«قازاق» گازەتىنىڭ ءىزاشار ميسسياسى

2 اقپان كۇنى الاش جۇرتى 7–8 جىل كوزى تالىپ كۇتكەن «قازاق» گازەتاسىنىڭ تۇڭعىش سانى جارىققا شىقتى. العاشقى ءنو­مىر­دىڭ العاشقى بەتىندەگى شى­عارۋ­شى-رەداكتورى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ سۇيىنشىلەگەن «قۇر­مەتتى وقۋشىلار!» اتتى باس ماقا­لاسىندا باسىلىمنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى, مىندەتى مەن ماق­ساتى قارا حالىققا جالپاق تىلمەن ۇعىندىرىلدى. جالپى, گازەت اتاۋلىنىڭ ءتورت كەرەگى بار: ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى; ەكىنشىسى – جۇرتتىڭ اۋلەت باسىنا قىزمەت ەتەتىن نارسە; ءۇشىنشىسى – حالىققا ءبىلىم تاراتۋشى جانە ءتورتىنشىسى – حالىقتىڭ داۋشىسى. وسىلايشا, ول قارا حا­لىق­تىڭ كوزىن اشىپ, ورتاق ماق­سات-مۇددەگە جۇمىلدىرىپ, ۇلت رەتىندە ۇيىتپاق.

1907 جىلعى ساناق بويىنشا رەسەيدە 2 175 اتاۋلى گازەت-جۋرنال شىقسا, سونىڭ 867-ءسى ورىس تىلىنەن باسقا تىلدەردە, ال 30 شامالىسى تاتار قانداستاردىڭ باسىلىمدارى. 6 –7 ميلليون قازاقتىڭ جالعىز جۋرنالى «ايقاپ» قانا بار, وعان دا شۇكىر. ء«سوز – قارۋ... كۇنى كەشە وزىمىزبەن شامالاس, قاتار حالىق تاتار قانداستارىمىز ءسوزىن جۇرتتى تۇزەۋگە جۇمساي باس­تاپ ەدى, تۇزەلىپ ىلگەرى زارىعىپ بارا جاتىر. ورىسشا وقىعاننان باسقا, جاستارىڭدى وقىتىپ, كوز­دە­رىڭدى اشىپ وتىرعان تاتار. بۇل – تاتاردىڭ بىزدەن ىلگەرى كەتكەندىگى. ولار بىزدەن ەمەس, ءبىز ولاردان ۇيرەنىپ جاتقانىمىز ءبىلىم دارە­جە­سىندە ءبىزدىڭ تومەندىگىمىزدى كور­سەتتى».

«قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى ءۇش ءنومىرى وسىلايشا
شىققان بولاتىن

ودان ءارى «الاش ازاماتتارى!» دەپ زامانىنا قاراي امال جاساۋعا ۇندەيدى. ارينە, «قازاقتىڭ ءبىتىپ, تىنىپ تۇرعان نارسەسى جوق», ايتسە دە ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە نيەت بولسا, كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان جۇمىس كوپ; ونىڭ اۋىرى دا, جەڭىلى دە, ۇساعى دا, ۇساقتان ۇلعاياتىن ۇلى­عى دا جەتىپ ارتىلاتىنىن ايتادى. «ۇلت ءۇشىن دەگەن ۇرانى­مىز­دىڭ ۇلعايۋىنا كۇشىن قوسىپ, كومەكتەسىپ, قىزمەت ەتۋ قازاق بالاسىنا مىندەت. حالىققا قىزمەت ەتەمىن دەسەڭدەر, ازاماتتار, تۋرا جولدىڭ ءبىرى وسى. جول ۇزاق, ءومىر قىسقا, قولدان كەلگەنىن ءومىر جەتكەنشە ىستەپ كەتەلىك» دەپ جال­پاق جۇرتقا جار سالعان قىرىق جاس­تاعى بولاشاق الاش كوسەمى: «قۇداي ءساتىن سالعاي, ء«امين» دەپ قول جايىپ, ء«اۋپ» دەپ كۇش قوسىپ, «اللا!» دەپ ىسكە كىرىسەلىك!», دەگەن باتامەن تۇيىندەيدى.

