قۇرعاعان ۇلتان قاراۋسىز قالمايدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2021-2025 جىلدارى ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنا 1,1 ملن گەكتار سەكسەۋىل ەكپەلەرىن ەگۋدى ۇلعايتۋ جونىندە تاپسىرماسى بار. سوعان سايكەس ەكى جىل بۇرىن 101 مىڭ گەكتار سەكسەۋىل ەگىلىپ, 2022-2025 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 250 مىڭ گەكتار جەرگە فيتو­ور­مانمەليوراتسيالىق جۇمىستار جۇر­گىزىلىپ جاتىر. بىلتىرعى مەجە – 250 گەكتار جەر تولىعىمەن قامتىلدى.

بيىل دا 250 مىڭ گەكتار جەرگە فيتوورمانمەليوراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. بۇگىندە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىمەن بىر­لەسىپ 53 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل كو­شەتى ەگىلگەن. سونداي-اق كوكتەمدە 7 777 گەكتارعا 28 مىڭ كيلو قاراباراق تۇ­قىمى, ال كۇزدە 39 223 گەكتار جەرگە گالوفيتتى وسىمدىكتەر تۇقىمى سەبىلدى. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 11 731 مىڭ گەكتارعا 3,5 ملن-نان اسا سەك­سەۋىل كوشەتى وتىرعىزىلعان. بۇعان قوسىمشا تەڭىز ۇلتانىنداعى 27 097 گەكتار ورماننىڭ تابيعي وسۋىنە جاردەمدەسۋ شارالارى ءجۇرىپ, كۇزدە 73 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرگە گالوفيتتى وسىمدىكتەر تۇ­قىمى سەبىلىپتى.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ارال تەڭى­زىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنداعى توپى­راقتىڭ تۇزدىلىعى جوعارىلاپ, جەردىڭ سورتاڭدالۋىنا بايلانىستى ەندىگى ات­قاراتىن فيتوتورمانمەليوراتسيالىق جۇمىس, ياعني سەكسەۋىل كوشەتىنىڭ ورنىنا گالوفيتتى وسىمدىكتەردى (قاراباراق, سارسازان) اۋىستىرۋ كەرەك. سەبەبى بۇرىنعى تەڭىزدىڭ تارتىلعان ورنىنا جاقىنداعان سايىن توپىراق قۇرامى ناشارلاپ, تۇز­دىلىعى جوعارى بولىپ كەلەدى. وسىدان سوڭ ەگىلگەن سەكسەۋىل كوشەتىنىڭ ءوسۋى تەجەلگەن. ال گالوفيتتى وسىمدىكتەر كەيبىر, سورتاڭ جەرگە بەيىم. ەكىنشىدەن, مۇندا وزەن جانە كولدەر جۇيەسى جوق ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي, ەگىلگەن القاپتىڭ ءاربىر 50 مىڭ گەكتارى ءۇشىن ءبىر سكۆاجينا قازعان دۇرىس. بۇل كليماتتىق جۇيەگە اسەر ەتىپ, ىلعالدى كوبەيتپەك.

– جالپى قۇرعاعان تەڭىز ۇلتانى قاراۋسىز قالمايدى. ونداعى تۇز, قۇم كوشكىندەرىن توقتاتۋ, ەكولوگيالىق احۋال­دى جاقسارتۋدا بۇگىنگە دەيىن ءبىر­از جۇمىس اتقارىلدى. ارالدىڭ دەڭ­گەيى 1968-1990 جىلدار ارالىعىندا نەگىزگى جاعالاۋدان 100-150 شاقىرىمعا دەيىن قايتقانى بەلگىلى. بۇرىنعى سۋ جاتقان ۇلتان جالاڭاشتانىپ, تۇزدى شاڭ مەن قۇم پايدا بولدى. 1991 جىلى «ارال كونسورتسيۋمى» دەگەن ۇلكەن بىرلەستىك قۇرىلىپ, قۇرعاعان ۇلتاندى ورمانعا اينالدىرۋعا وڭىردەگى ورمانشىلار جۇمىلدىرىلعان. سونىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋما­عىندا ورمانداردى ساقتاۋ جانە مولايتۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس دۇ­نيەجۇزىلىك بانك قولداۋىمەن 2008-2014 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز ۇلتانىنا سەكسەۋىل كوشەتىن وتىرعىزىپ قانا قوي­ماي, تۇقىمىن سەبۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. 2018-2020 جىلدارى كورەيا رەس­­پۋبليكاسىنىڭ ورمان قىزمەتىنىڭ قولداۋىمەن «ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان ۇلتانىندا فيتوورمانمەليوراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ» جوباسى ىسكە اسىپ, 13 مىڭ گەكتاردان اسا جەرگە سەكسەۋىل كوشەتى وتىرعىزىلدى, – دەيدى ارال ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى بولات بيسەنباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ورمانشىلاردىڭ ەڭبەگىنە تۇرارلىق ءارى ولاردى قولداۋدا جاقسى جاڭالىق جوق ەمەس. ەكى جىل بۇرىن وبلىستاعى ارال مەن قازالى ور­مانشىلارىنا سۋ جاڭا تەحنيكالار بەرىلگەن ەدى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا 2 ءورت ءسوندىرۋ اۆتو­كولىگى, 6 حتز تراكتورى الىندى. ال بىلتىر ورمان شارۋاشىلىعى مەكە­مەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاراقتاندىرۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, 5 تراكتور, 6 ورمان وتىرعىزۋ اگرەگاتى, 2 ءورت ءسون­دىرۋشى ماشينا, 2 پاترۋلدىك اۆتو­كولىگى بەرىلىپتى. بۇعان قوسا بىرنەشە قاجەتتى جابدىق الىنعان. ال ورمان ءورتىن بولدىرماۋ, الدىن الۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەردە 11 ءورت ءسوندىرۋ كولىگى مەن 53 ءورت ءسوندىرۋشى قىزمەت اتقارادى. جالپى 2022-2024 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز ۇلتانىندا سەكسەۋىل ەگۋگە قاجەتتى تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن قاراجات ءبولىنىپ تۇرماق.

سەكسەۋىلدى كوپتەپ وتىرعىزعانمەن ونىڭ تۇبىنە بالتا شاۋىپ, جەكە باس پايداسىنا جاراتىپ جۇرگەندەر جايلى ايتپاسقا بولماس. ونىڭ ۇستىنە كومiردiڭ جەتiسپەۋشiلiگi مەن قىمباتتاۋى اۋىل­داعى اعايىنعا اۋىر ءتيدى. سەكسەۋiلدi وتىن رەتiندە قولدانا باستادى. بۇعان قوسا ۇلكەن قالالاردا كاۋاپ ءپىسىرۋ ورىن­دارى كوپتەپ اشىلىپ, وعان دەگەن سۇرانىس بارىنشا ارتقان. مىنە, پايداعا قۇنىققاندار تەمىر تروسپەن سەكسەۋىلدى ءتۇپ-تامىرىمەن قوسا ج ۇلىپ الاتىن بول­عان. بۇل بىزدەگى ورمان قورىن ازايتىپ تۇر.

– جالپى, سەكسەۋىلدىڭ تۇقىمى كۇزدە, قازان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي ابدەن پىسەدى. ورمانشىلار وسى كەزدە ءداندى جيناپ, الداعى قار جاۋار الدىندا قۇرعاعان تەڭىز تابانى سەبەدى. سونداي-اق كوشەتپەن ەگۋ ارقىلى دا ورمان قورى مولايدى. ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى ون كۇندىگىندە ورمانشىلار ارنايى جابدىقتالعان جىلى ۆاگوندا جاتىپ, 15 كۇن ىشىندە قىستاعى توڭ مەن قاردىڭ ىزاسى ارقىلى ىلعال توپىراققا كوشەت وتىرعىزادى. ەگەر ءبىر تال كوشەت تۇزدى توپىراقتا شىقسا, بۇل – ۇلكەن ەڭبەك. ول بەس جىلدا ءدان بەرىپ, تۇرعان جەلدىڭ اسەرىمەن جان-جا­عىندا تابيعي ءوسىم دە پايدا بولادى. ال ءبىر ءتۇپ سەكسەۋىل جەل مەن داۋىلدان كوشكەن قۇمنىڭ 3-4 تونناسىنا بوگەت بولىپ تۇر. قىستا جاۋعان قارعا دا سولاي. سەكسەۋىل تۇبىنە ۇيىلگەن قاردىڭ كوكتەمگى ىلعالىمەن وزگە دە وسىمدىكتەر وسەدى. قازىر سول ۋاقىتتارى ەگىلگەن سەكسەۋىل تۇقىمى مەن كوشەتتەرى قۇرعاعان تەڭىزدىڭ ورنىنان ۇشقان تۇزدى شاڭنىڭ ۇشۋىن توقتاتىپ, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاق­سارۋعا كومەگىن تيگىزۋدە. بۇل – ءوڭىر حال­قىنىڭ دەنساۋلىعىنا, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ كوبەيىپ, وسۋىنە وڭ اسەرىن بەرەدى, – دەيدى ورمان شارۋا­شىلىعىنىڭ مامانى فايزۋللا سماعۇلوۆ.

بايىرعى ورمانشىنىڭ ايتۋىنشا, 90-جىلداردىڭ باسىندا تارتىلعان تەڭىز ورنىنا بارعان ورمانشىلاردىڭ كورگەنى, تەك سۋىرعان قۇم عانا بولىپتى. وسىمدىك پەن جانۋارلار دۇنيەسىنەن ادا قالعان. قۇس ۇشپايدى. ء«بىز العاش بارعاندا تەك جورعالاپ جۇرگەن قارا قوڭىزدان وزگە ەشتەڭە كورمەدىك. تەڭىزدىڭ ايانىشتى ءحا­لىن كورۋ بىزگە وتە اۋىر بولدى» دەيدى ول.

ءيا, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءىرى ەكو­لوگيالىق اپات سالدارىنان جەردى تۇز باسىپ, شولەيتتى جەر اۋماعى كوبەيىپ, ادامزات دەنساۋلىعىنا, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ كوبەيىپ, وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن ءجيى ايتىپ كە­لەمىز. ارالدىڭ تارتىلۋى ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعدايدى كۇرت ناشارلاتىپ جىبەرگەنى بارشاعا ايان. تەڭىز تابانىنان ۇشقان قۇمدى داۋىل توننالاعان ۋىتتى تۇز بەن شاڭ-توزاڭدى اۋاعا تاراتىپ, تىرشىلىككە كەرى اسەرىن تيگىزدى. ءبىر عانا مىسال, سۋى قۇرعاعان ايماقتان ۇشقان قۇمدى داۋىلدىڭ ۇزىندىعى – 400, كولدەنەڭنەن 40 شاقىرىمدى الادى ەكەن. ال ءراديۋسى – 300 شاقىرىم. بۇل – تارتىلعان تەڭىزدىڭ ماسەلەسى جالعىز قازاقستان ەمەس, بۇكىل الەمگە قاۋىپ تون­دىرۋدە دەگەن ءسوز. وسىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن 75 ملن تونناعا دەيىن شاڭ مەن ۋلى تۇزدى جەل كوتەرىپ, ونىڭ ءوزى ەۋروپا مەن انتاركتيداعا دەيىن جەتىپ جاتقاندىعى الاڭداتادى.

مامانداردىڭ ەسەبىنشە, تەڭىزدىڭ قۇرعاعان ۇلتانى – 4,5 ملن گەكتار. وسىن­شا گەكتاردىڭ 2,2 ملن-ى قازاقستان اۋما­عىندا دەپ كورسەتىلگەن. از جەر ەمەس. قۇر­عاق ايماقتىڭ تۇز باسىپ, شولەيت جەر اۋماعىن كوبەيتكەنى بىلاي تۇرسىن, ونداعى تىرشىلىك يەلەرىنە جاعىمسىز اسەرى تىپتەن كوپ. جانۋارلار مەن وسىم­دىك­تەردىڭ كوبەيۋىنە قارسى مۇنداي فاك­تورلارعا بىردەن-ءبىر امال – تەڭىز ۇلتا­نىنا سەكسەۋىل, سارىسازان, قاراباراق سياق­تى گالافيتتى وسىمدىكتەردى ەگۋ ەكە­نىن كەيىنگى 20-25 جىلدىڭ تاجىريبەسى دالەل­دەپ وتىر.

ەرجان قوجاس

قىزىلوردا وبلىسى