قايران جەتىسۋ, قازاقتىڭ كوزىن اشقان اياۋلى توپىراقتىڭ ءبىرى سەن ەدىڭ؟! ايتپەسە اتى ءدۇر «ايقاپ» گازەتىنە سابىرجان عابباسوۆ: «قازاقتاردا ءبىر مامانوۆتار مەكتەبىنەن باسقا مەكتەپ, مەدرەسە جوق. ءتىپتى, وقىتۋ ءۇشىن قايعىرۋشى ءبىر ادام جوق», دەپ جازا ما؟ مامان بايدىڭ ءزاۋزاتى زار زاماننىڭ شوعىنا كۇيگەن بۋىندى زار يلەتپەي ءبىر شاڭىراق استىنا جيناپ, ءىلىم قۇيعانى ۇلتتىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعان مۇددە ەدى. وعان مۇرنىن شۇيىرگەن كەراۋىزداردىڭ ءتىلىن تاۋىپ, تىكەنىن تازالاپ, تامىرىنا ءنار قۇيعان مامان قۇتتىڭ ۇلكەن ۇلى تۇرىسبەك قاجى قاراشانى ىزگىلىككە باۋلىدى. قاراعاشتى قالاشىق قىلۋعا تالپىندى. ونداعى ماقسات قازاقتى وركەنيەت كوشىنە ىلەستىرۋ. شارىگە اينالۋ ءۇشىن ساۋلەتتى ۇيلەر تۇرعىزىپ, گۇلزار باق جاساپ, اعاش وتىرعىزادى. سەمەيدەن قىزىل كىرپىش, ومبى, كەرەكۋدەن ەسىك-تەرەزە, نامانعان, ءاندىجاننان باعباندار الدىردى.
دەرەكتەر بويىنشا, قاراعاشتا 1899 جىلى تۇرىسبەك قاجىنىڭ القاۋىمەن ءۇش جىلدىق جاديت مەدرەسەسى مەن مەشىتى قالانعان. ونىڭ اتاۋىنا ەشقانداي «يا» جالعاۋى قوسىلماي, بالالارى اكەسىنىڭ ەسىمىمەن «مامان» جاديت مەدرەسەسى دەپ ايدار تاققان. وندا ءدىن-شاريعات, اپتيەك سۇرەلەرىن يمام ءۋالي ۇلى حاسەن مولدا مەن مەشىت ازانشىسى ومار دەگەن ءمازىن وقىتىپتى. سول مولدالاردان ءبىلال سۇلەەۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, عالي ورمانوۆ ءدىن, قۇران دارىستەرىن وقىپ, ء«شاروتسالا» كىتابىنان ناماز جايىن بىلەدى. قۇلاگەر اقىن سۇتتىگەندە مولدادان ءبىر اي جارىم عانا ءدارىس الادى. ءۇيى مەن كۇيى بولماي, ءجيى اۋىرعان سوڭ وقۋدى جالعاستىرمايدى. جالپى, ول 3 جىلدىق مەدرەسەدە 102 شاكىرت قاناتتانادى.
«مامانيا» جاڭا ءادىستى مەكتەبىنىڭ قۇرىلىسى ۆەرنىيداعى ەليتالى مەكتەپ ۇلگىسىمەن سالىنادى. ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ وقىتۋ نۇسقاۋلىعىنداي وقۋ جوسپارى جاسالادى. اتاۋىنا دا سول ماقساتتا «يا» جالعاۋىن قوسادى. مەكتەپتىڭ دارەجەسىن «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە كۇن-ءتۇنى ەڭبەكتەنەدى. ەسەنقۇل باستاعان توپ «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ جۇيە ۇلگىسىن, وقۋ جوسپارىن, قانداي پاندەر وقىتىلاتىنى جونىندە دەرەك الىپ كەلەدى. ساباق كەستەسى دە سوعان ۇقساس جاسالادى. ەڭ عاجابى, جاڭا ءادىستى ءبىلىم ورداسىندا قازاق, ورىس تىلدەرى, ادەبيەت, ەسەپ, فيزيكا, جاعراپيا, زوولوگيا, يسلام ءدىنى, پايعامبار وسيەتتەرى, حاديستەرى, تاتار, قازاق تاريحتارى, يمان-شارت, قۇران پاندەرى وقىتىلادى. ءتىپتى, مۇندا ورىس ءتىلىن ەرەسەكتەرگە ۇيرەتەتىن كەشكىلىك كۋرس تا اشىلادى. بۇل بۇرىن-سوڭدى قازاق دالاسىندا بولماعان وزگەشە كەپ ەدى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1913 جىلى 15 تامىزدا «قازاق» گازەتىنىڭ №26 سانىندا: «مامان ۇرپاقتارى مەدرەسەلەردەن تالاپتى جاستاردى ىرىكتەپ الىپ, بىلىكتى ورىس جانە مۇسىلمان گيمنازيا, سەميناريالارىندا وقىتۋدا. سول جۇمىستارعا 300 رۋبل قاراجاتتارىن دا اياماۋدا», دەپ جازادى.