ەكىنشى قادام, گازەتتىڭ 2-سانى تاعى دا سەنبىدە, 10 اقپاندا جا­رىق­قا شىعادى. سول سەبەپتى دە شى­عارۋشى اقاڭ باس ماقالاسىنا «ورىنبور, 10 فەۋرال» دەپ ات قويادى. بۇل – ساياسي استارلى ماقالا, الىس ماقساتتى كوزدەگەن باعدارلى كوسەمسوز. «ىرگەمىز تۇتاس ىدىراماي, بىرىڭعاي جاتقان حالىق ەدىك. ەندى, ارامىزعا بوتەندەر كەلىپ كىرىسەيىن دەپ تۇر» دەپ باستالاتىن ۋايىم ءسوزدى جىلىكشە شاعىپ, تالدايىن دەسەڭ وسىدان 111 جىل بۇرىن جازىلعاندى تۇتاستاي قاي­تا قوتارىپ قايتالاعىڭ كەلەدى. ماقالادا جۇرت تالقىسىنا تاستال­عان ءاربىر ساۋال ۇلتتىڭ اششى جاراسىنا تۇز سەپكەندەي, سوقىر كوزدىڭ وزىنەن جاس شىعارعانداي.

«بوتەندەر كىرىسكەندە ءحالىمىز قانداي بولار؟»... ادامزاتتىڭ قاتپار-قاتپار قاريا تاريحىنان وعان مىسال كوپ. باسقىنشى, وتارلاۋشى جۇرت قاشاندا تۇرعىلىقتى حالىقتان كۇشى زور, قارۋ مول, «مادەنيەتتى». سوندىقتان جەرگى­لىك­تى تۇرعىندار, ابوريگەندەر قاشاندا اياقاستى بولىپ, ازىپ-توزىپ جوعالماقشى. زامانا ورمەگى اۋىپ, قامسىز قازاقتىڭ باسىنا كۇن تۋدى, كەڭ-بايتاق ساحاراعا قارا شىبىنشا مىڭداپ-مىڭداپ «قاراشەكپەندەر» قاپتادى. اقاڭ جازادى: «ەگىن شىعاتىن جەرگە ەگىنشىلەر كەلىپ ورناپ جاتىر; مال باعاتىن جەرگە مال وسىرۋشىلەردى الىپ كەلىپ ورنالاستىرماقشى; بالىعى بار جەرگە بالىقشىلاردى قوندىرماقشى. قىسقاسى, ول جولمەن, بۇل جولمەن بولسىن قازاق اراسىنا بوتەن جۇرتتار كىرەيىن دەپ تۇر».

«ارامىزعا ءھار ءتۇرلى جۇرت كىرىس­كەندە سولارمەن قاتار اتىمىز جوعالماي, قازاق ۇلتى بولىپ تۇرا الارمىز با؟»... ەدىلدەن ەرتىسكە, ورالدان اۋعانعا دە­يىن­گى ۇلان-عايىر جەردى جايلاپ, مال تۇياعىنىڭ ىزىنە ەرگەن قالىڭ قازاقتىڭ ەندىگى كۇنى نە بولماق؟ وتىرىقشى بولىپ, ەگىن سالا ما؟ اتتان ءتۇسىپ, قالالىق بولا ما؟ «وسى – ءبىزدى توسەكتە دوڭبەكشىتىپ, ۇيقى­مىزدى بۇزاتىن نارسە» دەيدى اقاڭ. بۇل جالعىز ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عانا ەمەس, جاڭا عاسىر باسىنداعى ونداعان, جۇزدە­گەن قازاق وقىعاندارىنىڭ, الاششىل ۇلتشىلداردىڭ ۋايىمى ەدى.

«نە ىستەۋ كەرەك؟»... بۇل تاع­دىر­لى تاريحي سۇراق سول كەزدە ءوز حالقىنان وتار ەل-جۇرتى كوپ «وزىق ەل» سانالعان بىلەگى جۋان يمپەريالاردىڭ الدىنان دا, ءبىر ساتتە باسىنان باعى ۇشىپ, اياق-قولعا كىسەن, مويىنعا بۇعاۋ كيىل­گەن «ارتتا قالعان» وزگەگە با­عى­نىشتى جۇرتتاردىڭ دا الدىنان سان مارتە شىققان, ءالى شىعا بەرەتىن ماڭگىلىك سۇراق.

