اۆتور بۇل كىتاپتى جازۋ بارىسىندا ەۋروپا, رەسەي جانە قازاقستانداعى ارحيۆ پەن وسى تاقىرىپتاعى عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ادەبي-كوركەم شىعارمالاردى نازاردان تىس قالدىرماعان. عالىم تاريحي قۇجاتتار ارقىلى 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن باستاپ, 1950 جىلعا دەيىنگى حالقىمىزدىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرىنىڭ كەڭ پانوراماسىن جاساعان.
جيىندى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, تاريحشى ميحايل اكۋلوۆ جۇرگىزدى. ول ءوز سوزىندە اتالعان كىتاپتىڭ قۇندىلىعى مەن مازمۇنىنا توقتالىپ, جازىلۋ ەرەكشەلىگىن اتاپ ءوتتى. اۆتوردىڭ ءومىر جولىنان قىسقاشا مالىمەت بەردى.
بۇل تاقىرىپ بەرلين ەركىن ۋنيۆەرسيتەتى شىعىس ەۋروپا ينستيتۋتىنىڭ شىعىس جانە ورتالىق-شىعىس ەۋروپا تاريحىنىڭ پروفەسسورى روبەرت كيندلەرگە بۇرىننان تانىس. ول 2006 جىلى پاتشالىق رەسەيدىڭ سوڭعى كەزەڭى مەن كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قازاقستانداعى وتىرىقشىلاندىرۋ ساياساتى تۋرالى جوبامەن جۇمىس ىستەگەن. سول كەزدە وتىزىنشى جىلدارى ەلىمىزدە بولعان اشتىققا باسا نازار اۋدارىپ, كەيىن وسى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, «ستاليندىك كوشپەندىلەر» اتتى كىتاپ جازدى. بۇل جيناق الدىمەن اعىلشىن تىلىندە, ودان سوڭ ورىس تىلىندە باسىلعان. ال قازاق تىلىنە اۋدارۋعا «فوليانت» باسپاسى ۇسىنىس جاساعان.
«شىنىمدى ايتسام, قازاقستاندىق باسپادان وسىنداي ۇسىنىس تۇسكەندە تاڭعالدىم. ءبىر جاعىنان, قۋاندىم. الايدا كىتاپتىڭ قازاقشا نۇسقاسىن وقي الماعانىممەن, ونى وقىعان ازاماتتار وتە ساپالى اۋدارىلعانىن ايتتى. سول ءۇشىن اتالعان باسپاعا, اۋدارماشىعا شەكسىز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل ەڭبەكتى جازۋ بارىسىندا كوپ ارحيۆ دەرەكتەرىنە ءۇڭىلدىم. وسى تاقىرىپتا جازىلعان ادەبي كوركەم شىعارمالاردى قارادىم. قازاقستانداعى اشتىق وقيعاسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن بارىنشا زەرتتەۋگە كۇش سالدىم. قانشاما ادام وسى زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قۇربان بولدى. مەنىڭشە, بۇل اشارشىلىق قازاق حالقىنا قاساقانا جاسالدى دەي المايمىن. بۇعان سول كەزەڭدەگى كەڭەس وداعى جۇرگىزگەن حالىقتى وتىرىقشىلاندىرۋ, ۇجىمداستىرۋ سەكىلدى ناۋقاندار باستى سەبەپ بولدى. سوندىقتان بۇل وقيعاعا گەنوتسيد دەپ باعا بەرۋ قيىن. ەگەر باسقا زەرتتەۋشىلەر ونى گەنوتسيد دەپ قاراستىرسا كەلىسەم. تالاي جاندى جالماعان زۇلمات قازاقتاردىڭ دەموگرافيالىق دامۋىن شەگەردى. حالىق سانى كەمىدى. شىن مانىندە, وسى وقيعانىڭ قىلمىسكەرى كىم؟ بىرەۋلەر ءستاليندى, ەندى بىرەۋلەر سول جىلدارى قازاقستاندى باسقارعان گولوششەكيندى جازعىرادى. جەرگىلىكتى فۋنكتسيونەرلەردىڭ دە كىناسى بولدى دەپ ايتادى», دەدى نەمىس عالىمى.
عىلىمي مونوگرافيا قازاقشاعا وتە جاتىق اۋدارىلعان. جازۋشى, اۋدارماشى وتەن احمەت اۆتوردىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرىپ, وتىزىنشى جىلدارداعى زوبالاڭ تۋرالى ايتتى.
