فوتو: mail.kz
الدىمەن ساياباقتىڭ تاريحى تۋرالى ايتا كەتەلىك. ەرتەرەكتە بۇل توڭىرەك «كوتتەدجدەر قالاشىعى» نەمەسە «حاسەنوۆ قالاشىعى» دەپ اتالاتىن. قالانىڭ وڭتۇستىك كۇنشىعىس بەتكەيىندەگى مادەني-دەمالىس ساياباعى زامانىندا ءدۇيىم ەلگە اتى شىققان ورىن ەدى دەپ ايتساڭ, بۇگىنگى سۇرقىنا قاراپ ەشكىم سەنبەس ەدى. كەيىنگى جىلدارى ساياباقتىڭ كىرەبەرىسىندە جەلدىڭ وتىنەن توزعان قاقپانىڭ ماڭدايىندا «مادەني-دەمالىس پاركى» دەگەن جازۋ كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ كولبەڭدەپ تۇراتىن. زامانىندا بال كۇلكىلى بالالاردىڭ الاڭسىز وينايتىن, ەرەسەكتەردىڭ كوكىرەگىن كەرە ەركىن دەمالاتىن ساياباعى ىشىمدىكتىڭ بوساعان بوتەلكەسىنە, ءارتۇرلى قوقىسقا تولىپ كەتتى. باسىنان باعى تايماي تۇرعاندا ايالاعان الاقاننىڭ ىستىق تابىمەن كوكتەگەن, كوكتەم شىعا كۇن نۇرىمەن جادىراپ, جاپىراق جايعان سان الۋان ءناسىلدى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان بولاتىن. كوك تورعىن شىمىلدىق ىسىرىلىپ, جايناپ جاز كەلگەندە ءبىر-بىرىمەن قاناتتاسا, قاپتالداسا وسكەن مىڭ سان گۇلدىڭ حوش ءيىسى توڭىرەكتى شارلاپ كەتەر ەدى. بوزارىپ تاڭ اتقاندا بۇلبۇل كوكشەگە ءان تاراتىپ, قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەنىڭ كوڭىل اربايتىن تيتىمدەي ءبىر ۇلاعات ۇلگىسى رەتىندە كورىنۋشى ەدى. سالاقتىقتىڭ سالدارىنان سالتاناتتى ساياباقتىڭ قۇر سۇلدەرى, ازىپ-توزعان قاڭقاسى عانا قالدى.
سوناۋ 1969-1970 جىلدارى №2 كوكشەتاۋ سەلولىق قۇرىلىس ترەسىنىڭ يەلىگىندە بولىپتى. ترەست باسشىلارى ساياباقتىڭ ءىشىن اباتتاندىرىپ, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جۇرەتىن سوقپاق جول سالىپ, گۇلزارلارعا گۇل ەككەن. كوشەتتەر كۇتىمگە الىنىپ, ۋاقتىلى سۋارىلىپ, تىڭايتىلىپ وتىرعان. وسىنداي ىجداھاتتى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ساياباق از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ دەمالىپ, سەرۋەندەيتىن سۇيىكتى ورىندارىنا اينالعان. باعى جانعان كەز, جوعارىدا ءبىز ايتقان «حاسەنوۆتەر قالاشىعى» دەگەن اتاۋعا يە بولۋ سەبەبى سەلولىق ترەسكە كوكشەتاۋلىق ازامات اسقار حاسەنوۆتىڭ باسشىلىق جاساعان تۇسى. ول تۇستا كوپ ادامعا تاڭسىق 64 كوتتەدج سالىنعان. ءساندى ساياباق كوتتەدجدەر قالاشىعىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالعان. وسى ۋاقىتتا توركوزدى سىممەن توقىلعان, ادەمى قاڭىلتىرلارمەن ورنەكتەلگەن قورشاۋ ورناتىلىپتى. اسا قىمبات, ءبىزدىڭ وڭىردە سيرەك كەزدەسەتىن اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. بۇرىنعى ات ساۋىرىنداي جەردى الىپ جاتقان گۇلزارلار كەڭەيتىلىپ, قايتادان اجارلانعان. فۋتبول, ۆولەيبول, تەننيس الاڭدارى سالىنعان.