گازەتتىڭ كەيىنگى نومىرلەرى «كيىز ۇيمەن» ورنەكتەلدى

«باسى ءبۇتىن وزگەگە باعىنىش­تى, وتار ەلگە اينالماس ءۇشىن نە ىستەمەككە كەرەك؟»... نە شارا بار؟.. تورعا تۇسكەن تورعايداي شىرىلداماستان باسقا قانداي امال بار؟ 1905 جىلعى «جىلىمىقتان» سوڭ زارلاپ ءجۇرىپ, الاقانداي گازەت شىعارۋعا ارەڭ-ارەڭ قول جەت­كى­زىلدى. ساپتىاياقتىڭ باسىندا قاراۋىلى, توقپاعى دايىن تۇر. ءيا, ء«سوز – قارۋ!». ارتىق ايتسا, بۇرا تارتسا سول قارۋ وزىنە قا­راي كەزەلمەك. قالامۇشىن زارلى سياعا مالىپ, زاپىرانىن تولىق توگۋگە دە توسىلادى اقاڭ. اتا جاۋ, دۇشپاننىڭ اتىن دا تۋرا اتاۋعا بولمايدى. ماي شامنىڭ جارىعىمەن قولجازباسىنداعى «پاتشا», «حۇكىمەت», «ورىس» دەگەن ءسوزدى بەلىنەن سىزىپ, «بوتەن», ء«ھار ءتۇرلى جۇرت», «قاراشەكپەنگە» اۋىستىرۋعا ءماجبۇر. قارۋدىڭ, قارسىلىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن بىلسە دە, ءتىلىن تىستەپ, ء«سوز-قارۋعا» سۇيەنەدى. ءار نارسە ۋاقىتىمەن, اللانىڭ قالاۋىمەن. ويتكەنى ءوز حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن قارىم-قۋاتى وزىنە ايان. ءبىر كەزدە قالىڭ ۇيقىداعى قازاعىن «ماسا» بولىپ شاعىپ, «قىرىق مىسالمەن» ارەڭ وياتىپ, «الىپپەگە» ۇيرەتىپ العان سوڭ, امالسىزدان سول ءسوز-قارۋىن تاعى دا قىلىششا سۋارۋعا ءماجبۇر. قازاقتىڭ جوعى كوپ. ءتۇرتىپ قالساڭ, الدىڭنان سامساپ ءتۇيىنى كۇرمەلگەن كۇردەلى ماسەلەلەر شىعادى. قازاق اراسىنا سىيماي ورىسى ورمانداي ورىنبورعا ايدالىپ كەلىپ وتىرعانى مىناۋ... بۇل تۇرىمەن قالايشا حۇكىمەتكە قارسى كەلسىن...

ءبىر جۇبانىشى – قانشاما جىل تالاپتانىپ, تارتىسىپ ءجۇرىپ گازەتا شىعارۋعا رۇقسات العانى. ازىرشە جالعىز, از كۇندە اقىلشى داناگوي اعا دا, تىنىس-دەمەۋى بولار وت-جالىندى ءىنىسى دە قاتارعا قوسىلماق... ەڭ قيىنى باستاۋ عوي, يگى ءىس توقتالماس, جۇيەلى ارنا­سىن تابار. «نە ىستەۋ كەرەك؟!.» ونى كوپتىڭ تارازىسىنا سالىپ, سۇراۋ­دى كولدەنەڭىنەن قويا بەرۋ كەرەك. شولا تۇماننىڭ دا ايىعاتىن, تۇمشا بۇلتتىڭ دا سەيىلەتىن كەزى تۋار. «نە ىستەۋ كەرەگىن» قازاعى ءوزى شەشەر, ول كۇن دە تۋار.