«مامانيا» جاڭا ءادىستى مەكتەبى تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىندا: «مەكتەپ 1909 جىلى ريزاشىلىقپەن اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ, ءتورت كلاستىق بولدى. 1912 جىلى ارنايى اشىلۋعا رۇقسات بەرىلدى. مەكتەپ سەگىز كلاستىق بولىپ اشىلدى. 1911 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ مەكتەپتى كاير ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن عالىم, اعارتۋشى عابدولعازيز مۇساعالي ۇلى باسقاردى. جىلىنا ءتورت مىڭ سوم اقشانى قۇدايبەرگەن تۇرىسبەكوۆ ءبولىپ بەرىپ وتىردى», دەپ جازىلعان. ول كورەگەن بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن اقسۋ ولكەسىندەگى «قاپال» جاڭا مەكتەبىنە مۇعالىمدىك قىزمەتكە كەلەدى. «مامانيا» مەكتەبىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن ءوزى جاسايدى.
قاراڭىزشى, مامان قۇتتىڭ ۇلدارى تۇرىسبەك, سەيىتباتتال, ەسەنقۇل قاجىلار مەن تۇرىسبەكتىڭ ۇلدارى قۇدايبەرگەن, تاڭىربەرگەن, سولتانقۇل مەكتەپكە كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاراعان. وقۋشىلار مەن ۇستازدارعا قوسىمشا قاراجات ءبولىپ, تۇرعىن ءۇي مەن تاماقتان تارىلتپاعان. ياكي ولاردى تەك بىلىمگە عانا باعىتتاپ, قالعان ءدۇنياۋي ماسەلەنى وزدەرى شەشكەن. «ايقاپ» پەن «قازاق» گازەتىنە حابارلاندىرۋلار بەرىپ, مەكتەپكە امىسە بىلىكتى, تانىمدى مۇعالىمدەردى جان-جاقتان شاقىرتقان. ول ول ما ۇلكەن كونكۋرس جاريالانىپ, التى پەداگوگتى سۇرىپتاپ قىزمەتكە الادى. ولارعا جىلىنا 2500 رۋبل جالاقى تولەنىپ, جاتىن ورىنى مەن تاماعىن تەگىن بەرگەن.
سەيىتباتتال قاجى كەدەي بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن جىلدا قوماقتى ستيپەنديا تاعايىندايدى. قاراعاشتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارناپ ءوز قاراجاتىنا مەشىت سالادى. جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا 7 مىڭ سوم بەرەدى. وعان قوسا جىل سايىن وقۋشىلارعا 1,5 مىڭ سوم ۇزبەي بەرىپ تۇرادى. ەڭ ماڭىزدىسى, ۋفا قالاسىنان ارنايى مۇعاليما فاتيما ەسەنگەلدينانى الدىرىپ, قىزداردى دا وقىتۋدى قولعا الادى. سول ماقساتتا 1913 جىلى قىستا جاڭا تارتىپپەن قىزدارعا ارنالعان وقۋ ورنىن «مامانيا» مەكتەبىنىڭ جانىنان اشادى. وندا 30 قىز بالا وقيدى.
