– قانات ءابدۋالى ۇلى, مەملەكەت باسشىسى وتاندىق عىلىمعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىر. كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا اتقارىلعان جۇيەلى جۇمىستار – وسى سوزىمىزگە دالەل. عىلىمعا بولىنگەن گرانت تا ۇلعايدى. عالىمدار وسىنداي يگىلىكتى قانشالىقتى سەزىنىپ وتىر؟
– گرانتتىڭ كوبەيگەنى راس. بۇل – وتە دۇرىس قادام. دەگەنمەن قارجىنى يگەرۋ ءۇشىن دە عىلىمي الەۋەت كەرەك. مىسالى, تانىس عالىمداردىڭ كەيبىرى «ەكى گرانت الدىق, سول جەتكىلىكتى» دەيدى. ودان كوبىنىڭ ولارعا قاجەتى دە جوق. سەبەبى ۋاقىت تىعىز. ءۇش جىلدا 2 جوبانى الىپ شىقسا بولعانى. وسى جەردە ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. قازىر عىلىمعا بولىنگەن گرانت جەتكىلىكتى, بىراق ءبىزدىڭ ادامي الەۋەتىمىز تومەندەۋ بولىپ تۇر. سوندىقتان عىلىمى دامىعان ەلگە اينالامىز دەسەك, ەل ازاماتتارىنا عانا ەمەس, شەتەلدەرگە دە تارتىمدى مەملەكەت بولۋىمىز كەرەك. مىقتى مامانداردىڭ قازاقستانعا كەلىپ, عىلىممەن اينالىسۋىنا دا مۇمكىندىك جاساۋ ماڭىزدى. ال عىلىمعا جايلى مەملەكەت ءسوزسىز وركەندەيدى.
– ءسىز ايتقان مىقتى مامانداردى تارتۋدىڭ جولى قانداي؟
– بەلدى عالىمداردى قىزىقتىرۋ ءۇشىن جوعارى جالاقى ۇسىنۋ جەتكىلىكسىز. ولار ءۇشىن ەڭ باستىسى – عىلىمي ينفراقۇرىلىم. وكىنىشكە قاراي, بىزدە عىلىمي ينفراقۇرىلىم جاقسى دامىماعان. بۇعان دەيىن وسى باعىتتا بىرنەشە رەت تالپىنىس جاسالعانىمەن, ناتيجە شامالى. مىسالى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي بازا قۇرىلدى. الىنعان قۇرىلعىلاردىڭ ءبارى جۇمىس ىستەپ تۇر. بىراق تۇتاس ەل ءۇشىن ءبىر عانا زاماناۋي بازا ازدىق ەتەدى. مۇنداي ورتالىقتاردىڭ بىرنەشەۋى بولعانى ءجون. ول ءۇشىن الدىمەن عىلىمداعى باسىم باعىتتاردى ايقىنداپ الۋ قاجەت.
– باسىم باعىتتارعا نەنى جاتقىزار ەدىڭىز؟
– قازاقستان – حالقىنىڭ سانى 20 ميلليونعا ەندى جەتكەن شاعىن ەل. ءوزىمىزدى الىپ مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسا المايمىز. بىراق ۇلكەن بولىپ قالۋ ءۇشىن عالامدا ۇلكەن ارمان دا كەرەك. عىلىم بيزنەسكە اينالىپ, تابىس اكەلۋى كەرەك دەيتىندەر كوپ. الايدا ىرگەتاسى مىقتى عىلىم عانا تابىس اكەلەتىنىنە ەشكىم وي جىبەرە بەرمەيدى. مەنىڭشە, بىلىكتىلىكتى ارتتىراتىن, ساراپتاما جاسايتىن عىلىمي بازانى قالىپتاستىرۋ قاجەت. عىلىمي ساراپتاما ءۇشىن الدىمەن عىلىمي ىرگەتاس بولۋى كەرەك. ال قولدانبالى عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ەكى نارسە كەرەك: ءبىرىنشىسى – عالىمدار, ەكىنشىسى – عالىمدارعا تاپسىرىس بەرەتىن بيزنەس. سوندا عانا ونەرتابىستار وندىرىسكە ەنىپ, تابىس اكەلە باستايدى. ال بيزنەسكە عىلىمدى كۇشتەپ تاڭعاننان ەشتەڭە شىقپايدى. ماسەلەن, باسىم باعىتتىڭ ءبىرى – عارىش