بار عۇمىرىن باعىشتاعان, وڭ جامباسىنا كەلەتىن ءوزىنىڭ جەكە-دارا «نە ىستەۋ كەرەكتەرى» دە جەتىپ ارتىلادى. وقۋ, ءبىلىم, مەكتەپ, وقۋلىق, مۇعالىم... ءبىر ادام ەمەس, ءجۇز اعارتۋشى زارلانسا دا بىتپەيتىن تاقىرىپ; ءبىر ەمەس, ون گازەتا جازسا دا, تۇگەسىلمەيتىن سال­ماعى باتپانداي كۇيىپ تۇرعان ماسەلەلەر. ەڭ باستىسى, كوش با­عى­تىن تۇزەپ, باستاۋ كەرەك. اق قا­عازعا مارجانداي جازۋلار ءتىزىلىپ تۇسە باستادى.

«ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جو­عا­لۋى­نا دا سەبەپ بولاتىن نار­سەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى. ءوز ۇلتىنا باسقا جۇرتتى قوسامىن دەگەندەر اۋەلى سول جۇرتتىڭ ءتىلىن ازدىرۋعا تىرىسادى. ەگەر دە ءبىز قازاق دەگەن ۇلت بولىپ تۇرۋدى تىلەسەك, قارنىمىز اشپاس قامىن ويلاعاندا ءتىلىمىز, ءدىن دە ساقتالۋ قامىن قاتار ويلاۋ كەرەك». قايران اقاڭ, دانا اقاڭ وسىدان 111 جىل بۇرىن وسىلاي زارلاپ باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن انا ءتىلى مەن اتا ءدىنىنىڭ قامىن جەۋمەن ءوتتى... رۋحاني ءدۇنياڭا باتپانداپ كىرگەن جىلانقۇرت مىسقالداپ شىعاتىنىن شىققىر كوزىمىز كورىپ وتىر. ءبىر شۇكىرلىگى – ءتىلىمىزدىڭ جوعالماسى انىق, ءدىنىمىزدىڭ ءدىڭىن ساقتاۋ ءوز قولىمىزدا.

باس رەداكتور باس ماقالاسىندا قازاقتى گازەت بەتىندە ارنايىلاپ تالداپ-تارازىلاناتىن, شەشىمىن شۇعىل تابۋدى قاجەت ەتەتىن سۇراق­تا­رىن قويا بەرەدى: «قازاق بالالارى قالاي وقىپ ءجۇر؟», «ادەبي ءتىل دە­گەنىمىز قانداي ءتىل؟», «بۇلار­دىڭ ءوز تىلىنەن قورىنىپ, جەرى­نە­تىن سەبەبى نە؟», «قازاق ءتىلىن ساقتاۋ كەرەك پە؟»... «بايقاۋشى» (اقاڭنىڭ بۇركەنشىك ەسىم­دەرىنىڭ ءبىرى) قازاق قالپىنىڭ تامىرىن ۇستاپ, دەرتىن باعامدايدى, الدىمەن كوتەرىلەر, ايتىلار سوقتالى-سوقتالى تاقى­رىپ­تاردى تاڭدايدى. ءوزى ايتپاقشى, جول – ۇزاق, قازاق – جوقشى, ءبارىن تارقاتىپ, جەرىنە جەتكىزە ايتار كەزى دە كەلمەك. ەڭ باستىسى – قازاقتىڭ باعىنا تۋعان «قازاق» شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلدى, ونىڭ الپامىسشا وسەر, الاشىن وسىرەر كەزى الدا.

