

– دامىعان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەسى بىزگە اۋاداي قاجەت. كە­لە­سى سۇراقتى باسقا قىرىنان قويعىم كەلىپ تۇر. مۇرات موڭكە ۇلى «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەگەن. قوعام كەلەشەگىنە قاۋىپ توندىرەتىن جايتتاردى تىلگە تيەك ەتپەكپىن. قاڭتار قىرعىنىن جاقسى ەسكە سالدىڭىز. بۇل مەملەكەتكە, تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاۋىپ توندىرگەن كۇش­تەر­دىڭ ارەكەتى بولاتىن. ول جەردە ءدىني ەلەمەنتتەردىڭ قيلى دەرەگى اشىلىپ جاتىر. ءبىز بۇعان قالاي جول بەرىپ قويدىق؟ قوعامدى دۇردارازدىققا يتەرمەلەيتىن ءتۇرلى جات اعىمدارعا نەلىكتەن توقتاۋ سالىنبادى؟ سۇلتان سماعۇل ۇلى, ءسىز ابايدىڭ تانىمى مەن ءبىلىمى ارقىلى جاس بۋىنعا جاقسى پايىم جەتكىزىپ ءجۇرسىز. بۇ­گىن­گى ۇرپاقتىڭ اداسپاۋىن ويلاپ, ولار­دىڭ ء«تىلىن تابۋ ءۇشىن» نە ىستەۋىمىز كەرەك؟

سۇلتان ىبىراەۆ:

– نەگىزىنەن ءدىن سالاسىندا كەلەڭ­سىز­دىكتەر تەك بۇگىن ەمەس, بۇرىن دا بول­عان. شاكارىمنىڭ «شاتاق ءدىن» دەپ اي­تاتىنى, مولدالاردى سىناعانى بارى­مىز­گە جاقسى تانىس. كەزىندە جاديدتىك باعىتتى نەگىزدەگەن, حالىقتى اعارتۋعا جۇمىلدىرعان يسمايىل عاسپىرالى دەگەن عۇلاما وتكەن. سول زاماندا رەسەي يمپەرياسىندا جاديدتىك باعىتتا ءبىلىم بەرەتىن 5 مىڭعا تارتا مەكتەپ-مەدرەسە جۇمىس ىستەگەن ەكەن. قازاقتىڭ الاش زيالىلارى دا سول مەكتەپ-مەدرەسەلەردە ءبىلىم العانى بەلگىلى. ولار مولدانىڭ دا الدىن كوردى, دۇنيەنىڭ عىلىمىن دا وقىدى. ەندى ابايدىڭ كوزقاراسىمەن قاراساق, 38-قاراسوزىندە «تولىق ادامدى» تاربيەلەۋدىڭ جولى دەپ بەس نارسەنى ايتادى. بىرىنشىدەن, ادام ءوزىن تانۋى كەرەك, ودان كەيىن قۇدايدى تانۋى كەرەك, بۇدان سوڭ ادامشىلىعىن بۇزىپ الماي مال تابۋ كەرەك دەيدى. بۇل جەردە قازىرگى جەمقورلىق ماسەلەسى كوتەرىلىپ تۇرعانىن كورەمىز. سوسىن دۇنيەنى تانۋ كەرەك دەيدى. بۇل دەگەنىمىز نە؟ قازىرگى كۇنى مەكتەپتەگى ء«پان» دەگەن ءسوزىمىز ء«فاني» سوزىنەن شىققان, ياعني بۇل – ءفانيدى, دۇنيەنى مەڭگەرەتىن عىلىم دەگەن ءسوز. سوڭعىسى – زياننان قاشۋ كەرەك دەيدى. وسى 5 ۇستانىمدى بالاباقشادان باستاپ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, بالالارىمىزدى تاربيەلەۋگە كۇش سالساق, بۇگىنگى كوپ كەلەڭسىزدىكتەن قۇتىلار ەدىك.

قوعامدا ءتۇرلى ادام بار. ءبىر بولىگى – ءدىندار قاۋىم, ەكىنشىلەرى – زايىرلى. وسىلاردىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بولماۋى ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن وتە جاقسى بىلۋگە ءتيىس. قازىر دىندارعا «نادان كىم؟» دەسەڭ, «قۇدايىن تانىماعان ادام» ەكەنىن ايتادى. ال زايىرلى ۇستانىمداعى ادامنان سۇراساڭ, ول مولدانى كورسەتەدى. وسى ەكى جاقتىڭ اراسىندا ەكەۋى دە مويىندايتىن ورتاق ۇستانىم, اقيقات بولۋى كەرەك. سول اقيقاتتى ءار تاراپقا ءتۇسىندىرىپ, مويىن­­دا­تا الساق, ءوزارا ۇيلەسىمدى ورتا قا­لىپ­تا­سار ەدى. الاش ارىستارىنا قارا­ساق, ولار ءدىندى دە, دۇنيەنى دە قاتار ۇستا­نىپ, ءبىز ايتىپ وتىرعان ورتا جولدا بولعانىن كورەمىز.

وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جاۋاپتىمىز

ديحان قامزابەك ۇلى:

– كەڭشىلىك مىرزا, ءسىز دە وسى كوتە­رىل­گەن ويدى جالعاستىرا تۇسسەڭىز. ءبىز ءسىزدىڭ ءدىني دەسترۋكتيۆتى يدەياعا ۋلانعان ادامدارمەن, سيرياعا كەتىپ, قايتىپ ورال­عان تەرىس اعىم وكىل­دە­رى­مەن تىكەلەي جۇ­مىس ىستە­گەنىڭىزدى بىلە­مىز. جالپى جات اعىم­دار­دان ساقتانۋ جولدارى قانداي؟ نە ىستەۋ كەرەك؟

كەڭشىلىك تيىشحان:

– ەلدىك پەن تىنىشتىقتىڭ, ىنتىماق پەن اۋىزبىرلىكتىڭ قادىرىن بەيبىتشى­لى­گىنەن ايىرىلعاندار بىلەدى. سول تىنىش­تى­عىمىز كەتپەي تۇرعاندا وسىنداي كۇر­­دەلى ماسەلەلەردى شەشۋدى قولعا الىپ, قو­عامدى تۇيتكىلدى پروبلەمالار­دان ارىل­تۋدىڭ جولىن ىزدەۋ – كەز كەل­گەن مەم­­لەكەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الا­تىن شارۋاسى بولسا كەرەك. ەڭسەسىن تىكتەپ, ەلدىگىن قالىپتاستىرا باستاعان مەم­لەكەتىمىز ءۇشىن دە ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلە­لەردىڭ ورنى بولەك. بۇل جۇ­مىس­­تارعا تىكەلەي ارالاسىپ, دەسترۋك­تيۆ­تى ءدىني اعىمداعى ادامدارمەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, ولاردىڭ ىشكى پروبلەمالارىمەن تانىسىپ, قازاننىڭ ىشىندە قايناپ جۇرگەندىكتەن, ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان ءدىني كەلەڭسىزدىكتەردى قالاي شەشەمىز دە­گەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيمىز. بىردە وعان جاۋاپ تابامىز, كەيدە جاۋاپ تاپپاي داع­دارىپ قالاتىنىمىز راس.

ادامنىڭ ساناسىنا يەلىك ەتۋ – قازىرگى زا­ماندا ءتۇرلى كۇشتەردىڭ ءوزارا باسەكەگە تۇس­كەن باستى ماقساتتارىنىڭ بىرىنە اينالعانى جاسىرىن ەمەس. كىم بىرەۋدىڭ ساناسىنا يەلىك ەتسە, سونى وزىنە قىزمەت ەتكىزەدى. بۇل ءۇردىس ءدىن سالاسىنا دا دەندەپ ەنىپ كەتتى. ۇلكەن الەمدىك ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ءدىني راكديكاليزمدى دە سانالى تۇردە جاساپ وتىرعان ۇيىمدار بار ەكەنىنە كۇمان جوق. سول ءۇشىن دە قوعام ىشىندە دۇردارازدىق تۋدىرۋ, سول ارقىلى ەلدى بولشەكتەۋ, بەلگىلى ءبىر سايا­سي مۇددەگە پايدالانۋ قازىر الەمدىك دەڭ­گەي­دە ءجۇرىپ جاتىر.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ءبىز وسكە­لەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءوزىمىز ءبىرىنشى بو­لىپ يەلىك ەتۋىمىز كەرەك. ۇلتتىڭ ءداس­تۇرىن, سالتىن, عىلىمىن ۇيرەتۋ ار­قىلى ولاردىڭ ىشكى يممۋنيتەتىن قالىپ­تاس­تى­رۋ, دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋ – ۇلت­تىق يدەولوگيامىزدىڭ ۇستىنى بو­لۋعا ءتيىس. ءار ازامات وسىعان اتسالىسۋى كەرەك. قو­عام­نىڭ ءبارىن ءبىر قالىپقا سالۋ قيىن. ويتكەنى بىزدە ءدىني ارالۋاندىق بار, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءومىر سۇرەدى. بىراق قوعامدى العا تارتاتىن نەگىزگى باسىمدىق – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ اۋىزبىرلىگى قالعان ۇساق-تۇيەك توپتاردى ءۇيىرىپ الىپ كەتەتىن دەڭگەيدە بولۋعا ءتيىس. تۇركيانىڭ دا ارتىقشىلىعى وسىندا بولسا كەرەك.

