مەدەيا سيندرومى

پسيحياترلار ارا­سىندا ەجەلگى گرەك اڭىزدا­رىن­داعى مەدەيانىڭ كۇيەۋىنە دەگەن قىزعانىشى وش­پەن­دىلىككە ۇلاسىپ, قوس بىردەي ۇلىن ءوز قولى­مەن ولتىرەتىنى سياق­تى قانقۇيلى وقيعالار قازىر «مەدەيا سيندرومى» دەپ اتالادى. 

ماسەلەن, وتكەن جىلى عانا ءۇش بىردەي پەرزەنتىن تەرەزەدەن لاقتىرعان كەلىنشەكتىڭ وقي­عا­سى جۇرتتىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزسا, بيىل 4 قاڭ­تار­دا الما­تى­دا قوس ۇلىن باۋىز­داعان اكەنىڭ ارەكەتىن ەستىگەن ەل ءالى ەسىن جيا الماي وتىر. كورشىلەردەن كومەك سۇراپ, ق ۇلىنداعان بالالاردىڭ داۋسىن ەستىگەندەر بار بولسا دا, جالدامالى پاتەردەن شىعاتىن جامان دىبىستارعا قۇلاعى ۇي­رەن­گەن, ەتى ولگەن قوعام دەر كە­زىندە كومەككە كەلمەگەن, تەك پو­ليتسيا شاقىرۋمەن شەكتەلگەن.

بۇل سۇمدىق وقيعا شەشەلەرى جۇمىستا, بالالاردىڭ قىسقى دەمالىسى كەزىندە بولدى. تۋعان ۇلدارىن دارىگەرگە اپارامىن دەگەن سىلتاۋمەن الىپ كەتكەن جاۋىز اكەنىڭ ارەكەتىن بۇگە-شى­گەسىنە دەيىن بايانداۋعا دەنى دۇ­رىس ادامنىڭ ءداتى بارمايدى. قازىر وكىنىش پەن قايعىدان قان جۇتىپ وتىرعان اناسى مەن جاقىن­دا­رى­نىڭ جايى ايتپاسا دا تۇسى­نىك­تى.

ءوزىن دە ولتىرمەكشى بولعان جاۋىز قازىر جانساقتاۋ بولىمىندە جاتىر. ال بالالاردىڭ جاقىن­دا­رى قىلمىسكەر جۇيكەسى اۋرۋ دەگەن دياگنوزبەن جازادان قۇتىلىپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنەدى.

ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل ىلۋدە ءبىر قايعىلى جاعداي ەمەس, الماتىدا وگەي قىزىن ۇلكەن دارەتىن جىبەرىپ قويعانى ءۇشىن ۇرىپ ولتىرگەن «قوعام بەلسەندىسى» بالجان تۇر­لى­بەكوۆا قازىر تۇرمەدە. سول سياقتى 28 جەلتوقساندا تال­دىقورعان قالالىق پوليتسياسىنا 14 جاستاعى وقۋشى قىزدىڭ جوعالىپ كەتكەنى تۋرالى اقپارات تۇسكەنىن اقپاراتتىق سايتتار بىردەن جالاۋلاتىپ الىپ كەتتى. ويتكەنى ءجاسوسپىرىم قاراشا ايىنىڭ باسىنان بەرى ساباققا قا­تىس­پاعان. پوليتسيا جەدەل-ىز­دەس­تىرۋدى باستاعاننان كەيىن-اق ءجاسوسپىرىم قىلمىستىڭ قۇر­بانى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدى العا تارتتى. اسكەري قىز­­مەتكەرلەر مەن ەرىكتىلەردەن قۇ­­رالعان ىزدەۋ توپتارى قىزدىڭ ءما­يىتىن تەكەلى قالاسىنىڭ سىرتىنا جەرلەنگەن جەرىنەن تاپتى. بۇل فاكتى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 99-بابى بويىنشا قىل­مىستىق ءىس قوزعالسا, بالانىڭ جوعالۋ فاكتىسى بويىنشا كۇدىككە ءىلىنىپ, قاماۋعا الىنعان اناسى مەن وگەي اكەسى تەرگەلىپ جاتىر.

قاراپ وتىرساق, «جانىم با­لام­نىڭ ۇستىندە دەيتىن» جۇرتتى بەي­جاي قالدىرماعان مۇنداي وقيعالار بارلىق ەلدە بار. وركە­نيەتكە قول جەتكىزگەن ەلدەردىڭ وزىندە دە بالاسىن ولىمگە قيعان قانىشەر ادامدار تابىلادى. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇكىل الەمدە ايەل­دەردىڭ قولىمەن جاسالعان قىل­مىستىق قۇرامدا ءوز بالاسىن ولتىرگەن انالار وزەكتى سيپاتقا يە ەكەن.

ءتىپتى ادامي قۇندىلىقتاردى ال­دىڭعى ورىنعا قوياتىن ەلدەر­دىڭ وزىندە كۇن سايىن 4-5 بالا ءوز اكە-شەشەسىنىڭ قولىنان كوز جۇمادى. دامىدى دەگەن ۇلى­بري­تانيا, گەرمانيا, فران­تسيا, جاپو­نيا, سكانديناۆيا مەملەكەتتەرىندە بالالاردىڭ تۋعان اكە-شەشەسىنىڭ جاۋىز­دى­عىنان ءولتىرىلۋى كوبەيگەن.

اتا-بابالارىمىز «قانى قارايعان» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتپاسا كەرەك. كوپ جاعدايدا بالاسىن ولتىرگەن اكە تۇرمەگە قا­مالىپ, قاندىقول شەشە پسي­حياتريالىق ستاتسيونارعا جىبەرىلەدى. وسى ورايدا ارنايى مامان­دارعا جۇ­گىنۋدى ءجون كوردىك.

رەسپۋبليكالىق پسي­ح­ي­­كالىق دەنساۋلىق عى­لىمي-پراكتيكالىق ورتا­لى­­عىنىڭ عىلىمي مەنەدج­مەنت جانە ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگ ۇلىم ابەتوۆا تاقىرىپتى تومەن­دەگىدەي تار­قات­تى:

– ءوز بالالارىن, ەڭ جاقىن تۋىس­­تارىن ولىمگە قيۋدىڭ سۋبەك­­­­تيۆتى سەبەپتەرىن ۇزاق سي­پات­­­­تاۋعا, ونىڭ ىشىندە مىنا جايت­­­تاردى ايرىقشا قاراستىرۋعا بو­­لا­دى.

ەسسىز سۇيىسپەنشىلىك نەمەسە ماحاببات. باسقاشا ايتقاندا, ءولتىرۋ ارقىلى قىلمىسكەر وزىنە قورقىنىشتى بولىپ كورىنەتىن جاعدايدان جاقىندارىن قورعاي­مىن, قۇتقارامىن دەپ ويلايدى. الايدا اجالدان اسقان قاسىرەت جوق ەكەنى, قيىندىقتىڭ باسقا جولدارى بار ەكەندىگى ويلارىنا كەلمەيدى. قىلمىسكەر ادەتتە پسيحيكالىق اۋىتقۋلاردان زارداپ شەگەدى, كەيدە سوت ساراپتاماسى ء«وز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرە المايتىن دارەجەدە» دەپ شەشىم شىعارادى. دەگەنمەن پسيحيكالىق اۋىتقۋى بارلاردىڭ ءبارى بىردەي مۇنداي ارەكەتكە بارا بەرمەيدى.

ءوزىن-ءوزى دالەلدەۋ مەن زۇ­لىم­دىعىن يگەرە الماۋ. بۇل بالا­نى ماسىل, اۋىرتپالىق نەمەسە ومىرىنە كەدەرگى كەلتىرۋشى رەتىندە قابىلداعان جاعدايدا, كەنەتتەن بۇرق ەتكەن اگرەسسيا مەن قاتىگەزدىگىن يگەرە الماعان كەزدە بولادى. كوبىنەسە مۇنداي قادامعا ءوزى بالا كەزىندە قاتىگەزدىككە دۋشار بولعاندار بارۋى مۇمكىن.

قىزعانىش, كەك الۋ, وشپەن­دىلىك. مىسالى, بالانىڭ اناسىنا دەگەن قىزعانىشى دەس بەرمەگەندە, ەر ادام ءوز بالالارىن ايەلىنىڭ جالعاسى رەتىندە قابىلداپ, ونىڭ جانىن اۋىرتىپ, كەك الۋ ءۇشىن ءوز بالالارىن ولتىرەدى.

باقاي ەسەپ. الەۋمەتتىك ۇدە­رىس­تەردەن وقشاۋلانۋ كوبىنە­سە ادامنىڭ شيەلەنىسكەن جاع­دايدى شەشۋگە دايىن ەمەستىگىن ايعاقتاپ, پايدا تابۋ ماقسا­تىن­دا قاساقانا زورلىق-زومبى­لىق­قا جەتەلەيدى. بالانى پاي­دا­كۇ­نەمدىك ماقساتىندا ولتىرگەن جاعدايدا وعان تىكەلەي تيەسىلى نەمەسە وعان مۇرا رەتىندە قالاتىن ماتەريالدىق يگىلىكتەر كوزدەلەدى.

«اففەكت» ۇستىندە كىسى ءولتى­رۋ. ەگەر اتا-اناسى, ياكي باسقا ادام ءوز ومىرىنە, مانساپ جولىنا, قار­جىلىق جاعدايىنا, جى­نىس­­تىق قاتىناسقا قول جەتكىزە الماي, الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوڭىل تولماۋى كۇردەلەنگەندە جاعىمسىز پي­عىلدىڭ اسەرى وسىعان تۇك قاتىسى جوق, كىناسىز ادامدارعا با­عىت­تالۋى مۇمكىن. البەتتە, مۇن­داي جاعدايدا اسىرەسە بالالار ازاپ شەگىپ, قىلمىسكەردىڭ تۇلعاىشىلىك پسيحولوگيالىق وتكىر قاقتىعىستارىنىڭ قۇربا­نى بولادى.

ساديزم. ياعني وزىنەن باسقا ءتىرى جاندى قيناپ, ازاپقا سالۋ­دىڭ كري­مينولوگيالىق سيپاتى بار. مۇنداي قادامعا ساديستەر عانا ەمەس, وزگەنىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايدى قارايتىن, ارى مەن دەنساۋلىعى, ءتىپتى ءومىرىن دە تۇككە تۇرعىسىز دەپ باعالايتىن قىل­مىس­كەر دە بارا الادى.

پەدوفيليا. بالالاردى ءولتى­رۋ مەن ولارعا قارسى جى­نىس­­تىق زورلىق-زومبىلىق جاساۋ زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەرەكشە سا­ناتىنا جاتادى. كىسى ءولتىرۋ نەمەسە ولتىرەمىن دەپ قورقىتۋ, دەنە جاراقاتىن سالۋ, ازاپتاۋ, ۇرلاۋ مەن زورلاۋ سياقتى باسقا دا سەكسۋالدىق سيپات­تاعى قىل­مىس­تار بالالاردى اي­نا­لىپ وتپەي­تىنى وكىنىشتى. پەدو­فيل­دەر­دىڭ قۇرباندىعىنا 8–12 جاس ارالى­عىن­داعىلار ءجيى دۋشار بولادى.

ءبىز دارىگەر-پسيحياتر ايگ ۇلىم ابدىراسىلقىزىنان بالالاردى ولتىرۋگە جەتە­­لەيتىن جاعدايلاردى قا­لاي سيپاتتاۋعا بولاتىنىن سۇرا­­دىق.

– مۇنىڭ ءبارى جوعارىداعىداي قايعىلى قىلمىستىق موتيۆتەر تىزبەگىمەن شەكتەلمەيدى. كىسى ولتىرۋگە بەيىم پيعىل كەم دەگەندە ءتورت توپقا جىكتەلەدى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, جان كۇيزەلىسى دەرتىنە دۋشار بولعان كەلىنشەك وزىنە قول جۇمساۋدى ويلاپ جۇرەدى. بىراق قارت اتا-اناسى قاراۋسىز قالسا, جاعدايلارى نە بولادى دەپ ويلاي كەلە, ولاردى ءوزى ولتىرگىسى كەلگەنىمەن, الايدا ءداتى بارمايدى. ءوزى ولگەننەن كەيىن قيىندىق كورمەسىن دەگەن ويمەن, اكە-شە­شەسىن دە ءوز وزدەرىنە سۋيتسيد جاساۋعا ۇگىتتەيدى. بۇل كەلىنشەك وزىنە-ءوزى قول سالعانىمەن, ءتىرى قالىپ, اۋرۋحاناعا جاتقىزىلدى. ەسە­سىنە وسى وقيعادان سوڭ ەكى قارت ءبىرىن-ءبىرى پىشاقتاپ, قايتىس بولدى. بۇل كەڭەيتىلگەن سۋيتسيد دەپ اتالادى (پاراسۋيتسيد). ال بالالاردى ز ۇلىمدىقتان ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى جولى – قۇزىرلى ورگان­دار­دىڭ قىراعىلىعى مەن جۇرت­تىڭ اينالاسىندا بولىپ جات­قان قاتىگەزدىككە كوز جۇما قا­را­ماۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى, – دەدى ول.

ماماندار ايتسىن, مەيلى باسىنا تۇسكەن ادامدار ايتسىن, ەڭ اۋىر قىلمىستارعا جەتەلەيتىن جايتتاردىڭ قاتارىندا جۇيكە كەسەلدەرى عانا ەمەس, وشپەندىلىك, دۇنيەقوڭىزدىق پەن قىزعانىشتى جەڭە الماۋ دا بار.

الماتى