گازەتتىڭ 3-سانى اراعا اپتا سا­لىپ, تاعى دا سەنبىدە جارىققا شىق­تى. ول اقاڭنىڭ «ورىنبور. 18 فەۋرال» دەگەن ماقالاسىمەن اشىلادى. «گازەتادا سىرتقى دا, ىشكى دە حابار جازىلىپ تۇراتىن بول­عان سوڭ, از دا بولسا الىستاعى جۇرت­تاردىڭ جايىنان قازاققا ماع­لۇمات بەرگەنىمىز تەرىس بولماس», دەپ باستايدى رەداكتور. بولاشاقتان ءۇمىتى بار, ءوز تىزگىنىن ءوز قولىنا الام دەگەن حالىق التى قىردىڭ استىنداعى ەلارالىق جاعدايدان دا حاباردار بولۋى شارت. بۇل كەز باۋىرلاس تۇركيانىڭ وتقا ورانعان, انتالاعان جاۋعا تالانىپ جاتقان كەزى-تۇعىن. ەۋرو­پا­دا قىرعيقاباقتىق ءورشىپ, ۇلى جاھاندىق سوعىستىڭ لەبى انىق سەزىلىپ, حالىقارالىق قازان بۇرق-سارق قايناپ جاتتى. شە­تەل­دىك جاڭالىقتاردى سەلت ەتپەي قاداعالاپ وتىرعان «قازاق­تىڭ» كەيىنگى جىلداردا تىپتەن تۇتاس ءنومىردى حالىقارالىق ساراپ­تا­ماعا ارناعان كەزدەرى دە بولدى. رەداكتسيا قاشاندا قانداس, دىندەس تۇركياعا بۇيرەگى بۇرىپ, تىلەك­تەس­تىك بىلدىرۋدەن اينىعان ەمەس.

العاشقى ساننىڭ العاشقى بەتىن­دەگى «سىرتقى حابارلار» اتتى شا­عىن باستاۋ ماقا­لا­­نىڭ اۆتورى كىم دەگەن سا­­ۋال الدى­­مىزدان شىعىپ, بىردەن «ا.باي­تۇر­سىن ۇلى» دەپ كەسىمدى پىكىر ايتۋعا كۇماندانعان تۇستا اتالعان «ورىنبور. 18 فەۋرال» ماقالاسى بىزگە كومەككە كەلدى. ارينە, «قا­زاق» گازەتىنىڭ تولىق كورپۋسى جا­­سالىپ, جيناقتالىپ 7 توم بو­لىپ جاريالانعان سوڭ بۇعان دەيىن ءوزىمىز كۇماندانىپ جۇرگەن كوپ­تەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى تابىلدى, بۇركەنشىك ەسىمدەردىڭ قۇپياسى اشىلا باستادى. ءبىر وكىنىشتىسى, «قازاق» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ ءارحيۆى جوق, ساقتالماعان, ناقتى دەرەكتەرمەن تۇجىرىم جاسارعا دارمەن جوق. جاۋاپتان گورى ساۋال كوپ: رەداكتسيا قالاي جاساقتالدى, شتاتى قانداي بولدى, كىمدەر جۇمىس ىستەدى؟.. ماسەلەن, 1915 جىلى گازەت اپتاسىنا ەكى مارتە شىعىپ تۇرعاندا باسىلىمنىڭ قاربالاس جۇمىسى قالايشا اتقا­رىل­دى؟ ونىڭ ۇستىنە ول كەزدەگى تەحنيكالىق مۇمكىندىك تە شەك­تەۋلى: ماقالانى جازۋ, اۋدارما جاساۋ, حات قورىتۋ, كوررەكتۋرا, باس­پاحانالىق ءارىپ تەرۋ, ت.ب. ءبارى قولداپ قانا ىستەلەتىن قىرۋار شارۋا­­­­لار. امالسىزدان ازىرگە سول گازەت بەتىندەگى بولماشى دەرەكتەردى عانا مىسە تۇتۋعا ءماجبۇرمىز.