كەڭىستىگى. اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن-اق جۇلدىزداردىڭ ءتىلىن تۇسىنگەن. سونىڭ جەمىسى شىعار, بىلتىر وتاندىق عالىمدار كەرەمەت جاڭالىق اشتى. ناۋرىز بەن قاراشادا عارىشتا بولعان ەكى بىردەي گامما-ۇشقىنداردى جۇرتتان ءبىرىنشى بولىپ باقىلادى. ەكەۋىن دە تۇرگەندەگى تەلەسكوپىمىز ارقىلى جەرگىلىكتى عالىمدار ءبىرىنشى بولىپ كوردى. البەتتە, عىلىم دەگەنىمىز – ينتەرناتسيونال الەم, وندا شەكتەۋ جوق. دەگەنمەن كەز كەلگەن عالىم ءوز ەلى ءۇشىن جاڭالىق اشقىسى كەلىپ تۇرادى. عىلىمدى ءوز ەلىڭدە دامىتۋ مەن باسقا ەلگە بارىپ دامىتۋ – ەكى بولەك دۇنيە. سول ءۇشىن وزىمىزدەگى عىلىمي بازانى دامىتۋ كەرەك. ارينە, شەتەلدىڭ مىقتى عالىمدارىن دا تارتقان ءجون. نوبەل سىيلىعىن العان عالىمدار كەلسە, ونىڭ اينالاسىندا ورتا قالىپتاسادى. ايتالىق, عارىش زەرتحاناسىن ءبىز نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتىن شاقىرا وتىرىپ قۇردىق. ول اينالاسىنا تالانتتى ادامداردى تارتتى. مىنە, بۇل – عىلىمي ورتانى قۇرۋدىڭ ءبىر مىسالى.
– ءسىز عىلىمي بازا كەرەك دەيسىز. بىزدە عىلىمي ينستيتۋتتار بار ەمەس پە. ولاردىڭ بازاسى جەتكىلىكسىز بە؟
– بىزدە عىلىمي ينستيتۋتتار جەتەرلىك. بىراق ولاردىڭ 80 پايىزىندا كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان قۇرىلعىلار تۇر. ال بىزگە وزىق قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان بازا كەرەك. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ۇلەسىن 10-15 جىل ىشىندە 0,3 پايىزدان 3 پايىزعا كوتەرەتىن بولساق, وندا قاراجات ينفراقۇرىلىم مەن قۇرال-جابدىقتار ءۇشىن دە بولىنگەنى ءجون. ەرەكشە ناتيجەلەر ءۇشىن الىناتىن قۇرىلعىلار دا ەرەكشە بولۋى كەرەك. مىسالى, قازىر الەمدە 40-50 داناسى بار ستاندارتتى ميكروسكوپ ساتىپ الدىڭىز دەلىك. الايدا ونىمەن باسقالاردان اسىپ جاڭالىق اشا المايسىز. ءارى كەتسە سولاردىڭ جۇرگىزىپ جاتقان زەرتتەۋلەرىن قايتالايسىز. بولدى. سوندىقتان ەلدەن ەرەك جاڭالىق اشامىز دەسەك, باسقالاردا جوق قۇرىلعىلاردى الۋعا ۇمتىلۋ قاجەت. باتىستىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارى اشىلىپ جاتىر. بىراق وندا, جالپى ايتقاندا, ستۋدەنتتەردى وقىتۋ ءادىسناماسى عانا بەرىلەدى. ال ونداعى ستۋدەنتتەر عىلىممەن قالاي اينالىسپاق؟ زەرتحانالىق جۇمىستى تەك كومپيۋتەرمەن جۇرگىزۋ ازدىق ەتەدى. سول ءۇشىن ەل ىشىندە ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق نەگىز قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. قاجەتتى عىلىمي ماتەريالدار تاپشىلىعى دا – ءبىر بولەك ماسەلە. ءبىز زەرتحانالىق جۇمىستارعا قاجەتتى ماتەريالداردى شەتەلدەردەن تاپسىرىس بەرەمىز. وزىمىزدە وندىرىلمەيدى. اسىرەسە بيومەديتسيناعا قاجەتتى وتە نازىك زاتتار ەۋروپادان, اقش-تان جەتكىزىلەدى.
