فوتو: دياس نۇراقىن
– جۋىردا وڭىرلەردى ارالاۋعا اتتاندىڭىزدار. قازىر الەۋمەتتىك جەلى, وزگە دە ينتەرنەت پلاتفورمالارى ارقىلى ەل حاباردار بولىپ وتىر. ءوزىڭىز دە الماتى وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىندا بولدىڭىز.
– الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش, ىلە, جامبىل جانە قاراساي اۋداندارىندا بولدىم. اۋدانداردىڭ ءاربىرى اۋقىمى جاعىنان ۇلكەن ءارى حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءار اۋداندا بىرنەشە اۋىلدىق وكرۋگ بار.
– ءسىز ارالاعان اۋدانداردىڭ حالقىن قانداي ماسەلەلەر تولعاندىرىپ وتىر؟
– ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە قاراساي اۋدانىندا تاپ بولدىم. الماتى وبلىسى بويىنشا وتە ۇلكەن پروبلەما دەسەم دە ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى. ىرگەلى, كەمەرتوعان, كوكساي دەگەن ەلدى مەكەندەر بار. راسىندا دا بۇلار قالاعا ىرگەلەس ورنالاسقان مەكەندەر. سول جەرلەر كەزىندە وڭدى-سولدى ساتىلىپ كەتكەن. تۇرعىندار دا قۇجاتتارىن تۇگەندەمەي, ساتىپ الا بەرگەن. قىزىل جولاقتا تۇرعان جەرلەر دە ساتىلعان. جولدارى دا رەتتەلمەگەن. ارحيتەكتۋرانىڭ دا تالاپتارى مۇلدەم ەسكەرىلمەگەن ەكەن. تۇرعىندارى جاڭا ايتقانىمداي قۇجاتتارىنىڭ كەيبىر تۇستارى زاڭسىز ەكەنىن بىلەدى. بىراق كەزىندە ساتىلعان ۋاقىتتا نەگە جەرگىلىكتى اكىمدىك دۇرىستاپ قاراماعان دەپ ۋاجدەرىن ايتتى. وسىنى قالاي زاڭداستىرامىز دەپ الاڭداپ وتىر. ويتكەنى كوبى جيعان-تەرگەن سوڭعى اقشالارىنا ءۇي تۇرعىزىپ العان. قۇجاتسىز ۇيدە جول, سۋ, گاز تارتىلماعان مەكەندە تۇرىپ جاتىر.
– ءىرى قالالار ماڭىندا بولسا دا ءالى كۇنگە دەيىن گاز, سۋ ماسەلەلەرى نەگە تۇبەگەيلى شەشىلمەگەن؟ بۇل تۇيتكىلدى تارقاتۋعا نە كەدەرگى؟
– جەرگىلىكتى بيلىك ينفراقۇرىلىمعا نەگە سونشالىقتى سالعىرت قاراعانىن تۇسىنە الماي-اق قويدىم. حالىققا كۇندەلىكتى قاجەتتى سۋ, گاز دەگەن ماسەلەلەر مۇلدەم قاداعالانباي جاتىر. بۇل ەندى تىكەلەي جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ مىندەتى دەپ ويلايمىن. كەيبىر تۇرعىندار اۋلالارىنا سۋدى, گازدى, جارىق باعانالارىن وزدەرى ءتۇسىرىپ, ونى وزگە كورشىلەرى بەلگىلەنبەگەن باعامەن ساتىپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوشىرىپ تاستاپ وتىر ەكەن. بۇل ەندى مۇلدەم قيسىنعا كەلمەيتىن تالاپ ەمەس پە؟! ايتا كەتسەم, بۇل تەك قاراساي اۋدانى بويىنشا عانا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە. ءبىر كۇندىك ەمەس, كوپتەن بەرى قوردالانىپ, شەشىمىن تاپپاي وتىرعان تۇيتكىل عوي. بىراق ناقتى ءبىر شەشىمى جوق. ەندى وسى پروبلەمانى جان-جاقتى زەرتتەپ, كوتەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– كوپتەگەن جەر جەكە مەنشىككە ءوتىپ كەتىپ, اۋىلدا اعايىن جايىلىمنان تارىعىپ, قيىنشىلىققا تاپ بولعانىن ەستيمىز. ويتكەنى نەگىزگى ءناسىبىن اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنان تاباتىن تۇرعىندار ءۇشىن جايىلىم جەر, جەم مەن ءشوپتىڭ, سۋدىڭ ماسەلەسى وزەكتى. ەندى ولار بۇل تۇيتكىلدەن قالاي شىعادى؟
– مۇنداي داۋلى ماسەلەمەن دە مەن بۇرىننان تانىسپىن. كوپتەن بەرى قۇلاعدار بولىپ ءجۇر ەدىم. ءوزىم جاقىندا بارىپ, كوزبەن كوردىم. جامبىل اۋدانىندا جايىلىمعا ارنالعان جەر ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر. نەگىزگى ءۇمىتىمىز - الداعى ۋاقىتتا جايىلىم جەر تۋرالى زاڭ قابىلدانسا 20 ملن گەكتار جەر قايتارىلۋى ءتيىس. وسىلايشا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا دا, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنا دا قولايلى جاعداي قالىپتاستىرىلادى دەپ سەنەمىن. ۋشىعىپ تۇرعان تاعى ءبىر كەلەڭسىز دۇنيە - مال ۇرلىعى. جامبىل اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ جەرگىلىكتى پوليتسياعا مۇلدەم كوڭىلى تولماي وتىر. سونداي-اق اۋدان ورتىلىعى ۇزىناعاش ەلدى مەكەنىندە مال بازارى بار. ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى بازارلاردىڭ ءبىرى. سول جەردە سانيتارلىق تالاپتار دۇرىس قاداعالانباعان. ءار اۋىلدان كەلگەن مال دا, مال ەتى دە بازارعا كىرەردە ارنايى تەكسەرىلۋى ءتيىس. بىراق دۇرىس جولعا قويىلماعان. ەڭ الدىمەن بۇل دا حالىق تۇتىناتىن ازىق قوي. ونى رەتتەمەسەك, ادامدار ۋلانىپ قالسا, ءتۇرلى اۋرۋ جۇقتىرسا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ وبلىستىق ۆەتەرينارلىق قىزمەت وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
– وسى ساپارىڭىزدا بالقاش اۋدانىندا بولىپ, تۇرعىندارمەن جۇزدەسكەن ەكەنسىز. شىنىن ايتۋ كەرەك. ىلەنىڭ جاعاسى, تابيعاتى تاڭعاجايىپ مەكەن. سول جەردە تۋريزم ماسەلەسى دە ايتىلىپتى. جۇمىس جۇيەلەنگەن بە؟ بولاشاقتا ول جەردى جەرلەستەرىمىز, شەت ەل مەيماندارى كەلىپ, تىنىعاتىن ورىنعا اينالدىرۋعا بولا ما؟
– بالقاش اۋدانىنا قاراستى ىلەنىڭ بويىنا دەمالىس كۇندەرى مىڭ ماشينا كەلەدى ەكەن. ءوزىڭىز ەسەپتەپ كورىڭىز. اربىرىندە ءۇش ادامنان بولسا سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى ءۇش مىڭ ادام كەلىپ كەتەدى. ادام كوپ كەلەتىندىكتەن ينفراقۇرىلىمدى رەتتەۋ كەرەك قوي. ىلە وزەنىنىڭ ساعاسىندا ورنالاسقان اۋداندا تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلەنبەگەن. ماسەلەن, وڭىردە 28 دەمالىس ورتالىعى بار. بىراق سونىڭ تەك 12-ءسى عانا اۋدان بيۋدجەتىنە سالىق تولەپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. قالعاندارىنان كوك تيىن پايدا جوق كورىنەدى. سونداي-اق وڭىردە زاڭسىز اڭ اۋلاۋ دەرەگى كوبەيگەن. براكونەرلەر تابيعاتتى تالقانداپ, اڭ-قۇستاردى قىناداي قىرىپ جاتىر. ولارعا قوي دەيتىن قوجا جوق. سوندىقتان اۋدان حالقى اڭ اۋلاۋعا ماراتوري جاريالاۋدى سۇراپ وتىر. تۇمسا تابيعاتتى ساقتاپ, جابايى اڭ-قۇستاردىڭ قىرىلۋىن توقتاتۋ ءۇشىن شۇعىل شەشىمدەر كەرەك. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا الداعى ۋاقىتتا ءوز ۇسىنىسىمدى بىلدىرەمىن.
– اۋىلدارداعى ينفراقۇرىلىم, سپورت كەشەندەرى, ءبىلىم وشاقتارىنىڭ جاعدايلارى سىن كوتەرە مە؟
– اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاقپىن. مەن بارعان اۋداندار قالاعا جاقىن بولعاندىقتان ءتيىستى ينفراقۇرىلىم بار. جاڭا سپورت كەشەندەرى دە بىرتىندەپ سالىنىپ جاتىر. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەشەندەر دە جەتكىلىكتى. ال مەكتەپكە كەلەر بولساق, بۇل بارلىق جەردە كەزدەسەتىن ماسەلە. اسىرەسە ىلە, جامبىل, قاراساي اۋداندارىندا مەكتەپتەر قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. الايدا ءۇش-ءتورت اۋىسىمدى ءبىلىم وشاقتارى ازايماي تۇر. بۇل ەڭ الدىمەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىر جاعىنان بۇل اۋدانداردا حالىق سانى دا ارتىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى كوپتەپ سالىنسا دەگەن تۇرعىنداردىڭ تىلەگىن ەستىدىك. جول دا سىن كوتەرمەيدى. ماسەلەن, بايسەركە اۋىلىنىڭ ماڭىندا ۇلكەن لوگيستيكالىق ورتالىق بار. تەمىرجول وتەدى. سوندىقتان سول ماڭدا وسىدان ون جىل بۇرىن دا كولىك كەپتەلىسى بولاتىن. قازىر ول مۇلدەم سوزىلىپ كەتكەن. اۋىر جۇك كولىكتەرى كوپ قاتىنايدى. سول جەرگە كوپىر سالىنسا, كولىك كەپتەلىسىنە ايتارلىقتاي وڭ اسەرىن تيگىزەدى. بۇل جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. ويتكەنى كەپتەلىس جۇمىسقا, ساباقاققا ۋاقىتىندا قاتىناۋعا كەدەرگى بولارى بەلگىلى عوي. سوندىقتان ساپار بارىسىندا كورگەن-تۇيگەنىمدى مەن ساۋال رەتىندە جاۋاپتى ورىندارعا جولداپ, وڭتايلى شەشىلۋىنە كۇش سالامىن.