«قازاقتى» «قازاق» قىلعان, تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, توقتاۋسىز شىعىپ تۇرۋىنا بار كۇش-جىگەرىن سال­عان, قالام قايراتى مەن ءبىلىم-بىلىگىن ساۋعان الاشتىڭ ءۇش كو­سەمى: شىعارۋشى احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى, ونىڭ وڭ قولى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى مەن سول قولى ءاليحان بوكەيحان بولاتىن. الەكەڭ ول كەزدەردە سامارا قالا­سىندا, مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ال مىرجاقىپ سەمەي تۇرمە­سىندە قاماۋدا جاتقان. گازەت­تىڭ 9-مارت كۇنگى 5-سانىندا: «5-مارتتا مىرجاقىپ مىرزا دۋلاتوۆ ورىنبورعا كەلىپ قا­زاق باۋىر­لارىنا قوسىلدى» دەگەن شا­عىن حابار باسىلدى. ىلە-شالا 6-نومىردە مىرجاقىپتىڭ «ايتىس» (لەرمونتوۆتان) ولەڭى, 7-نومىردە «ادريانوپول» اتتى باس ماقالاسى (!) جاريالاندى. ال 5–9-نومىرلەردە جارىق كورگەن اتاقتى گ.بيچەرستوۋدىڭ «توم اعايدىڭ كۇركەسى» اتتى رومانى تۋرالى گ. پەتروۆ دەگەننىڭ «قۇلدار دوسى» ماقالاسىن دا اۋدارعان جاقاڭ. گازەتتىڭ سول 5–6-ساندارىنان باستاپ گازەت بەتىندە ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلارىنا بايلانىستى شاعىن-شاعىن حابار­لامالاردىڭ كوبەيۋى (سانى­نىڭ ارتۋى) دا اقاڭنىڭ قولىن ۇزارتقان مىرجاقىپتىڭ ەرەن ەڭبەگى دەسە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تۇر­مە­دەن شىعا سالىپ جان­ۇشى­رىپ ورىنبورعا جەتۋىنىڭ, كەلە ساپ گازەت­تىڭ قارا جۇمىسىنا جە­گىلۋى­نىڭ ارقا­سىندا «قازاقتىڭ» «ەكىن­شى تىنىسى» اشىلدى.

1905 جىلدان باستاپ الاشتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتايتىن ارنايى ءبىر گازەت اشۋ ماقساتىمەن تالاي ەسىكتەردى توزدىرعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتى-ءجونى 7-ساندا (22 مارت) عانا كورىنەدى. ماقا­لا «ۋاقىتتا» جازعان «قازاق جىگى­تىنە» دەپ اتالىپ, «ساعادات [پە­تەر­­بورعا] كابينەت جەرى تۋرالى بارىپ, و دا مەنىڭ ايتقانىمدى ىستەپ قايتقان ەدى. عاليحان بوكەي­حانوۆ» دەگەن ەسكەرتپەمەن اياق­تا­لادى. ونىڭ كوپكە ءماشھۇر «قىر بالاسى» بۇركەنشىك ەسىمىمەن جازىلعان ءىزاشار ماقالالارى: قازاقتىڭ سانى مەن جەرىنىڭ مول­شەرى تۋرا­لى ستاتيستيكالىق دە­رەك­­تەر­دى كەلتىرگەن «قازاق» (№8, 30.03.1913), ء«ۇشىنشى دۋما ءھام قازاق» (№9,10), «كابينەت جە­رىن­دەگى قازاقتار» (№10), «ساي­لاۋ» (№12), شاكارىمنىڭ «تۇ­رىك, قىرعىز ءھام حاندار شە­جى­رەسى» كىتابىنا سىن (№12), «قازاقتان سولدات الا ما؟» (№13), «موڭعول ءحالى» (№13), «سايلاۋ» (№14) جانە ت.ب. مىنە, كورىپ وتىرعانىمىزداي, الەكەڭ «قازاق» گازەتىندەگى ال­عاشقى ماقالالارىنان-اق نەگى­زىنەن ساياسي ماسەلەلەردى باستى نازاردا ۇستادى, استانا پەتەر­بور مەن الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىس­تەر­دى وقىرمانعا تەز جەتكىزۋگە ۇمتىلدى.

1913 جىلى 44 سانى شىققان «قازاق» گازەتىنىڭ باس ماقالا­لا­رى­نىڭ اۆتورلارىنا ءجىپ تاعۋدىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. وسى 44 ساندى باس ماقالانىڭ دەنىن, ياعني 27-ءسىن باس رەداكتور اقاڭنىڭ ءوزى, 10-ىن – رەداكتوردىڭ ورىنباسارى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى جازسا, ال 7-ەۋىن – سامارادان ءاليحان بوكەيحان جولداپ تۇرعان.