«قازاقستانداعى سەكىلدى الاپات اشتىق باسقا جەردە بولعان جوق دەپ ويلايمىن. بىراق سونىڭ باعاسى تولىق بەرىلگەن جوق. ويتكەنى حالقىمىزدى قىناداي قىرعان زۇلمات تولىق زەرتتەلمەدى. روبەرت كيندلەردىڭ وسى وقيعاعا قاتىستى كىتابىن اۋدارۋ بارىسىندا كوپتەگەن جايتقا كوز جەتكىزدىم. اۆتوردىڭ ءاربىر ءسوزى, سويلەمى تاريحي فاكتىلەرمەن ناقتىلانعان. فاكتىنىڭ قايدان الىنعانى انىق كورسەتىلگەن. بۇدان زەرتتەۋشىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن اڭعاراسىز. مەن شەتەلگە كوپ شىقپاسام دا, ءوز ەلىمدى تۇگەل ارالاعانمىن. وسى جيناقتا كورسەتىلگەن ەلدى مەكەندەر, اۋىلدار, قالالار, كەنتتەر – كوزىممەن كورگەن جەرلەرىم. ءبارى كوڭىلىمدە سايراپ تۇر. جاس كۇنىمىزدە بۇل تاقىرىپ ءبىز ءۇشىن جابىق بولدى. بىراق اكە-شەشەمىزدىڭ, اۋىلداعى ۇلكەندەردىڭ ءبىر-بىرىمەن سىبىرلاپ ايتقان اڭگىمەلەرىنەن اشتىقتىڭ حالقىمىزعا قانداي زارداپ اكەلگەنىن, ءبىر وتباسى عانا ەمەس, تۇتاس اۋىلدار مەن رۋلاردىڭ جويىلىپ كەتكەنىن ەستىدىم», دەدى جازۋشى.
وتەن اعامىز وسى اشتىق زۇلماتى تۋرالى ودان ءارى ءسوزىن جالعاي كەلىپ, ونى ايتقاندا كوكەيدە ۇنەمى ءبىر سۇراق تۇراتىنىن باياندادى.
« ول قانداي سۇراق؟ بۇل گەنوتسيد پە؟ كىتاپ اۆتورى ءوز ۇستانىمىن ايتىپ, گەنوتسيد ەمەس دەدى. ءبىزدىڭ كەيبىر تاريحشىلارىمىز بەن ادەبيەتشىلەرىمىز گەنوتسيد دەپ ەسەپتەيدى. ەندى قاراڭىز: كوشپەلىلەر ءومىرى – باسقا وركەنيەت ەدى. ونىڭ بارلىق سالاسى قامتىلعان, رەتتەلگەن بولاتىن. بيلىك باسىنا بولشەۆيكتەر كەلگەننەن كەيىن سول وركەنيەتتىڭ بەلومىرتقاسىن ءۇزدى. تاس-تالقانىن شىعاردى. بۇرىن قازاق دالاسىندا اشتىق بولماعان. جۇت دەگەن عانا بولعان. بىراق وندا ادام ەمەس, مال قىرىلعان. ءبىر جاعىنان, بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن وسى جانتۇرشىگەرلىك وقيعاعا قويىلعان دۇرىس ەسكەرتكىش جوق. سودان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ورالماعان جاۋىنگەرلەرگە ارناپ, ءار ايماق شىعارعان مەموريالدىق كىتاپتار بار. ال اشتان قىرىلعان قازاقتاردان ءتىزىمى جيناستىرىلعان جيناق بار ما؟ ءبىز نەگە سونى جاسامايمىز. قىسقاسى, بۇل كىتاپتى وقۋ كەرەك», دەدى قالامگەر.
سونداي-اق باسقوسۋدا جۋرناليست ءاليا ءاشىم اشتىق تۋرالى جاڭا كوزقاراستا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى كوزدەپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ: « ءبىز ونى زارلى, قايعىلى سيپاتىندا ەمەس, وسىنداي اپاتتان امان قالىپ, ەرىك-جىگەر تانىتقان حالقىمىزدىڭ بيىك رۋحى يدەياسىندا تۇسىرگىمىز كەلەدى», دەدى ول.
ءىس-شارا سوڭىندا ۋنيۆەرسيتەت جاستارى نەمىس تاريحشىسىنا اشتىق تاقىرىبىنا قاتىستى وزدەرىن مازالاعان سۇراقتارىن قويىپ, ەمىن-ەركىن سۇحباتتاستى.