ال ەسەنقۇل قاجى قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىن وركەندەتۋگە اتسالىسادى. «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلى 28 اقپانىنداعى №52 سانىندا قازاق رومانىنا 2 مىڭ سوم بايگە جاريالايدى. 1914 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىندا مامان ۇلى ەسەنقۇلدىڭ «رومانعا بايگە تىگەمىن» دەگەن اشىق حاتى بەرىلەدى. اتالعان اشىق حات قازاقتىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قاۋىمىن ءدۇر سىلكىندىرەدى. «قازاق» گازەتى, №117, مۇحامەدجان سەرالين: ء«بىزدىڭ قازاق اراسىنداعى عىلىمنىڭ قادىرىن ءبىلۋشى, داۋلەتىن عىلىم جولىنا جۇمساۋشى بايلارىمىز بار ەكەن. الفرەد نوبەل جولىمەن ەسەنقۇل مامانوۆ ءجۇرىپ وتىر. رومان جازعان ادامعا اقشالاي بايگە تىگىپ وتىر», دەپ جازادى. گازەتتىڭ سول نومىرىندە ءاليحان بوكەيحان: «مادەنيەتتى, وركەندى ەلدەردە وسىنداي بايگە تاعايىندالعان. بىزدەر دە سول قاتارعا جەتۋدەمىز», دەپ شاتتانادى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق-رۋحاني كوسەمدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ەسەنقۇل مامان ۇلىنىڭ يگى ءىسىن قۇپتاپ, جاقسى لەبىزدەرىن باسپاسوزدە جەتكىزەدى. «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلى 24 مامىرداعى №24 سانىندا, «اشىق حات ازاماتتارعا» دەگەن حابارلاماسىندا مامان ۇلى ەسەنقۇل قاجى: «بايگەگە تۇسكەن روماندارعا سىنشىلىققا ءاليحان بوكەيحان ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, مۇحامەتجان سەرالين, رايىمجان مارسەكوۆ, شاھكەرىم قۇدايبەرديەۆ, ياقۇپ اقباەۆ, نارمامبەت ورمانبەتوۆ, نۇرعالي قۇلجانوۆ دەگەن ارداقتى ازاماتتاردى لايىقتايمىن», دەپ جازادى. دودادا سپانديار كوبەەۆ, مۇحامەتجان سەرالين, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتان وزگە التى ەلگە تانىمال قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى سارالانادى. 1914 جىلى جاز ايىندا سەمەي وبلىسىنا قاراستى قوياندى جارمەڭكەسىندە «كىم جازىقتى؟» ولەڭمەن جازىلعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ جانە تايىر جومارتباەۆتىڭ «قىز كورەلىك» روماندارى جەڭىمپاز اتانادى.
ءبىز بۇل مالىمەتتەردى سول مەكتەپتى زەرتتەپ جۇرگەن جانداردان جيناپ الدىق. جوعارىدا ۇسىنعان دايەكتەر سونىڭ ءبىر پاراسى عانا. كەيىن اقتار مەن قىزىلداردىڭ بەكىنىسىنە اينالعان ءبىلىم ورداسى تالاي ازاپتى باسىنا وتكەرەدى. 1959 جىلى اقسۋ وزەنىنىڭ بەرگى جاعىنان جاڭا مەكتەپ عيماراتى سالىنىپ, ارعى بەتىندەگى قازاق ورتا مەكتەبىن سوعان قوسىپ, ەندى 280 ورىندىقتى مەكتەپ-ينتەرناتقا اينالادى. 1963 جىلى ءۇش قاباتتى 640 ورىندىقتى ءبىلىم ورداسى قالانىپ, ىبىراي التىنسارين ەسىمىمەن اتالادى. 1964 جىلى مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ بەيسەبەك قورعانباەۆ تاعايىندالادى. ول كەلەر جىلى اقسۋداعى يۋري گاگارين مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارىمەن بىرىكتىرىپ, بالالار سانىن ۇلعايتادى. باقساق, اياۋلى شاڭىراقتى 1935 جىلدان 1964 جىلعا دەيىن 29 ادام باسقارىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن 1998 جىلى ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەبى سول تۇستاعى وبلىس اكىمى زامانبەك نۇرقادىلوۆتىڭ شەشىمىمەن تاريحي اتاۋىنا قايتا ورالادى. ءسويتىپ, اقسۋ وڭىرىندەگى بۇرىنعى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ جالعاسى رەتىندە تۇلەيدى.
وكىنىشكە قاراي, قازىر قاراعاشتا بۇرىنعى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى عانا قالعان. 1999 جىلى ۇرپاقتارى ورناتقان ەسكەرتكىش بەلگى تۇر. ال مامان قۇت تۇسىندا گەنەرال كولپاكوۆسكيدىڭ ۇلاعاتىمەن سىرتان (دۇيسەنبى) باتىر وتىرعىزعان كوشەت قاراعاشتارى ءالى جايقالىپ ءوسىپ تۇر. دەگەنمەن سول مەكەن جايىلىم جەرگە اينالعان. قاراۋسىز, جەتىمنىڭ ۇيىندەي. جانعا باتاتىنى – سول.
جەتىسۋ وبلىسى