ۋاقىتى ءپىسىپ, تولعاعى جەتكەن «قازاق» گازەتىنىڭ شىعۋى قازاق قاۋىمى اسپانىن كۇنشە كۇر­كى­رەتىپ, نايزاعايشا جار­قىل­داتقان ەرەكشە ۋاقيعا بولدى. قۇت­تىق­تاۋ­لار قارشا جاۋىپ كەتتى. ترويتس­كىدە «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارىپ جاتقان سۇلتانماحمۇت «مىنە, الاقاي!» دەپ جۇرەگى جارىلا قۋانىپ, «جيىرماسىنشى عاسىر باسىندا,| مىنە, اللانىڭ پاناسى! ءبىر جاعىنان «اي تۋىپ,| ءبىر جاعىنان كۇن تۋىپ,| جارىق كوردى الاشى.| بۇل جارىقتار بارىندا,| كىم اداسىپ قالادى», دەپ قۇتتىقتاۋىن جولدادى. الىس سەمەيدەن شاكارىم: «دۇنيەگە كەلدى بىزدەن ءبىر تالاپتى ۇل,| ەر جەتسە, بار قازاقتىڭ باسشىسى بۇل.| بوگەتتەن, اۋرۋ-سىرقاۋ امان ساقتاپ,| ا, قۇداي! قۇتتى ءومىرلى, باقىتتى قىل!» دەپ باتامەن باستاپ, «بەس-التى پودپيسشيكتى تاۋىپ الدىم,| ءبىر تامشى قارلىعاشتىڭ سۋىن­­داي عىپ,| الۋعا جىلدىق «قا­زاق اقشا سالدىم.| ءۇمىتتى جاڭا تۋعان جاس بالانى,| اعايىن قىر­عىز-قازاق تۇگەل قولداس!», دەپ اعىنان جارىلادى.

گازەتتىڭ تۇڭعىش سانىندا-اق ء«دىن تالاسى» (سۋرات كوفەحاناسى) اتتى پال­ساپالىق ءاپسانا اۋدار­­ماسى, 2-نومىردەن «قازاقتىڭ تاريحى» سەريالى ماقالالارى باس­تالىپ جازىلىپ, تۇراقتى جال­­عا­سىن تابادى. 5-ساندا ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تۋعان جەر!» جىرى, اراعا ءنومىر سالىپ تۇ­رىك­­شىلىكتى, تۇرانشىلىقتى تۋ كوتەرگەن اتاقتى «ورال تاۋى» تولعاۋى باسىلادى. باتىستان دارى­گەر حالەل دوسمۇحامەد ۇلى قازاق اراسىنا كەڭ تارالعان اۋرۋلار تۋرالى ماقالالارىن جىبەرەدى. ءار ساندا دەرلىك العاشقى وقىعان قازاق دارىگەرلەرىنىڭ اقىل-كە­ڭەستەرى, مالدى اسىلداندىرۋ حا­قىنداعى ۆەتەرينار ماقالالارى جارىق كورىپ وتىردى. ءسۇت تارتاتىن, جەر جىرتاتىن, تىگىن تىگەتىن ماشينا­لار­دىڭ سۋرەتتى جارناماسى تۋرالى اڭگىمە تىپتەن بولەك.

بەسىنشى ساندا: «ورىنبوردا «قازاق» اتتى گازەتا شىقپاقشى بولدى دەگەن حابار قۇلا­عىمىزعا ءتيىپ, ءبىز, پەتەربۋرگتەگى قازاقتار, قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي, وسى حات ارقىلى ءوزىمىزدىڭ, جۇرتى­مىز­دىڭ عادەتى بويىنشا «قازاقتىڭ» قادامى قايىرلى, باۋى بەرىك, ءومىر جاسى ۇزاق بولىپ, ماقسۇتقا جەتپەگىنە تىلەكتەس­تىگىمىزدى بىلدىرەمىز», دەگەن مۇستافا شوقاي بالاسى جانە باتىرشا سۇلتانگەرەي بالاسى ەسىمحانوۆ, سەيىلبەك مەيرام ۇلى جانايداروۆ, ىدىرىس ورازالى بالاسى, عۇسمان جانابەك بالاسى, مۇقىش بوشتاەۆتار قول قويعان حات جاريالانادى.

