– قايسار قازىباي ۇلى, ءسىزدىڭ ءبىرشاما عىلىمي زەرتتەۋىڭىزدىڭ وندىرىسكە ەنگەنىن بىلەمىز. قازىر قانداي جاڭالىقتارىڭىز بار؟
– 2020 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق ۆاكتسينولوگيا ورتالىعىن قۇردىق. وسى ۋاقىت ىشىندە COVID-19-عا قارسى ءۇش ۆاكتسينا, سونداي-اق جۋسان توزاڭىنان پايدا بولاتىن اللەرگيالىق رينيت پەن برونح دەمىكپەسىنە ارنالعان pollenvax ۆاكتسيناسىن ازىرلەدىك. حالىقتىڭ اللەرگياعا قارسى تۇراتىن ۆاكتسيناعا دەگەن قاجەتتىلىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن ەسكەرىپ, كلينيكالىق زەرتتەۋلەر ساتىسىنا شىعارۋدى ءجون كوردىك.
– قاتەلەسپەسەم, ءسىز وسى ۋاقىتقا دەيىن 13 ۆاكتسينا ازىرلەدىڭىز. وسىعان دەيىن ويلاپ تاپقان ۆاكتسينالارىڭىز ءالى قولدانىستا ما؟
– عىلىمداعى قىزمەتىمنىڭ 20 جىلعا جۋىعىندا ارىپتەستەرىممەن بىرگە جىلقى تۇماۋى, ءىرى قارا جانە ۇساق مال برۋتسەللەزى, قۇس تۇماۋى (ا/ن5N1), شوشقا تۇماۋى (ا/ن1N1pdm09), ماۋسىمدىق ادام تۇماۋى, سونداي-اق COVID-19 سياقتى قاۋىپتى ينفەكتسيالارعا قارسى 8 ۆەتەرينارلىق, 5 مەديتسينالىق ۆاكتسينا ازىرلەدىك. ازىرلەمەلەرىمىزدىڭ 60 پايىزى وندىرىسكە ءساتتى ەنگەن ەدى. بىراق قازىر تەك بىرەۋى عانا كەڭ كولەمدە تاجىريبەلىك قولدانىسقا يە. ول – قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينا. قالعاندارىن ءىس جۇزىندە قولدانباۋدىڭ ءارتۇرلى سەبەبى بار. مىسالى, قۇس تۇماۋىنا قارسى Kazfluvac جانە شوشقا تۇماۋىنا قارسى Refluvac مەديتسينالىق ۆاكتسينالارى 2013 جىلعى پاندەميا كەزىندە شۇعىل قولدانۋعا ارنالعان پرەپاراتتار رەتىندە تىركەلدى. سودان بەرى تۇماۋ پاندەمياسى بولعان جوق, سوندىقتان ولارعا قاجەتتىلىك بولمادى. ءسويتىپ, ەلدە تۇماۋ پاندەمياسىنىڭ قاۋپىنە قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۆاكتسينا تەحنولوگياسىنىڭ الەۋەتى قالىپتاستى.
– ءىرى قارا مال برۋتسەللەزىنە قارسى ەكپەنى عىلىمي تۇردە ازىرلەۋىڭىز, العاش رەت تاجىريبەدەن وتكىزۋىڭىز, ونى حالىقتىڭ قالاي قابىلداعانى تۋرالى بىلسەك دەيمىز...
– جالپى, ۆەتەريناريا سالاسىندا برۋتسەللەز ماسەلەسى وتە وزەكتى. ول جانۋارلاردىڭ بارلىق تۇرىنە, سونىڭ ىشىندە ءىرى قارا مەن ۇساق مالعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. رەسپۋبليكانىڭ ۆەتەرينارلىق زەرتحانالار جەلىسىنە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 90 پايىزدان استامى ءدال وسى اۋرۋمەن كۇرەسۋگە, ال قالعانى باسقا ينفەكتسيالارعا جۇمسالادى. ەلدە 100 جىل بۇرىن برۋتسەللەزگە قارسى جاسالعان ۆاكتسينالار بار. ولار Brucella abortus S19 شتامىنان الىنعان. وتە ءتيىمدى ەكەنى راس. بىراق مۇنى قابىلداعان جانۋارلار ينفەكتسيامەن بىردەي انتيدەنەلەر شىعارادى. نەعۇرلىم جەتىلدىرىلگەن ۆاكتسينانى امەريكالىقتار 25 جىل بۇرىن ۇسىنعان. ول ينفەكتسيا كەزىندە پايدا بولاتىن انتيدەنەلەردى تۇزبەيدى. بۇل – نەگىزىنەن مال برۋتسەللەزىنە قارسى ۆاكتسينا جاساۋداعى ۇلكەن جەتىستىك. الايدا ونىڭ دا ءوز كەمشىلىكتەرى بار. بىرىنشىدەن, امەريكالىق ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگى بۇرىنعىعا قاراعاندا تومەن. ەكىنشىدەن, ۆاكتسينا السىرەگەن بولسا دا, ءتىرى باكتەريادان جاسالعان. سونىڭ كەسىرىنەن ەكپە قابىلداعان جانۋارلاردىڭ سۇتىنەن ۆيرۋس ءبولىنىپ, ادامنىڭ ۆاكتسينامەن بايلانىستى ينفەكتسياسىن تۋدىرۋى مۇمكىن. ەگەر ادام ءسۇتتى قايناتپاي ىشسە, وندا ول اۋرۋ جۇقتىرۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعدايلار وتە سيرەك كەزدەسەدى. ال سالدارى قاۋىپتى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءمىنسىز نەمەسە كەم دەگەندە مىنسىزدىككە جاقىن ۆاكتسينانى جاساۋدى ماقسات تۇتتىق. بىرىنشىدەن, قاۋىپسىز بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ەكولوگيالىق تازا, ەگىلگەن جانۋارلارعا تۇسىك جاساتپايتىن ءارى ءتيىمدى بولۋى شارت. تاعى ءبىر ماسەلە – جانۋارلاردى ەگىلگەندەر مەن ەگىلمەگەندەردەن اجىراتا الۋ مۇمكىندىگى. اۋقىمدى وندىرىسكە دە جارامدى بولسا دەيمىز. وسى تالاپتاردىڭ بارلىعىنا OMP16 جانە L7/L12 برۋتسەللەز اقۋىزدارىن بىلدىرەتىن رەكومبينانتتى تۇماۋ ۆيرۋستارىنا نەگىزدەلگەن الەمدەگى العاشقى ۆەكتورلىق ءىرى قارا مال برۋتسەللەزىنە قارسى ۆاكتسينامىز سايكەس كەلدى. تۇماۋدىڭ ۆيرۋستىق ۆەكتورلارىن جوبالاۋ قازىرگى ۋاقىتتا گەندىك ينجەنەريا سالاسىنداعى ەڭ وزىق ادىستەردىڭ ءبىرى, كەرى گەنەتيكا ادىسىمەن جۇرگىزىلدى. قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن ونى كوپ سىناقتان وتكىزدىك. ءسويتىپ, كەيىنگى 20-30 جىلدا ازىرلەنگەن ەكپەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزدىك ۆاكتسينا پايدا بولدى. 2018 جىلى ۆاكتسينا وندىرىستىك كوميسسيالىق سىناقتاردان (اپروباتسيادان) ءساتتى ءوتتى, ال 2019 جىلدىڭ قاڭتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۆەتەرينارلىق پرەپاراتتار مەن جەمشوپ قوسپالارىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىنە ەندى. 2020 جىلى جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانى «باي-نۇر» شارۋا قوجالىعىندا برۋتسەللەزدەن ساۋىقتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. وكىنىشكە قاراي, بۇل ۆاكتسينا ەلىمىزدە ءالى كەڭ قولدانىسقا يە بولعان جوق.
– اۋسترالياداعى «Vaxine Pty Ltd» بيوتەحنولوگيالىق كومپانياسىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپسىز.
– ءيا, «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى اياسىندا «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءۇشىن قاۋىپسىز جانە تيىمدىلىگى جوعارى ۆاكتسينالاردى جاساۋ جونىندەگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار» تاقىرىبى بويىنشا ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان ءوتتىم. تاعىلىمداما, ەڭ الدىمەن, عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋ جۇيەسىنە دەگەن كوزقاراسىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇل قاعيداتتار ءبىزدىڭ حالىقارالىق ۆاكتسينولوگيا ورتالىعىنا تولىق ەنگىزىلدى. بۇگىندە «Vaxine Pty Ltd» كومپانياسى – ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى. ءارى ءاربىر تاراپ ءبىزدىڭ ۇيىمداردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى.
– قۇس تۇماۋىنا قارسى ا/H5N1 ەكپەسىن وندىرىسكە ەنگىزدىڭىز. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءبىز H5 ءتيپتى قۇس تۇماۋىنا قارسى بەلسەندى ەمەس ەمۋلسيالانعان ۆاكتسينانى ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزدىك. ونىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى 2008 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. ۆاكتسينا باستاپقىدا ەل اۋماعى ءۇشىن ەپيزووتيالىق وزەكتىلىكتى بىلدىرەتىن قۇس تۇماۋى ۆيرۋسىنىڭ 2007 جىلى پاۆلودار وڭىرىندە ءۇي قازىنان انىقتالعان (ن5N1) جەرگىلىكتى شتاممى نەگىزىندە ازىرلەندى. قازىر تەحنولوگيا تۇماۋ ۆيرۋسىنىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە قارسى ۆاكتسينا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ول CDC (اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىقتارى, اقش) جانە Nibsc (ۇلتتىق بيولوگيالىق ستاندارتتار جانە باقىلاۋ ينستيتۋتى, انگليا) الىنعان تۇماۋ ۆيرۋسىنىڭ ەپيدەميالىق وزەكتى ۆاكتسينالىق رەكومبينانتتى شتامدارىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
– قازىر قاي باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىرسىزدار؟
– اللەرگياعا قارسى ۆاكتسينانى جاساپ شىعارۋ جولىندا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدە اللەرگيالىق رينيت پەن برونح دەمىكپەسىمەن اۋىراتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ەڭ ۇلكەن سەنسيبيليزاتسياسىن, ياعني 80 پايىزىن جۋسان توزاڭى تۋدىرادى. بۇل رەتتە ەلدە مەملەكەتتىك جانە جەكە مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ از عانا بولىگى اللەرگەنگە ءتان يممۋنوتەراپيا بويىنشا قىزمەت كورسەتەدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ 2026 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا «يممۋنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن رەكومبينانتتى مولەكۋلالاردى پايدالانا وتىرىپ, جۋسانعا ارنايى پوللينوزدى يممۋنوتەراپيا ءۇشىن ۇلتتىق ۆاكتسينا جاساۋ» مىندەتى قويىلدى. Pollenvax ۆاكتسيناسىنىڭ بىرەگەيلىگى ۋلترا قىسقا رەجىمدە ءتورت تەرى استىنداعى دەسەنسيتيزاتسيالىق يممۋنداۋ مەن اللەرگيالىق رينيت, استماعا قاتىستى ايقىن تەراپەۆتىك تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۆاكتسينانى كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە دايىنداۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– ەلىمىزدەگى بيوتەحنيكانىڭ جاعدايىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– 90-جىلدارداعى توقىراۋ ۆيرۋسولوگياعا عانا ەمەس, تۇتاس وتاندىق عىلىمعا سالقىنىن تيگىزدى. سول كەزەڭدە جاس ءارى جىگەرلى, شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ شىڭىندا تۇرعان عالىمدار عىلىمدى تاستاپ, كۇنكورىس ءۇشىن باسقا دۇنيەمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, ءوز ۋاقىتىندا قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى عىلىمنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الماعان عالىمداردىڭ از عانا شوعىرىنا يەك ارتۋعا تۋرا كەلدى. ارينە, شەتەلگە شىعۋعا نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمداردان قارجى تارتۋعا قول جەتكىزگەن جەكە ادامدار نەمەسە زەرتتەۋ توپتارى دا بار. ماسەلەن, بۇرىنعى جۇمىس ورنىمدى – بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن ايتا الامىن. بۇرىن جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارىنىڭ قوزدىرعىشتارىمەن جابىق تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزە الاتىن. ءوز جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ينستيتۋت جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق باعدارلاماعا سايكەس حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىق تاراپىنان بەلسەندى قارجىلاندىرىلا باستادى. سودان كەيىن عالىمدار لايىقتى جالاقىعا قول جەتكىزىپ, زاماناۋي جانە قىمبات جابدىقتار ساتىپ الىندى. بۇل قولداۋ, سايىپ كەلگەندە, ينستيتۋتقا كادر رەسۋرستارىن جوعالتپاۋعا, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى وتاندىق عىلىمنىڭ كوشباسشىسى بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىر ۆيرۋسولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا جاس عالىمدارىمىز دا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتىر. ولار «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا وقىدى. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن ۆاكتسينولوگيا سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن ورتالىق قۇرعانىمىزدى جوعارىدا ايتتىم. بۇل ورتالىقتا ۆيرۋسولوگيا, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, بيوەتيكا, گەندىك ينجەنەريا, پاتولوگيالىق مورفولوگيا جانە اللەرگولوگيا سياقتى باسقا دا سالالاردا ماماندانعان جاس ءارى كرەاتيۆتى ماماندار بار. بولاشاقتا ءبىز ەلدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الامىز دەپ سەنەمىن.
– ەلدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى قانداي؟
– ءبىز عالامشاردىڭ كليماتىن وزگەرتۋ ارقىلى جابايى فاۋنانىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىن وزگەرتتىك. سونىمەن بىرگە جانۋارلار مەن قۇستاردان تارالاتىن كوپتەگەن جۇقپالى اۋرۋدىڭ شەكاراسىن كەڭەيتتىك. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ءۇي جانۋارلارى اراسىندا بۇرىن افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە عانا تىركەلگەن ەكزوتيكالىق اۋرۋلار انىقتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءتىپتى بولاشاقتا پاندەميانىڭ پايدا بولۋ جيىلىگى دە ارتا تۇسەدى. ادامدارعا جۇعاتىن بارلىق جۇقپالى اۋرۋدىڭ شامامەن 70 پايىزى جانۋارلاردان تارايتىنى بەلگىلى. بۇل ماسەلەدە جۇرتشىلىقتىڭ ساۋاتتىلىعى, قاجەتتى اقپاراتتان حاباردار بولۋى اسا قاجەت. مەديتسينالىق جانە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدى ءارى تىعىز جۇمىس ىستەۋى ماڭىزدى. بۇل رەتتە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى ەداۋىر نىعايتۋ, جابايى فاۋناداعى ينفەكتسيالار قوزدىرعىشتارىنىڭ جۇيەلى مونيتورينگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇقپالى دەرتتىڭ جانۋارلاردان ادامدارعا بەرىلۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن باسقا دا ءىس-شارالار جۇرگىزۋ قاجەت. بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە مامانداردى دايارلاۋ جانە بيولوگيالىق قورعاۋ دەڭگەيى جوعارى الدىڭعى قاتارلى زەرتحانالاردىڭ بولۋى دا ماڭىزدى. ءبىز ەل رەتىندە زاماناۋي زەرتحانالىق كەشەن م.ايقىمباەۆ اتىنداعى اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالار ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى جانە ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى, ۆەتەريناريا جونىندەگى ۇلتتىق رەفەرەنتتىك ورتالىقتىڭ يەلىگىندە تۇرعان ورتالىق رەفەرەنتتىك زەرتحاناعا يە بولعانىمىزعا قۋانامىز. ورتالىق ازيا وڭىرىندە بالاماسى جوق مەكەمەدە جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە وسى سەكىلدى تاعى بىرنەشە زەرتحانا سالۋ قاجەت. ويتكەنى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جاۋاپسىزدىقتى كوتەرمەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