–80-جىلداردىڭ باسى بولۋى كەرەك, بارلىق تەحنولوگيالىق ەرەجەلەر مۇقيات ساقتالا وتىرىپ, ساياباقتىڭ ىشىندە اينالما شەڭبەر پىشىندەس بالالار تەمىرجولى تارتىلدى. ورتادا پەرروننىڭ بىرنەشە ەسە كىشىرەيتىلگەن ۇلگىسى تۇردى. تەمىرجول مەن كىشكەنتاي ۆاگونداردى تىركەگەن پاروۆوز ءجۇرىپ تۇرعان. بالالىق شاقتىڭ باقىتىن تيەپ العا سۇيرەگەن ۆاگونداردىڭ جولاۋشىلارى كىشكەنتاي بالالار بولدى, – دەيدى قالانىڭ بايىرعى تۇرعىنى ەسەنتاي قاپپاسوۆ. – باعدارشامدار, جول بەلگىلەرى, جول ءجۇرۋ ەرەجەسى جازىلعان تاقتايشالار, جولاۋشىلاردى شاقىراتىن قوڭىراۋ, بيلەت كاسساسى, انىقتاما ءبولىمى, بارلىعى ناق ءبىر كادىمگى تەمىرجولداعىدان اينىمايتىن.
ىندەتە ىزدەگەندە ەل ۇمىتقان كەيبىر دەرەكتەردى دە تاپتىق. بالالار تەمىرجولىنىڭ ۇزىندىعى 1,9 شاقىرىم بولىپتى. جىلدامدىعى ساعاتىنا 15 شاقىرىم, سوستاۆ ءتورت ۆاگوننان تۇرعان ەكەن. ساياباقتىڭ ورتاسىندا رەۆوليۋتسيا جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش ورناتىلعان. جالپاق كىرپىشتەن قالانعان ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى شامامەن 12 مەترگە جۋىق. 1993 جىلى ەل يگىلىگىنە اينالعان ساياباقتىڭ قۇلدىراۋ كەزەڭى باستالدى. اۋەلى تەمىرجولدىڭ شپالدارى سوگىلىپ الىندى. پايدا تابۋدى كوكسەگەن پىسىقايلار شاشىلىپ جاتقان رەلستەردى مەتالل سىنىقتارىن قابىلدايتىن ورىنعا وتكىزدى. نەسىن ايتاسىز, زاتى تەمىردەن جاسالعان زاتتىڭ ءبارى تىپ-تيپىل بولدى. كەيىن ساياباقتى ىشىندەگى اق بالتىر قايىڭدار شابىلىپ, ىرگەدەگى بازاردا كاۋاپ پىسىرەتىندەردىڭ وتىنى بولدى.
قالا تۇرعىندارى وسى ساياباقتى رەتكە كەلتىرۋ تۋرالى سان مارتە ماسەلە كوتەردى. بۇرىنعى اتاۋى وزگەرىپ, «الاش ارىستارى» دەگەن ءماندى دە ماعىنالى, اجارلى دا ايبىندى اتاۋ بەرىلدى. جوندەيمىز دەگەلى اتتاي سەگىز جىل ءوتتى. جوبا ءتورت رەت تۇزەتۋدەن وتكىزىلدى. اۋەل باستا جەرگىلىكتى بيلىك ساعى سىنعان ساياباقتى سالتاناتتى پىشىنگە كەلتىرگەن كەزدە سەگىز اتتراكتسيون, ورمەلەۋ الاڭى, شىعىس ساياباعى, اكۆاپارك جانە وزگە دە تولىپ جاتقان ويىن-ساۋىق الاڭدارى ورنالاستىرىلادى دەگەن اۋزىڭنىڭ سۋى قۇريتىن ادەمى ۋادەلەردى توعىتقان بولاتىن. سەگىز جىلدان كەيىن سپورت جانە ويىن الاڭدارى, بىرنەشە ورىندىق, شاڭعى روللەر جولى جانە قىزمەتتىك-تۇرمىستىق عيمارات پايدالانۋعا بەرىلدى. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان عايسا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ساعىزداي سوزىلعان ساقالدى قۇرىلىس اياقتالىپ, قالانىڭ 200 جىلدىعىنا وراي تاپسىرىلادى دەپ ۋادە بەرگەن بولاتىن. ءسال شەگىنىس جاسايىق, ساياباقتى جوندەۋ 2013 جىلى باستالدى. سول كەزدە بارلىق جوبا قۇنى 1 ميلليارد 204 ميلليون تەڭگە بولاتىن. قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىسى كەشەۋىلدەدى. 2015 جىلى 1 ميلليارد 672 ميلليون تەڭگە قاجەت دەگەن تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل قارجى شاعىن قالانىڭ تاپشىلاۋ بيۋدجەتى ءۇشىن بەس باتپان جۇك بولاتىن. جوبا قىمبات بولعان سوڭ قالا اكىمشىلىگى تاعى ءبىر تۇزەتۋ جاسادى.
– 2018 جىلى ديزاين وزگەرتىلىپ, جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار قاراستىرىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارى 905 ميلليون تەڭگەگە ارزاندادى. 2021 جىلى قۇرىلىس ماتەريالداردىڭ قىمباتتاپ كەتۋىنە بايلانىستى تاعى ءبىر تۇزەتۋ جۇرگىزىلدى. بۇل جولى امفيتەاتر, ستەللا, اكۆاپارك, توعان الىنىپ تاستالدى, – دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى داۋلەت ءجۇنىسوۆ.
قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اشىق اسپان استىنداعى اسحانا جانە تەاتر سالىنۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. بارلىق تۇزەتۋلەردەن كەيىن شارۋانى اتقارۋ ءۇشىن 2 ميلليارد تەڭگە قاجەت بولعان. ايتسە دە قالادا بۇدان وزگە دە پروبلەما شاشەتەكتەن بولاتىن. بۇگىندە ساقالدى قۇرىلىسقا 819 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالعان. بىراق اتقارىلعان جۇمىسقا كوڭىل تويمايدى. ەندى قالعانى نەبارى 20 ميلليون تەڭگە.
– قالعان قاراجاتقا ءبىز كوگالداندىرۋ مەن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەكپىز, – دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى. – ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن حابارلاسىپ, قانداي اعاش پەن وسىمدىكتەر الەمىن ەگۋگە بولاتىندىعىن كەلىسۋدەمىز. ساياباق ىشىندەگى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى مەن تۇتاستاي جارىقتاندىرۋدى رەتكە كەلتىرەمىز.
قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساقالدى قۇرىلىستىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە بيزنەس وكىلدەرى دە اتسالىسپاق. نەگىزىندە بۇل جەردە حايۋاناتتار باعىن, سپورت كەشەنىن سالۋ, ءدامحانا ورنالاستىرۋ يدەياسى بار. ول ءۇشىن جەكە بيزنەستى تارتۋعا بولادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى ساياباقتىڭ باعىن جاندىراتىن جەكەمەنشىك يەلەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ەندى تۇرعىندار اراسىندا ءبىرشاما كەلىسپەۋشىلىك تۋدىرىپ وتىرعان ءبىر ءماندى ماسەلە تۋرالى ايتا كەتەلىك. ول – وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى وسى ساياباقتىڭ ىشىندە قىزىل بولشەۆيكتەردىڭ جەرلەنۋى سەبەپتى ورناتىلعان ەسكەرتكىشتىڭ جايى. بۇگىندە كۇتىمسىزدىكتەن, جەل مەن جاڭبىردىڭ اسەرىنەن كونە ەسكەرتكىشتىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. ءارى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن ەسكەرتكىشتى الىپ, ونىڭ ورنىنا الاش قايراتكەرلەرىنە كورىكتى مونۋمەنت ورناتۋ يدەياسى دا ايتىلىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ تاراپتان بۇل ماسەلەنىڭ ابدەن ورىندى ەكەنىن ايتساق, اعاتتىعى بولماس. بىراق كەيبىر ورىنسىز پىكىرلەرگە الاڭداعان جەرگىلىكتى باسشىلىق ءالى دە باياۋ قوزعالىپ وتىر. ءۋاجى – جاڭا مونۋمەنتتىڭ تىم قىمباتقا تۇسەتىندىگى. ەكىنشىدەن, قىلىشىنان قان تامعان بولشەۆيكتەردىڭ مۇردەسى ساياباقتىڭ قاي جەرىندە جەرلەنگەندىگىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتا المايدى. الدىمەن ول جەردى انىقتاۋ قاجەت ەكەن. ءارى الاش قايراتكەرلەرى مونۋمەنتىن باسقا جەرگە ورناتساق پا دەگەن وي دا ايتىلادى. ساياباققا وسى كيەلى اتاۋ بەرىلگەن سوڭ كەرى شەگىنەتىن نەسى بار؟
كورىكتى ساياباق قالا تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالعان كەزدە ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن وسى جەردە جينالماي ما؟ سول ساتتە الاش ءۇشىن جان قيعان ەسىل ەرلەردىڭ ماڭگى ولمەس رۋحى ءار كوكىرەككە قۇيىلىپ, الپىس ەكى تامىرىنداعى ەل مەن جەرگە دەگەن ءمولدىر ماحابباتتىڭ وتىن تۇتاتىپ تۇرسا, تۇعىرىمىز بەكي تۇسپەس پە ەدى؟
كوكشەتاۋ قالاسى