سول تۇستا قالىڭ قازاق رەسەي­دىڭ سەمەي (الەكەڭنىڭ ەسەبى بويىن­شا 485 مىڭ), تورعاي (422 مىڭ), ورال (466 مىڭ), زاكاسپي (71 مىڭ), سىرداريا (888 مىڭ), جەتىسۋ (844 مىڭ), فەرعان (375 مىڭ), سامارقان (79 مىڭ) قاتارلى 9 وبلىسى مەن استراحان گۋبەرنيا­سىن (213 مىڭ) جايلاۋشى ەدى. گازەت مۇنىڭ سىرتىندا قىتاي مەن تۇركيا قازاقتارىنا جانە 40-تان استام ءتۇرلى قالالاردا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە تارالدى.

«قازاق» 1914 جىلدىڭ ال­عاش­قى سانىندا (№45): «10 وب­­لىس­­قا قاراعان كيگىز تۋىر­لىقتى قازاق بايدىڭ بالاسىنان 1913-جىلدىڭ ىشىندە الدىرىپ تۇر­عان­داردىڭ ەسەبى مىناۋ», دەپ جا­زىلۋشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ سانى 3007 بولعانىن ناق­تى­لاپ, قالامىمەن قىزمەت ەتكەن الاشقا اتى بىلىنگەن ءبىلىمدى ازاماتتارعا ەرەكشە ريزالىعىن بىلدىرەدى. الداعى ۋاقىتتا دا پايدالى قىز­­­مەتتەرى ءۇمىت ەتىلەتىن ولار: احمەت بايتۇرسىن ۇلى, عاليحان بوكەي­حان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, دوكتور ابۋباكىر الدياروۆ, دوكتور ارعىنعازى پوشتاەۆ, دوكتور حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, دوكتور داۋلەتشاھ كۇسەپعاليەۆ, دوكتور ۆەنكەۆيچ, پريسياجەنني پوۆەرەنني رايىمجان مارسەكوۆ, ينجەنەر مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, قازاقشىل حاسان الي, ستۋدەنت ەسەنعالي قاسابولاتوۆ, شەجىرە شاكارىم قۇدايبەردى, ابدىلعازيز مۇسا, عۇمار قاراشەۆ, جۇماعالي تىلەۋلين ءھام تاعى باسقالار. «قازاق» گازەتاسىنىڭ ماقسۇتى قازاق-قىرعىزعا قىزمەت جانە باس­شىلىق ەتۋ» دەپ تاعى دا قاي­تالاپ ەسكە سالعانداي باسىلىم العاشقى شىققان 1913 جىلى اياعىنان تىك تۇردى, حالقىنا ساتۋسىز قىز­مەتىن جاسادى. ال الا­شى­نا باسشىلىق جاساۋ, جۇرت جۇمىسىنا كوسەم جەگىلىپ, ۇلت شامشىراعىنا اينالۋ جولىندا الدا تالاي-تالاي اسۋلار تۇرعان ەدى.

وسىلايشا, 1913 جىلدىڭ 2 اقپانىندا جارىق كورگەن «قازاق» گازەتىنىڭ ارقاسىندا ەستە جوق ەسكى زامانداردا ءھام جاڭا حح عاسىر باسىندا بارشا الاش جۇرتى العاش رەت اقپارات ايدىنىندا تابىسىپ, ۇلتتىق دەڭگەيدە قۇ­رىلتاي وتكىزگەندەي ۇيىسىپ, اپتا سا­يىن ءبىر-بىرىمەن تىلدەسىپ وتىردى. اينالاعا, سىرتقى الەمگە جاڭا تەرەزە اشىلىپ, قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە, ۇلتتىق ۋايىم­­­دا­­رىنا, دەرتتى ماسەلەلەرىنە ۇڭىلۋى­نە مۇمكىندىك تۋدى.

باس قوسىپ, ۇلتتىق پارتيا قۇرۋ­­دىڭ العاشقى قادامى جاسالدى. الاش «الاش» بولۋدىڭ اينىماس جولىنا ءتۇستى.

عاريفوللا انەس,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور