ءجۇن مەن تەرىنى قالاي كادەگە جاراتامىز؟

ورتەلگەن ءجۇن, كومىلگەن تەرى

سىرىڭكە تولى قوراپتى سىلكي اينالدىرىپ, ءجۇن تولى قاپتارعا دا جەتتىم. قۇر­عاپ قالعان دۇنيە وت تيسە قاۋلاپ جان­باي ما؟ پىشىرلاپ جانا باس­تادى. مۇرىنعا ۇيىتىلگەن قۇيقانىڭ ءيىسى كەلدى. بىلايىراق بارىپ, ورتەنىپ جات­قان جۇنگە قارايمىن. قارايمىن دا قازاقى اۋىلدىڭ بۇرىنعى تىرشىلىگىن ەلەس­تەتەمىن...

اپام بولسا وسى جۇننەن ءبارىن توقي­تىن. ش ۇلىق. سۆيتەر. كيىز باساتىن. الاشا ءجىپ ەسەتىن. ءتىپتى بار عوي, كەلىن­دە­رىن وتىرعىزىپ, تۋلاق تولى ءجۇندى ساباتاتىن.

وسى جۇننەن بار عوي. بالا مىسىقپەن الىسا وتىرىپ, ۇرشىقپەن ءجىپ يىرگەن اپام ۇيدەگىلەردەن بولەك, قالاداعى ۇل-قىزعا ءجۇن ش ۇلىق توقيتىن ەدى-اۋ. ۇيدەگى ۇلدارعا قارا قويدىڭ ءجۇنى جاراي بەرەدى. كەلىن مەن قالاداعى قىزدارىنا اپپاق جۇننەن ش ۇلىق توقىپ, سالىپ جىبەرەتىن. ءتىپتى ءوزىم كيگەن ءجۇن ش ۇلىقتىڭ وكشەسىن ويىپ تاستاسام دا, «بالام-اي, تابانىڭدا شەگە بار شىعار سەنىڭ» دەپ كۇلە وتىرىپ, كەتكەن جەرىن سوگىپ تاستاپ, قايتا توقيتىن. اپام كەت­كەلى قوي ءجۇنى ءبىز ءۇشىن قادىرسىز بولىپ قال­عانى ما؟..

...توعىز قابات تورقادان توقتىشا­عى­نىڭ تەرىسىن ارتىق كورەتىن بۇرىنعى قازاقتى ارمانداپ وتىرعانىمدا ماناعى ءجۇن دە جانىپ بىتكەن ەكەن. ورتەنگەن ءجۇننىڭ تۇتىنىمەن جەتەكتەسە شىققان ءجۇن ش ۇلىق تۋرالى جىلى ەستەلىك تابانىمدى قىزدىرا بەرگەنى...

بىلتىر ما, الدە بۇرناعى جىلى شى­عار, قۇربان ايت مەرەكەسىنە مال شالۋ­دىڭ كۋاسى بولعانىمىز بار. ارتىن­شا وزىمىزشە ەسەپتەپ كوردىك. قانشا ءىرى قارا, قانشا ۇساق مال سويىلدى دەگەندەي عوي. مىسالى, ءبىر ءوڭىر (وبلىس) بويىنشا ورتا ەسەپپەن 4 تۇيە, 124 ءىرى قارا, 714 قوي, 95 توقتى قۇرباندىققا شالىندى دەلىك. ءۇش كۇنگى شارادا توننالاعان ەت تاراتىلدى. بۇل جەردە ءبىز جەكە ءوز شاڭىراعىندا قۇرباندىق قويىن سويىپ, قۇدايدان تىلەك تىلەگەن پەندەلەردىڭ ەسەبىن قوسىپ وتىرعانىمىز جوق.

قوش, وسىنشاما مال سويىلعاندا تەرىنىڭ تۇتاستاي قايدا كەتكەنى بەلگىسىز. «سانيتارلىق تالاپقا ساي كومىلدى» دەگەن عانا مالىمەت شىعا كەلدى الدىمىزدان. نەگە كومىلۋگە ءتيىس؟ وسىنداي سۇراقپەن باس قاتىرماس بۇرىن ءوزىمىز بىلگەن مالى­مەتپەن بولىسەيىك.

قازىر ەل اۋماعىندا تەرى قابىلداپ, ولاردى وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپ­ورىن­­­­داردىڭ جوق بولۋىنا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ تەرى­لەرى قوقىستارعا تاستالادى. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە تەرى مەن ءجۇن كوبىندە باستاپقى وڭدەۋدەن عانا وتەدى. ال تەرەڭ وڭدەلگەن تەرى, ماتا, كيىم, اياق-كيىم ءوندىرىسى مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. بىرەن-ساران جەكە كاسىپكەرلەر بولماسا, وتاندىق ءونىم شىعاراتىن قۋاتى جو­عا­رى زاۋىت نەمەسە فابريكا اشاتىن دەڭگەيگە ەش كوتەرىلە الماعانىمىز انىق. ىشكى نارىعىمىز بۇل سالادا تولىق­تاي يمپورتقا تاۋەلدى.

جاسىراتىنى جوق, بۇل باعىتتا كورشى ەلدەر كوش ىلگەرى ەكەن. قىتاي, رەسەي, قىر­عىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەل­دە­رى بۇل سالادا بىزدەن الدەقايدا وزىق تۇر.

ەلىمىزدىڭ دۇكەن سورەلەرىندەگى قول­جەتىمدى باعاداعى كيىم, توسەك-ورىن جاب­دىقتارى سوزىمىزگە دالەل بولسا كەرەك. ماسەلەن, وزبەكستاننىڭ سالا­لىق كاسىپورىندارى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا 600 ميلليون دوللاردان استام مەملە­كەتتىك قولداۋعا يە بولعان. بۇل ءوز كەزەگىندە 600-دەن استام جوبانىڭ ين­نو­ۆاتسيالىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە جانە ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ال 2021 جىلى وسى كورشىمىز 10 ميلليون دول­لارعا 115 ميلليون جۇپ بىلعارى اياقكيىم شىعارعان.

دەمەك بىزدەگى شيكىزات بوستان-بوس كومىلىپ, جەر استىندا ءشىرىپ جاتىر دەگەن ءسوز. مال تەرىسى مەن ءجۇنى قىرۋار اقشا بولعان كەزدەر كەلمەسكە كەتتى. ءيا, ەسىمىز­دە, ۇيدە مال سويىلسا, سول مالدىڭ تەرىسىن اڭدي­تىنبىز. سونداعى ويىمىز – تەرىنى وتكىزىپ, اقشا الۋ. ودان ىلگەرى ۋاقىتتى ايتار بولساق, ءتىپتى ءحىح عاسىر سوڭى مەن حح عاسىر باسىندا تاتار نە ورىس كوپەستەرى قازاق دالاسىنا قانت, شاي, مايدا ۇساق-تۇيەكتەرىمەن كەلىپ, سويىلعان مال تەرىسى مەن قىرقىلعان ءجۇنىن جيناپ اكەتكەنى بەلگىلى. سول ارقىلى پۇل تاۋىپ, داۋلەتى شالقىپ, بايىعان. ال اتاكاسىپتەن اجىراماعان بۇرىنعى اتا-بابامىز تۇرمىس-تىرشىلىگىندە, اسىرەسە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن كوبىرەك پايدالانىپ, كيىم, توسەنىش قىلىپ, باسپاناسىن سونىمەن جاۋىپ, بارلىق كەرەگىنە جاراتا ءبىلدى ەمەس پە؟

ماسەلە شەشىلمەي, ماقسات ورىندالمايدى

ەلىمىزدە توقىما بۇيىمدارىن شىعا­را­تىن كلاستەر قۇرۋ نەمەسە تولىق تسيكلدى اياقكيىم فابريكاسىن اشۋ مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. ونىڭ سەبەبى كوپ. بىرىنشىدەن, تەرى مەن ءجۇندى فەرمادان زاۋىتقا جەتكىزۋ تىزبەگى بۇزىلعان. اسىرەسە شارۋا­لار ءجۇن وتكىزۋگە قىزىعۋ­شىلىق تانىتپايدى. سەبەبى قۇنى ارزان ءارى تەرى قابىلدايتىن پۋنكتتەر جۇمىس ىستەمەيدى. تەرىنى تەرەڭ وڭدەۋ جولعا قويىلماعان.

رەسپۋبليكا بويىنشا تەرىنى باستاپقى وڭدەيتىن 9 كاسىپورىن بولسا, ولاردىڭ قۋاتى – 4 ملن دانا عانا. بۇلاي تومەن بولۋىنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. جوعارىدا ايتقانداي, شيكىزات دايىنداۋ, تەرى ساپاسىنىڭ دۇرىس بولماۋى وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ تالابىنا ساي بولماي تۇر. بۇل جەردە مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ جۇرگەن ءىرى سەرىكتەستىكتەر قولداعى مۇم­كىندىگىن پايدالانىپ, ەكسپورتقا شىعا­رىپ ۇلگەرسە دە, مايدا قوجالىقتار سويىلعان ت ۇلىكتىڭ تەرىسىن ورتەپ, نە كومىپ تاستاپ ءجۇر.