سيرياعا كەتكەن ازاماتتاردىڭ دا ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان, مادەنيەتىنەن, ءتىپتى قاراپايىم وتباسى­لىق دىلدەن جۇرداي ەكەنىن كوردىك. رادي­كا­ليزم پروبلەماسىن زەرتتەپ جۇر­گەن ساراپشىلار دا تەرىس ءدىني اعىمعا تۇس­كەندەردىڭ كوبى وتباسىلىق قۇندى­لىق­تار بويىنا سىڭىرىلمەگەن ورتالاردان شىققانىن راستايدى. ونىڭ ىشىندە تاربيە ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتە. 90-جىلدارى دىنگە ەركىندىك بەرىلگەندە دە, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ەڭ كەمشىن تۇسى سول ەدى. ءدىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان ايىرىلا جاز­­داعان ابدىراڭقى قوعامعا كەلدى. ەكىن­­شىدەن, جاھاندىق اقپاراتتىق اعىن تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەسىكتەن ەندى. سول تاسقىننىڭ تەرەڭىنە باتىپ كەتە جازداپ, قاقالىپ-شاشالىپ ءجۇرىپ ءوز جولىمىزدى تابۋعا تىرىستىق. دەگەنمەن ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ول زامان ءوتتى. بۇگىن ءبىز وتكەنگە قاراپ وتىرماي, قاتەلەسكەن جەرىمىزدەن قايتۋعا, جوعالتقانىمىزدى تۇگەندەۋگە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك.

ديحان قامزابەك ۇلى:

– كەڭشىلىك مىرزا, سىزدەر سيريادان قايتقان بالالارمەن جانە ولاردىڭ اتا-انالارىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستە­دى­ڭىزدەر. سونىڭ ناتيجەسى قالاي؟ ولار ءبىزدىڭ قوعامعا بەيىمدەلدى مە؟

كەڭشىلىك تيىشحان:

– بالالار وتە تەز بەيىمدەلدى. ولاردىڭ بويىنداعى رەفلەكسيۆتى قورقىنىش جىل­دام جويىلادى. ويتكەنى بالانىڭ ساناسىندا ۇلكەندەرگە قاراعاندا قاسا­رىسۋ دەگەن قاسيەت جوق. سوندىقتان سي­ريا­دان قايتقان جەتكىنشەكتەردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ جەڭىل بولدى. ءبىر جاعىنان اراسىندا جاسى ۇلكەندەۋ بالالار جوق ەدى. ول جاقتىڭ سالتتارى بويىنشا قىز بالالاردى ەرتەرەك تۇرمىسقا بەرىپ جىبەرەدى, بولماسا ساتىپ جىبەرەدى ەكەن. بىزگە ءتىپتى 13-14 جاستاعى تۇرمىسقا شىق­­­قان قىزدار بالالارىمەن كەلدى. ال ەر بالالار «مۋاسكار» دەيتىن اسكەري لا­گەرگە جىبەرىلىپ, 11-12 جاستان كەيىن سوعىسقا اتتانىپ وتىرعان. كوبى اتىس-شابىستا قىرىلىپ قالعان. سوندىقتان بىزگە كەلگەن بالالاردىڭ ەڭ ۇلكەنى 12 جاستا ەدى. كوبى 5-6 جاستاعى قارا دو­مالاقتار. ولاردى مەكتەپكە بەرگەننەن كەيىن قوعامعا تەز بەيىمدەلىپ كەتتى. بىراق العاشقىدا كوزىن اشقاننان جارىلىس پەن سوعىستى كورىپ وسكەن ولار كوشەدەن كولىك وتسە دە, ۇستەلدىڭ استىنا جاسىرىنىپ قالاتىن. نە ءۇشىن ەكەنىن سۇراساق, كولىكتىڭ دىبىسى قۇلاپ كەلە جاتقان بومباعا ۇقسايدى ەكەن.

ايەلدەردىڭ دە كوبىنىڭ بەتبۇرىسى ناتيجەلى بولدى. ويتكەنى كوبىنىڭ كۇيەۋى جات ولكەدە جەر جاستانعان. شىن مۇسىل­مان­شىلىق دەپ سەنىپ بارعان دۇنيەسىن ول جاقتان تاپپاي, بەتى قايتىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ تىنىشتىق پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ۇعىنىپ, تاۋبەسىنە كەلىپ جاتتى. دەگەنمەن ادام بالاسى قانداي جاع­داي­دا دا ءوزىن اقتاپ تۇرادى عوي. سول ايەلدەر اراسىندا دا وزدەرىنىڭ شەتەل اسىپ كەتۋىنە مەملەكەتتى كىنالاعاندار تابىلدى. «نەگە ءبىزدى ۇستاپ قالمادى؟ وسىنداي جاعدايعا قالاي جول بەردى؟ ينتەرنەتتەگى تەرىس ۋاعىزدارعا نەگە تىيىم سالمادى؟ وسىنىڭ بارىنە جول اشىپ قويىپ, ەندى ءبىزدى نەگە جاۋاپقا تارتادى؟» دەگەندەر بولعانى راس. ءبىر جاعىنان بۇل سوزدەرىنىڭ جانى بار. ويتكەنى «رۋحاني قۇندىلىقتاردى بالالاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن نە جاساي الامىز؟» دەگەن ماسەلەگە ۇڭىلسەك, ءوز تاراپىمىزدان دا كەمشىلىكتەر جىبەرىلىپ جاتقانىن بايقايمىز. مىسالى, ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن دەگەن جەلەۋمەن زايىرلىلىقتى دىننەن مۇلدەم ءبولىپ تاستاۋدى ءساتتى قادام دەي المايمىن. ويتكەنى جاس بالالارعا رۋحاني باعىت-باعدار ءبارىبىر كەرەك. ەگەر ءبىز ونى بەرمەسەك, ولار وزدەرىنىڭ رۋحاني سۇرانىسىن ينتەرنەتتەن, شەتەلدەن ىزدەپ كەتەدى. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءدىن مەن ءداستۇر ۇيلە­سى­مىندەگى قۇندىلىقتارىن مەكتەپ­تەن باس­تاپ جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قۇيۋىمىز قاجەت. سەبەبى, ادامنىڭ بو­يىن­داعى يمان, قۇداي, ءدىن سەكىلدى ساك­رالدى دۇنيەلەرگە قاجەتتىلىگىن زايىر­لىلىق قاعيداتتارى تولتىرا المايدى.

