فوتو: abai.kz
«ارىلۋ» – جازۋشىنىڭ داڭقىن اسپانداتقان ىرگەلى ەڭبەگى. وندا ءوز-وزىمەن اينالىسۋعا شىنداپ كىرىسكەن ادام جانىنىڭ بايانى كورىنەدى. ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ستەپنياك كراۆچينسكي 1889 جىلى: «تولستويدىڭ ەسىمىن قازىر اينالشىقتاعان ايرىقشا داڭق ونىڭ «ارىلۋى» مەن «مەنىڭ سەنىمىم نەدە؟» شىعارمالارى جارىق كورگەن سوڭ باستالدى», دەپ جازادى. راسىندا, قوردالى ەڭبەكتە ءومىردىڭ ءمانى, جالعان سەنىم, وتكەننەن جيرەنۋ, قۇدايعا ۇمتىلۋ سىندى شوعىر-شوعىر تاقىرىپتار قامتىلادى. سولايشا ءار ادامدى ءوز ىشىنە ۇڭىلۋگە يتەرمەلەيدى. «ول جىلداردى جۇرەگىم اۋىرماي, جيىركەنبەي, سۇمدىعىن سەزىنبەي ەسىمە ءتۇسىرۋ قيىن. مەن سوعىستا ادامداردى ءولتىردىم, ءولتىرۋ ءۇشىن دۋەلگە شاقىردىم, مۇجىقتاردىڭ ەڭبەگىن جەدىم, كارتا وينادىم, وزگەلەردى الدادىم, اداستىردىم. وتىرىك, ۇرلىق, ايۋاندىقتىڭ بارلىق ءتۇرى, ءىشۋ, زورلىق, ايارلىق, مەن ىستەمەگەن قىلمىس جوق. سولاردىڭ ءبارى ءۇشىن مەن ماراپاتتالدىم, قۇرداستارىم مەنى ادامگەرشىلىگى بار ادام دەپ ەسەپتەدى. ءدال وسىلاي 10 جىل ءومىر ءسۇردىم...». دانىشپاننىڭ اعىنان جارىلىپ, ىزگىلىككە ۇمتىلۋى وقىرمان ماحابباتىن وياتىپ, قاسيەتتى ادامدىق اتتى شىڭعا باعىت سىلتەيدى. شىنىندا, كۇيبەڭ تىرشىلىك اعىمىنا ەرمەي, ماتەريالدىق بايلىقتان رۋحاني بايلىقتى بيىك قويا بىلگەن جان عانا ءماندى ومىرگە ۇمتىلادى, ومىردەن ءوز ورنىن تابادى. رۋحاني دۇنيەسى مىعىم ادام ولىمگە دە قارسى تۇرىپ, عۇمىرىن وزگەلەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ارنايدى. عۇمىرداعى اۋىسىمداردىڭ ەشقايسى ساناداعى وزگەرىستەرمەن تەڭدەسە الماق ەمەس. مۇنداي تۇيتكىلدى تۇجىرىمداردى تولستوي وزىندە بولعان ۇدەرىستەر ارقىلى وقىرمانعا جەتكىزەدى. «قۇدايدى بىلسەم بولعانى تىرىلەمىن, ەسىمنەن شىعارسام, وعان سەنبەسەم ولە باستايمىن. ەگەر ونى تابام دەگەن كومەسكى ءۇمىت بولماعاندا, ءوزىمدى الدەقاشان ولتىرەر ەدىم عوي. مەن شىن مانىندە ونى سەزىنگەن, ىزدەگەن كەزدە عانا اقيقات ءومىر ءسۇردىم. قۇدايدى تانۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ – ەكەۋى ءبىر نارسە. قۇداي دەگەن – ءومىر. قۇدايدى ىزدەپ ءومىر ءسۇر. سوندا قۇدايسىز ءومىر بولمايدى. بۇرىنعىدان دا كۇشتىرەك ىشكى الەمىم جانە اينالام نۇرعا بولەندى ءارى ول جارىق مەنى تاستاپ كەتكەن جوق».
تولستوي جۇرەگىندە بولعان قۇبىلىستار ءومىرىنىڭ سوڭىندا تۋعان شىعارمالارىنان انىق بايقالادى. «ادامعا قانشا جەر قاجەت؟», «يۆان ءيليچتىڭ ءولىمى», ء«ازازىل», «سەرگەي ءپىرادار» سىندى كەسەك دۇنيەلەر جازۋشىنىڭ ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەۋگە شىنداپ بەت بۇرعانىنىڭ دالەلى. ال «ارىلۋ» – سول شىعارمالاردان كەلە جاتقان القالى ويلاردىڭ ايشىقتى جيىنى, شوقتىعى بيىك شىراعدانى ىسپەتتەس. مۇندا دانىشپاننىڭ شىندىققا قۇمارلىعى, اقيقاتشىلدىعى ايناداي كورىنگەن. ءۇندى ەلىنىڭ كوسەمى ماحاتما گاندي «تولستوي – ءوز زامانىنىڭ ەڭ شىنشىل ادامى. اقيقاتتى بارىنەن ارتىق كورىپ, ول ءۇشىن باتىل قادامعا بارعان جان» دەۋى تەگىن ەمەس. ءوز زامانىندا الەمدىك مادەنيەتتىڭ تورەشىسى سەكىلدى بولعان تيتان تۇلعا عالامنىڭ ءار تۇسىندا بولىپ جاتقان وقيعالارعا قام جەيدى. ءتىپتى «قاجىمۇراتتا» ۇلتتىق مۇددەدەن گورى ادامدىق مۇددەنىڭ قازىسى بولىپ وي تولعايدى. شىعارمادا: «قازىر نيكولاي پاتشا ءوز ىشىنەن دۇعاسىن وقىپ جاتىر. سول دۇعاسىن وقي سالادى دا, جالاڭاش ايەلدەردى كورەتىن جەرگە بارادى» دەپ ورىس پاتشاسىن اشكەرەلەسە, قاجىمۇراتتىڭ ءبارىن توقتاتىپ ناماز وقىپ, يمانعا كەلىپ, اللادان جاردەم سۇراعانىن ىزگىلىك سالتاناتى ەتىپ بەينەلەيدى. «قۇداي ادامدى جاراتقان كەزدە ءار ادام ءوز جانىن بۇلدىرۋگە دە, قۇتقارۋعا دا مۇمكىندىك تاباتىنداي ەتكەن. ادامنىڭ ومىردەگى مىندەتى – ءوز جانىن قۇتقارۋ; ال جانىن قۇتقارۋ ءۇشىن قۇداي جولىمەن ءومىر ءسۇرۋ كەرەك, قۇداي جولىمەن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تىرلىكتىڭ بارلىق الدامشى قىزىعىنان باس تارتىپ, ەڭبەك ەتۋى, مويىنسۇنۋى, شىدامدى جانە قايىرىمدى بولۋى قاجەت». «ارىلۋداعى» بۇل جازبالار قوعامداعى قىزۋ تالقىلاۋدىڭ وشاعىنا اينالدى. ءوزىن سىن تەزىنە سالعان دانىشپان بىلىمدارلىق ەككەن وزىمشىلدىكتەن قۇتىلۋعا, ءسوزى مەن ءىسىنىڭ ءبىر ورىننان شىعۋىنا ءمان بەرەدى. بىردە «نەمەنە, لەۆ نيكولاەۆيچ, ۋاعىزداۋىن ۋاعىزدايسىز, ال قاشان ورىندايسىز؟» دەسە, ەندى بىردە كۇڭىرەنە ءتىل قاتادى. «مەن كىنالىمىن ءارى سۇمپايىمىن جانە جەككورۋشىلىككە لايىقپىن... كومەكتەسىڭدەرشى, بارشامىزدىڭ اداسقانىمىزدى ويلاسام, جۇرەگىم قان جىلايدى جانە بار كۇشىمدى سالىپ ارپالىسقانىمدا وزدەرىڭدى دە, مەنى دە اياۋدىڭ ورنىنا سەندەر «قاراڭدارشى, بىزبەن بىرگە باتپاققا باتىپ بارادى», دەپ قۋانا-قۋانا ايقايلايسىڭدار...».
تولستوي اجال الدىنداعى اقىرعى سوزىندە, ۇلىنا قاراپ: «سەرەجا! مەن اقيقاتتى جاقسى كورەمىن! اقيقاتتى وتە قاتتى جاقسى كورەمىن!» دەگەن ەكەن. شىندىقپەن, اقيقاتپەن ايشىقتالعان اقىل الىبىنىڭ ساۋلەسى تۇسپەگەن جەر از. جاننىڭ ارىلۋى, تاۋبەگە كەلۋى, تازارۋى ءۇشىن ءسىز دە الىپ مۇحيتقا جيىرەك سۇڭگىڭىز, قادىرلى وقىرمان.