– شەتەلدىڭ مىقتى عالىمدارىن ەلگە شاقىرۋدى ۇسىنىپ وتىرسىز. الايدا ءوزىمىزدىڭ تالانتتى قىز-جىگىتتەر دە شەكارا اسىپ كەتىپ جاتىر عوي. بۇعان نە دەيسىز؟
– جالپى, تالانتتى ادامدى ۇيدە قاماپ ۇستاۋعا بولمايدى. ءسىز ايتقان قۇبىلىستىڭ باستالعانىنا دا كوپ جىل بولدى, ءالى جالعاسىپ جاتىر. ايتالىق, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ شامامەن 30 پايىزى شەتەلگە كەتتى. ءبىرازى بيزنەسكە بەت بۇرسا, ءبىرشاماسى وقۋىن ماگيستراتۋرادا, دوكتورانتۋرادا جالعاستىرىپ جاتىر. ولارعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ كەرەك. بۇل ۇدەرىستى تالانتتى جاستارىمىزدىڭ قارىم-قابىلەتىن اشاتىن, ولاردىڭ الەۋەتىن پايدالاناتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ارقىلى عانا توقتاتا الامىز. عىلىمي ينفراقۇرىلىم قاجەت دەگەنىم دە سودان. قازىر بىزدە ازيانىڭ ءبىراز ەلىنەن, افريكا ەلدەرىنەن كەلىپ وقيتىن ستۋدەنتتەر بار. شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى تارتۋ باسەكەلەستىكتى ارتتىرادى. ولار وزدىگىنەن كەلمەيدى, قىزىقتىرا ءبىلۋ كەرەك. جالپى, بۇل – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوبىنە ءتان قۇبىلىس. ماسەلەن, اقش-تىڭ تاجىريبەسىنە قارايىق. مۇندا شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە دە, عالىمدارعا دا جايلى ورتا قالىپتاسقان. ونداعى عالىمداردىڭ 50 پايىزى سىرتتان كەلگەندەر, بىراق اقش-تىڭ عىلىمىنا جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ازاماتتار دا عىلىمى دامىعان ەلدەرگە بارسىن, ءبىلىم-بىلىگىن كوتەرسىن. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەلىمىزگە قايتا ورالىپ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرادى. قۇر قول ەمەس, جيعان بىلىمدەرىمەن كەلەدى, البەتتە.
– قوعامدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە قاتىستى دا ءتۇرلى پىكىر ايتىلادى.
– ءيا, قانشا ادام بولسا, سونشا پىكىر بولۋى زاڭدىلىق. بىراق اينالادا بولىپ جاتقان جاعدايلارعا بايىپپەن قاراپ, العان باعىتتان اينىماعان ابزال. ۋنيۆەرسيتەتتى اشۋعا, ونى دامىتۋعا, قازىرگى بازاسىن قالىپتاستىرۋعا قوماقتى قارجى جۇمسالعانى راس. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن عىلىمي ورتا قالىپتاستى. بۇل 30 جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرىلعان ەڭ تابىستى جوبالاردىڭ ءبىرى شىعار, بالكىم. ەكىنشىدەن, الەمدەگى ەڭ اتاقتى وقۋ ورىندارىنىڭ تاريحى 300-500 جىلدى قۇرايدى, 1 مىڭ جىلعا كەتەتىندەرى بار. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى 13-كە ەندى تولدى. الدا ءالى قانشاما جوبا-جوسپار تۇر. زىمىران جەردەن ەندى كوتەرىلگەن كەزدە ونىڭ ەڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىتى 70 سەكۋندقا تەڭ. ودان كەيىن ءوزىنىڭ ينەرتسياسىمەن ۇشا بەرەدى. ءبىز قازىر وسى بەلسەندى بولىكتىڭ ۇشتەن بىرىنە كەلدىك. ەگەر ءدال قازىر قولداۋ بولماسا, ول ۇشا الماي, قۇلديلاي باستايدى. ەندى عانا كوتەرىلە باستاعان كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاناتىن قيعان دۇرىس ەمەس. وندا وسىعان دەيىنگى جۇمسالعان قارجى مەن كۇش-جىگەردىڭ ءبارى جەلگە ۇشپاق. ءوز ينەرتسياسىمەن ودان ءارى ۇشىپ كەتۋ ءۇشىن ءارى كەتسە ون جىل قاجەت. ءتىپتى ودان دا از بولۋى مۇمكىن. تۇلەكتەر ەندى عانا اياقتانىپ, قاناتتارى قاتايىپ كەلەدى. ءدال قازىر ۋنيۆەرسيتەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ تۋىپ وتىر. قوعام سىنى ءادىل بولسا, سىندارلى جاۋاپ بەرۋگە دايارمىز. بار نارسەنى بۇزۋ وڭاي, جاڭادان سالۋ قيىن. ودان دا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاجىريبەسىن باسقا وقۋ ورىندارىندا قولدانعان ابزال.
– ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