ءدىني اقپارات سۋيتسيدپەن تەڭ بە؟

ديحان قامزابەك ۇلى:

– كەلەسى سۇراعىمدى ەرجان بايبولعا قويعىم كەلىپ وتىر. قو­عام­دا قاۋعا ساقال, بەت-ءجۇزىن تۇم­شالاعانداردىڭ سىرتقى ءتۇر-تۇرپاتى كوپ سىنعا ىلىگەدى. بۇدان دا وزگە پروب­لەما جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى مەم­لەكەت تاراپىنان زاڭدىق نەگىزدە قالاي رەت­تەلىپ جاتىر؟

ەرجان بايبول:

– ەڭ الدىمەن ءدىن سالاسىنداعى مەم­لە­كەتتىك ساياساتقا كەلسەك, ونىڭ نەگىز­گى باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى – ادامنىڭ ءدىني جانە نانىم-سەنىم بوستاندىعىنا قۇقى­عىن قامتاماسىز ەتۋ ءارى وعان كەپىلدىك بەرۋ. كىم نەگە سەنەدى, قالاي سەنەدى, قانداي عيباداتتار جاسايدى, قاي ءدىندى ۇستانادى – ءوز ەركى, وعان مەملەكەت تە ماج­بۇرلەمەيدى.

ەكىنشىدەن, وسىدان كەلىپ تۋىندايتىن ساليقالى ساياسات – ادامداردىڭ جانە ءدىني ۇيىمداردىڭ اراسىندا نانىم-سەنىمگە قاتىستى ءوزارا قۇرمەت پەن توزىمدىلىك قاتىناسىن ورناتۋ. بۇل – ءدىني سارىنداعى ءتۇرلى الاۋىزدىق پەن ارازدىقتىڭ, ءتىپتى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزى. سوندىقتان مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن سالا­سىن­داعى ەڭ ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى – ەشۋاقىتتا ءدىني نەگىزدە جەككورۋشىلىك پەن توز­بەۋشىلىكتى تۋدىراتىن ءىس-ارە­كەت­تەرگە جول بەرمەۋ. ءۇشىنشى باعىت – مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جانە مەم­لە­كەتتىك باسقارۋدىڭ زايىرلى قاعي­دات­تارىن ساقتاۋ. ءتورتىنشى باعىت – ەلى­مىز­دەگى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىندا دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديا­لوگ پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ. ءدىني بىر­لەس­تىك­تەردىڭ جانە ميسسيونەرلەردىڭ قىز­مە­تىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ. قازىر بىزدە 18 كونفەسسيانى قۇرايتىن 4 مىڭعا جۋىق ءدىني بىرلەستىك بار. بەسىنشى باعىت – ءدىن سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ.

ۇلتتىق حالىق ساناعىندا ازامات­تا­رىمىزعا قانداي ءدىندى ۇستاناتىنى نەمەسە ۇستانبايتىنى تۋرالى سۇراق قويىلادى. 2009 جىلعى ساناقتا وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقان, ياعني ءوزىنىڭ ءدىنىن, نانىم-سەنىمىن كور­سەت­كىسى كەلمەگەندەردىڭ قاتارى 81 مىڭ ادامدى قۇراعان ەدى. ال 2021 جىل­عى ساناقتا ولاردىڭ قاتارى 2,1 ملن ادام بولدى, ياعني 26 ەسە وسكەن. ايتا كە­تەرلىگى, سول ازاماتتارىمىزدىڭ 1,7 ميل­­ليونعا جۋىعى – قازاق. ىقىلىم زاماننان بۇگىنگە دەيىن «الىمساقتان بەرى مۇسىلمانمىن» دەپ ەسەپتەپ كەلگەن قازاق ەندى ءوزىن يسلام دىنىمەن بايلانىس­تىر­عى­سى كەلمەيدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىز ونى تەرەڭنەن زەرتتەپ, ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋىمىز قاجەت, بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى مۇددەسىنىڭ ءبىرى.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جەردە گەوساياسي مۇددەلەردىڭ ارەكەتى كورىنىس تاۋىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ تۇركى-مۇسىل­ماندىق وركەنيەتكە كىرەتىنى, قا­زاق حالقىنىڭ باسىم بولىگى ءوزىن «مۇ­سىل­مانمىن» دەپ ەسەپتەۋى تەرىس كۇش­تەرگە ۇنامايتىن سياقتى. سوندىقتان قازاققا ءداستۇرلى ءدىنىن قورقىنىشتى ەتىپ كورسەتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. «قازاق ەشۋاقىتتا شىنايى مۇسىلمان بولماعان» نەمەسە «مۇسىلماندىقتىڭ زيانى كوپ» دەگەندى ايتاتىن جاڭا قوزعا­لىس­تار پايدا بولىپ, قوعامدا بەلەڭ الۋى – وسى استارلى ساياساتتىڭ كورىنىسى.

سونداي-اق كەيدە جاۋاپتى ورىندار دىنگە قاتىستى نازىك تۇستاردى بايقاماي جاتادى. مىسالى, جاقىندا سەناتتا «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ, تالىم­گەر­لىك جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. ول جەردە مەكتەپتە سۋي­تسيد, زورلىق-زومبىلىق, قوعامعا, زاڭعا قارسى ارەكەتتەردى اقتايتىن اقپا­رات­تارعا جول بەرىلمەۋى كەرەك ەكەنى قا­راس­تى­رىلعان. بۇل دۇرىس, ارينە. سو­نىمەن بىرگە ءدىني اقپاراتتى دا تاراتۋعا شەكتەۋ قويىلعان. بۇل جەردە ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ەمەس, قانداي دا ءبىر ءدىني اقپاراتتى مەكتەپتە ايتۋعا بولمايدى دەپ تۇر. ءوز كەزەگىندە ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ بويىنشا مەكتەپتە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جانە ميسسيونەرلەردىڭ قىزمەتىنە ونسىز دا تىيىم سالىنعان. دەمەك, ارتىق نورمانى ەنگىزگەندە ويلانۋىمىز كەرەك.

ەندى قوعامدا ء«دىني اقپارات سۋيتسيدپەن, زورلىق-زومبىلىقپەن تەڭ بە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداپ جاتىر. زاڭ ءالى كۇشىنە ەنگەن جوق. وسىنداي كەزدە ءبىز ءدىني راديكاليزمدى ايىپتايمىز دەپ زايىرلىلىقتىڭ راديكاليزمىن وياتىپ الماعانىمىز ءجون.

مەنىڭ ايتقىم كەلەتىنى, وسى سىندى ماسەلەلەر قوعامعا, ونىڭ ىشىندە اتا-انالارعا, پەداگوگتەرگە, بالالارعا, مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ءدىننىڭ قاۋىپ­تى ەكەندىگى تۋرالى يدەيانى تاراتىپ جات­قان­داي. شىن مانىندە, ءدىننىڭ ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ءرولى قانداي؟ وسى ورايدا, ونىڭ جاقسى تۇستارىن, ەلگە پايدالى جاقتارىن, جاسامپازدىق كۇشىن پايدالانىپ, دىنگە دەگەن مەملەكەتتىك ۇستانىمدى قايتا قاراۋ قاجەتتىگى بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.

زيالى قاۋىم – قوعامنىڭ ايناسى

ديحان قامزابەك ۇلى:

– مەملەكەت – قوعامداعى ءدىن سالاسىن رەتتەۋشى. مەكتەپكە ءدىندى بارعىزباۋدىڭ دا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرى بار شىعار. بالاعا ەڭ الدىمەن, اتا-اناسى باعىت-باعدار بەرۋگە ءتيىس. كەشەگى كەڭەس زامانىندا ءبىز دە اتا-انامىز ارقىلى ءدىندى تانىدىق ەمەس پە؟ وسى ورايدا قوعامدا جاستاردى سوڭىنان ەرتەتىن, ءدىل, ءداستۇر, سەنىم جونىنەن ولارعا ۇلگى كورسەتەتىن رۋحاني تۇلعا, زيالى ادامدار كەرەك. ونىڭ پورترەتىن قالاي جاسايمىز؟ مىسالى, بۇرىندا زيالى رەتىندە مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, اقجان ماشاني ونەگە ەدى. ال قازىرگى قوعامدا حالىقتى وسىلاي ارتىنان ەرتە­تىن كوشباسشى زيالى بار ما؟ جاستار ءدىن مەن ءداستۇردى تەڭ ۇستايدى دەپ كىمگە ەلىكتەۋى كەرەك؟

ابزال ساپاربەك ۇلى:

– زيالى قاۋىم – قوعامنىڭ ايناسى. ال جاستاردى ەلدىڭ ەرتەڭى دەيمىز. نەگە؟ ويتكەنى ولار قالاي قالىپتاسسا, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى دا سونداي بولماق. زيالى ادام – بۇگىنگى جاستاردى تاربيەلەيتىن تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, بىزدە زيالىلار كەيدە مەملەكەتتىك, حالىقتىق مۇددەنى شەتكە ىسىرىپ قويىپ, وزدەرىنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى كوپشىلىك الدىندا تالقىلاپ, تالاسىپ-تارتىسىپ جاتادى. بۇل زيالى قاۋىمنان كۇتەتىن ۇلگى ەمەس. ولار ۇلتتى ۇيىتاتىن ىنتىماققا, بىرلىككە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ولاردىڭ جاڭاشىلدىقتى, پروگرەسسيۆتىك يدەيالاردى ناسيحاتتاعانى ءجون. ونداي ادامدار بار ما؟ مەنىڭشە, بار, بىراق ءبىز سول كىسىلەردىڭ وي-پىكىرلەرىن دۇرىس جەتكىزە الماي جاتىرمىز. بىزدە قازىر سىنشىلدار مەن مىنشىلدەر كوپ, ال سالماقتى ءسوز ايتاتىن كىسىلەردى كورسەتە الماي وتىرمىز. ءسوزدىڭ قادىرى كەتىپ بارادى. ءدىني تاقىرىپتا قوعامداعى تۇيىندەردى تارقاتۋعا سەپتىگى تيەتىن ءسوز ايتا الاتىن ادامداردى ەل الدىنا شىعاراساق نۇر ۇستىنە نۇر.

جاستار رۋحاني تۇلعانى ىزدەيدى

باتىرجان مانسۇروۆ:

– راس, قازىرگى جاستار زيالىنى, رۋحاني تۇلعانى كورگىسى كەلەدى. سوعان ەلىكتەۋگە تىرىسادى. بىراق بۇگىنگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوبى, شىنى كەرەك, ءدىني ماسەلەگە شورقاق. بەس پارىزدىڭ ءوزىن بىلە بەرمەيدى. ال جاس بۋىن مەشىتتەردى تولتىرىپ جاتىر. تۇركيادان ءبىر دەلەگاتسيا كەلىپ, ءبىزدىڭ جۇما نامازىمىزعا قاتىسقانى بار. سولار مەشىتتەگى جا­ماعات­تىڭ دەنى جاستار ەكەنىن كورىپ تاڭ­عالدى. ۇلكەندەر جوقتىڭ قاسى. ال ءتۇرلى توي-تومالاققا بارساڭ, قولىنا رومكە ۇستاعاننىڭ دەنى – ۇلكەن كىسىلەر. ەندى بۇگىنگى جاستار نە ىستەيدى؟ كىمگە قارايدى؟ كىمدى ۇلگى تۇتادى؟ بۇگىنگى زيالىنىڭ باستى پروبلەماسى دا وسىندا: اتا-بابا ءدىنىن كوپ بىلمەيدى. مەن ءوزىم مەشىتتە مىنبەرگە شىعىپ ۋاعىز ايتامىن. سوندا كوبىنە ابايدىڭ سوزدەرىن دايەك ەتەمىن. شاكارىمدى ناسيحاتتايمىن. جاستار جاقسى تىڭدايدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ايتقان سوزدەرى كەرەمەت. ال قازىرگى كۇنى اسىل ءدىنىمىزدى ايتاتىن, يماندىلىق پەن سالاماتتى ءدىلدى ناسي­حاتتايتىن زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى نەگە از؟ راس, اباي مەن الاشتان بەرى قاراي ءدىن سالاسىندا جاستارعا ۇلگى ەتەتىن زيالىنى كوپ تابا الماي وتىرمىز. سونىڭ كەسىرىنەن قازىرگى جاس­تار الەۋمەتتىك جەلى­دە بەلسەندى انشى­لەر مەن ارتىستەردىڭ سوڭى­نان ەرىپ كەتتى...

سۇلتان ىبىراەۆ:

– اتا-بابامىز بىزگە «ەكى دۇنيەنى تەڭ ۇستا» دەپ وسيەت قالدىرىپ كەتكەن. زيالىلارىمىز دا ەكى دۇنيەنى تەڭ ۇستاپ, جاستارعا باعىت-باعدارىن, اقىل-ويىن ايتىپ وتىرسا, جاقسى بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. قازىر ادىلەتتى قوعام قۇرامىز دەپ جاتىرمىز. ال يسلام دەگەننىڭ ءوزى – ادىلدىك. قاي زاماندا بولسىن ادام بالاسى ءبىر رۋحاني قاجەتىلىككە مۇقتاج. ءدىن بولماسا, باسقا نارسەگە سەنەدى. كوممۋنيزم دە – سەنىم, فاشيزم دە – سەنىم. ەگەر ءدىندى قوعامنان ىسىرىپ تاستاساڭ, ونىڭ ورنىنا وسى سەكىلدى كەز كەلگەن, ءتىپتى بىزگە جات ءبىر سەنىم جۇيەسى كەلەدى. سوندىقتان ءبىز جاستارىمىزدى اتا ءدىنىمىزدىڭ كاۋسارىنان سۋسىنداتىپ وتىرساق, ولاردىڭ اداسپاۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزەمىز.

ابزال ساپاربەك ۇلى:

– ءبىر سۇراق تۋىنداپ تۇر. قازىر حيدجاب كيەتىن قىزدار نەگە كوپ؟ ادام­دار­­دىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاع­دا­يىنا بايلانىستى سول كيىمدى كيۋگە ماجبۇرلىك بار ما؟ ويتكەنى ول ارزانداۋ ەكەنى بەلگىلى...

ەرجان بايبول:

– حيدجاب – بىزدە ەڭ كوپ تالقىلاناتىن تاقىرىپ. ويتكەنى تەرمين رەتىندە زاڭ­نا­مادا قاراستىرىلماعان. قىز بالا قا­را­­­پايىم عانا مەكتەپ فورماسىمەن بىر­گە باسىنا جاي عانا ورامال تاقسا, ول حيدجاب پا؟ ءتۇرلى جيىن, استا قۇران وقىلسا, ايەلدەر جاعى باسىنا ورامال تاعىپ وتىرادى. كەيىنگى كەزدە حيدجاب ءسوزىنىڭ ءوزى قوعامدا كيكىلجىڭ تۋىنداتۋ ءۇشىن ادەيى پايدالانىلاتىن سياقتى. ەكىنشىدەن, قازىر بلوگەرلەرگە «حيدجاب كيۋ ءۇشىن اقشا تولەيدى ەكەن» دەگەن اقپارات جاريالانىپ جاتىر. بۇل سولاي بولعان جاعدايدا ەكى ارادا كەلىسىم جاسا­لادى. ەگەر وعان قول قويىلسا, بىر­دەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا بولادى. ويت­كەنى بۇل ءدىني ارانداتۋشىلىققا جاتا­دى. جالپى, دىنگە قارسى كەز كەلگەن اران­دا­تۋ­شىلىق, جالعان ءسوز, قارالاۋ زاڭمەن جازالانۋى كەرەك.

كەڭشىلىك تيىشحان:

– شىن مانىندە, ورامال, بەتتى بۇر­كە­مەلەۋ, بالاق قىسقارتۋ دەگەننىڭ ءبارى – تەك سىرتقى بەلگىلەر عانا. ءدىني اعىم­مەن كۇرەستە سىرتقى اتريبۋتتار­مەن كۇرەسۋ جەتكىلىكسىز, ەڭ ءبىرىنشى ادامنىڭ ساناسىمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ماسەلە – سوندا. مەملەكەت تاراپىنان حالىققا, جاستارعا اعارتۋشىلىق با­عىت­تا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلسە, پا­ران­جا, حيدجاب دەگەن ماسەلەلەر وزىنەن-ءوزى شەشىلەر ەدى. ال تەك سىرتقى كيىمى­مەن, ساقالىمەن كۇرەسە بەرسەك, سانا­سى راديكالدانعان ادامدار رايى­نان ەش­قاشان قايتپايدى. ءتىپتى بولماي بارا جاتسا, مەملەكەتتەن كوشىپ كەتەدى. سال­دارىنان كەيىنگى ۋاقىتتا بالالارىن مەكتەپتەن شىعارىپ الىپ, رەسەيدە ونلاين وقىتۋ ءۇردىسى دە كوبەيىپ بارادى. ەندەشە نە ىستەۋىمىز كەرەك: كۇشتەپ ارەكەت ەتەمىز بە, الدە ءوز ازاماتتارىمىزدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسامىز با؟

ۇستىنە قاپ-قارا كيىم كيىپ, بەتىنە پارانجا نەمەسە تور پەردە جاۋىپ الىپ, مۇنى سۇننەت دەپ تۇسىندىرەتىندەر بار. وسىنىڭ ءبارى قوعامعا جات دۇنيە ەكەنىن ءداستۇرىمىز ارقىلى تەرىسكە شىعارىپ, ءوز مادەنيەتىمىز بەن ءدىلىمىزدى ناسيحاتتاۋى­مىز كەرەك. بىراق بۇل ءبىر سوزبەن شەشە سالاتىن ماسەلە ەمەس. مىسالى, ساقال قويۋ دا, باسقا ورامال تارتۋ دا قازاقتىڭ داستۇرىندە بار نارسە. بىراق ونىڭ ءبارى ورنىمەن, جاسىنا قاراپ جۇزەگە اسقان.