ەكىنشى ماسەلە – قىرقىلعان ءجۇننىڭ كادەگە اسپاۋى. ەلدەگى ءجۇن وڭدەۋشى 13 كا­سىپورىننىڭ تورتەۋى عانا بيازى قوي ءجۇنىن وڭدەۋگە قاۋقارلى. ال قالعانى كەڭەس داۋىرىنەن قالعان مۇرا. ايتىپ وتىرعان كاسىپورىندار جاڭا زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋدى قا­جەت ەتەدى. كوبىنە-كوپ بايپاق, ۇلتاراق, كيىز ونىمدەرىن شىعارادى. جالپى, بىزدەگى قىرقىلىپ ءارى جۋىلىپ تازالانعان ءجۇن قىتاي, رەسەي, بەلارۋس, موڭعوليا مەم­لەكەتتەرىنە ەكسپورتتالىپ ءجۇر. ال ەكسپورت­تالعان ءجۇن تەرەڭ وڭدەلىپ, وزىمىز­گە قايتادان قىمبات باعادا يمپورتتالادى. ولار – كىلەم, ءتۇرلى سۇرىپتاعى ماتا, يىرىلگەن جىپتەر.

ءبىر قۋانتارلىعى, بۇل ماسەلە ەل كولە­مىندە كوتەرىلە باستادى. ماسەلەن, بىل­تىر كۇزدە پارلامەنت ءماجىلى­سى­نىڭ وتىرىسىندا دەپۋتات قاراقات ابدەن ەلدە ءجۇن مەن تەرىنى قايتا وڭدەۋ قا­جەتتىلىگى تۋرالى اشىق ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكاداعى وڭدەۋ زاۋىت­تا­رىنىڭ جاعدايى ناشار, سونداي-اق شيكىزاتتى سىرتقا شىعارۋعا دا مۇم­كىن­دىك بەرىلمەدى. بىرەسە كەدەندىك باج سا­لىعى قويىلسا, بىرەسە شەكارادان شى­عارۋعا تىيىم سالىنعان.

– اۋىلداعى مال باققان شارۋالاردىڭ ءجۇن مەن تەرىنى يگىلىگىنە جاراتا الماۋى قىنجىلتىپ تۇر. وندا تەرى, ءجۇن ساتاتىن ورىنداردىڭ بولماۋىنا بايلانىس­تى ولاردى تاستاۋعا نەمەسە ورتەۋگە ءماجبۇر. بۇل جاعدايدى وڭىرلەرگە بار­عاندا ءوز كوزى­مىزبەن كوردىك. ال وڭدەل­گەن تەرىلەر مەن ءجۇن قازاقستانعا شەتەلدەن بىرنەشە ەسە قىمبات باعاعا كەلەدى. مىسالى, ءبىر سيىر تەرىسىن شەتەلگە 1 000 تەڭگەگە وتكى­زىپ, ال سودان وڭدەلىپ تىگىلگەن كيىمدى 100 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الاتىنىمىز راس. جا­سى­راتىنى جوق, قازىر فەرمەرلەر تەرىنى ساتا المايدى, سوندىقتان ولار جىلىنا 30 ملرد تەڭگەگە دەيىن جوعالتاتىن كورىنەدى. بۇل ماسەلە كوتەرىلگەلى ءبىراز بولدى, بىراق جاۋاپتىلار بۇنى شەشۋدىڭ ورنىنا جولىن جاۋىپ الەك, – دەدى ءوز سوزىندە دەپۋتات.

وسى ورايدا ءماجىلىس وتىرىسىندا ونەر­كاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ سالانى دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا بىرنەشە ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, ونىڭ ەكەۋىن بيىل ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتىپ, دەپۋتات كوتەرگەن ساۋالعا جاۋاپ بەر­دى.

– ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەلىمىز جى­لى­نا 40 مىڭ توننا ءجۇن وندىرەدى, بىراق ونىڭ تەك 20 پايىزى عانا قايتا وڭدەلەدى. سونداي-اق 2022 جىلى 3,4 ملن تەرىنىڭ تەك 22 پايىزى قايتا وڭدەلگەن. قازىر بىرنەشە جوبا قارالىپ جاتىر, – دەدى ول.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بيىل اقتوبە وبلىسىندا ءجۇن وڭدەۋ زاۋىتى سالىنادى. بۇل جوبا ءجۇندى قايتا وڭدەۋدى 20 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جوبا, ياعني تەرى وڭدەۋ كاسىپورنى الماتىدا ىسكە قوسىلماق. بۇل جوباعا ارنايى شەتەلدىك ينۆەستورلار قاتىسادى ەكەن.

راس, جەڭىل ونەركاسىپكە كەرەگى وزى­مىزدەن دە تابىلادى. ۇقساتام دەۋشى كاسىپكەر بولسا, مەملەكەتتەن قولداۋ بەرىلسە, ءتىپتى قۇبا-قۇپ. ايتپەسە, شىرىگەن شي­كى­زاتتىڭ بەتكە شىركەۋ بولعانى قا­شان...