جوعارىدا ايتىلعانداي, «زيالى كىم؟» دەگەن سۇراققا ءبىراۋىز پىكىر ايتا كەتەيىن. قازىر زيالىنى قولدان جاساۋ ءۇردىسى بار. زيالى قولدان جاسالمايدى. ءدىن سالاسىندا زيالى شىعۋى ءۇشىن ءدىننىڭ اعارتۋشىلىق كۇشىنە ءمان بەرگەنىمىز ءجون. زيالى ادام الەۋەتى مىقتى, IQ-ءى جوعارى ادامداردان شىعۋعا ءتيىس. ال قابىلەتتى جاستار مەدرەسەگە بارا ما, جوق پا؟ ۇبت-دان ەڭ تومەن بالل الىپ, باسقا جولى بولماعان سوڭ مەدرەسەگە تۇسە سالعان شاكىرتتەن ەرتەڭ ۇلت زيالىسى شىعۋى ەكىتالاي.

ابزال ساپاربەك ۇلى:

– تۇركيادا اتاتۇرىكتىڭ كەزىندەگى ەكى ۇدەرىس كوپ سىنالدى. ەڭ الدىمەن ولار ءدىني مەكتەپتەردى جاپتى دا, كوپپارتيالى جۇيەگە وتكەندە اتاتۇرىكتىڭ ءوزى قۇرعان پارتياسى ءدىني مەكتەپتەرگە قايتادان رۇقسات بەردى. بۇلار زايىرلى مەكتەپ بولعانىمەن, ءدىني پاندەردى دە وقىتادى, قىزدار مەن ۇلدار بولەك ءبىلىم الادى. ياعني ساياسات ءدىندى قولداندى. ەكىنشىسى – تۇربان ماسەلەسى. بۇل – حيدجابقا ۇق­ساي­تىن تۇرىكتەردىڭ ۇلتتىق كيىمى. باس­تاپقىدا وعان دا قارسى كۇرەستى. مەم­لە­كەتتىك قىزمەتكە, مەكتەپتەرگە جولاتپادى. بىراق كەيىن رۇقسات بەردى. قازىر تۇركيادا ورامال پروبلەماسى جوق, ويتكەنى تۇرىك قوعامى وعان دايىن ەكەنىن كورسەتتى. ءبىز دە وسىنداي وڭتايلى جولدى تابۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن زيالىلار, ساياساتكەرلەر كوپ ويلانۋى قاجەت.

كەڭشىلىك تيىشحان:

– ەڭ الدىمەن, قىز بالالار ورامال تاقسىن-تاقپاسىن, ءبىز زايىرلى قوعام­نىڭ وكىلى رەتىندە ونىڭ سەنىم بوس­تان­دىعىنا قۇرمەتپەن قاراي ءبىلۋىمىز قاجەت. سونىمەن بىرگە زايىرلى ورتانىڭ (مەكتەپ, مادەني ورىندار, ت.ب.) كيىم تالابىن كۇشتەۋ دەپ ۇعىنباۋ قاجەت. كەيدە ءتىپتى تال­قى­لاۋعا تۇرمايتىن ماسەلەدە ءبىز ءبىر-ءبىرى­مىز­دىڭ بەتىمىزدى تىرناپ, شاشىمىزدى ج ۇلىپ جاتامىز. شىن مانىندە, قا­زاق­تىڭ ۇلتتىق كيىمى رەتىندە ورامالىمىزدى, يماندى كيىنۋدى ناسيحاتتاساق, ۇتىلمايمىز.

ديحان قامزابەك ۇلى:

– قۇرمەتتى قوناقتار, ەڭ الدىمەن, وسى ءىس-شاراعا كەلىپ, كەلەلى وي-پىكىرلەرىڭىزدى ورتا­عا سالعاندارىڭىز ءۇشىن راحمەت اي­تامىن. بۇل – وتە كۇردەلى ءارى كەڭ اۋقىمدى تاقىرىپ. كورشى رەسەيدىڭ تۇل­عا­لارى «ەگەر ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدەن پراۆوسلاۆ ءدىنىن الىپ تاستاساق, ورىس مادەنيەتى بولمايتىن ەدى» دەيدى. ءبىز دە ءداستۇرلى دىنىمىزگە قاتىستى وسىنى ايتامىز. ءبىز زايىرلى جولمەن جۇرەمىز. ءدىن قوعامنان بولەكتەنبەيدى. ول ءۇشىن ۇلتتىڭ رۋحاني يممۋنيتەتىن كوتەرۋىمىز كەرەك. ەل ىشىندەگى كەلىسپەۋشىلىكتەر ءۇشىن ءبىر-ءبىرىمىزدى جاۋ كورمەي, جىككە بولىنبەي, سانالى ادام دەڭگەيىندە شەشە بىلگەنىمىز دۇرىس. وعان قوعامنىڭ بارلىق سالاسى كۇش بىرىكتىرگەنى ءجون. بۇگىنگى جيىن بارىسىندا ايتىلعان پىكىرلەردى ساراپقا سالا كەلە, ءبىز وسى ماق­ساتقا جەتە الاتىنىمىزعا سەنىمىمىز ارتتى.

دايىنداعان –

 ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»