– ەربول لەسبەك ۇلى, ءبىر سوزىڭىزدە قازىرگى قولدانىستاعى قىلمىستىق قۋدالاۋ مەن سوت جۇيەلەرى قوعام مەن بيزنەستىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, ساپالى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن ەدىڭىز. وسى ءسوزىڭىزدى كەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز.
– «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا كاسىپكەر ازاماتتار تاراپىنان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان ارىز-شاعىمداردى ۇنەمى تالداپ وتىرامىز. جىلىنا بيزنەس وكىلدەرىنەن 4 مىڭنان استام ءوتىنىش تۇسسە, سولاردىڭ اۋقىمدى ءبىر بولىگى – قاداعالاۋشى, باقىلاۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىمدار. جالپى, كاسىپكەرلەرگە قارسى قىلمىستىق ىستەردى قوزعاپ, تەرگەۋ جۇرگىزەتىن بەس ورگان بار. ولار – پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى.
بۇلاردىڭ ىشىندە نەگىزىنەن قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى كاسىپكەر ازاماتتارعا كوپ «تيىسەدى», ولارعا كەدەرگى كەلتىرەتىن, بيزنەس قاۋىمىن «قىسپاققا» الاتىن ىستەردى قوزعايدى. ارينە, ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءوز مىندەتتەمەسى, ماقساتى بار. سوندىقتان وزدەرىنە ءتيىستى جۇمىستى جۇرگىزەدى. اتالعان ەكى اگەنتتىك باسشىلىعى تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە قىسىمدى ازايتۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتقانىنا قاراماستان (مىسالى, انتيكوردىڭ «بيزنەسكە جول» جوباسى وتە ءتيىمدى), كوبىنە-كوپ لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, تەرگەپ جاتقان كەزدە تاياقتىڭ ءبىر ۇشى كاسىپكەرلەرگە دە ءتيىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى شەنەۋنىكتەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان قورقادى جانە بارلىق كىنانى كاسىپكەرلەرگە جابا سالۋعا ءازىر تۇرادى. قازىرگى كۇنى, شىنى كەرەك, بيزنەس سەرىكتەستىكتەردىڭ كەز كەلگەن, ءتىپتى كىشىگىرىم قاتەلىكتەرى كوبىنەسە قىلمىس رەتىندە تىركەلىپ كەتىپ ءجۇر. وسى تۇرعىدان العاندا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن تولىققاندى قورعاۋعا باعىتتالماعان.
وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى دا ءوز جولداۋىندا بۇل ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, اتالعان ەكى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن بولاتىن. ول قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە رەۆيزيا جۇرگىزۋ جانە ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيتىن نەمەسە سوت تورەلىگىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق نارسەدەن ارىلۋ قاجەتتىگى تۋرالى اتاپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, پرەزيدەنت تاپسىرماسى قازىر ورىندالۋ ۇستىندە, ياعني ماجىلىستە ءتيىستى زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. سىزدەر «اتامەكەن» پالاتاسى جانە كاسىپكەرلەر تاراپىنان جوباعا قانداي ۇسىنىستار بەردىڭىزدەر؟
– بيزنەستىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جانە زاڭ جوباسىنا ءوز ۇسىنىستارىمىزدى ەنگىزۋ ءۇشىن «اتامەكەن» ۇكپ الاڭىندا عالىمدار, ساراپشىلار, ادۆوكاتتىق جانە زاڭ قوعامداستىقتارى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان جۇمىس توبى قۇرىلدى. ءوزىڭىز ايتقانداي, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالدى. ءبىز وعان 100-دەن استام كونتسەپتۋالدى ۇسىنىس ەنگىزدىك. ونىڭ جارتىسىنان كوبى قولداۋ تاپتى. ناقتىراق ايتقاندا, بيزنەستى قىلمىستىق قۋدالاۋ وربيتاسىنا تارتۋدى بارىنشا ازايتاتىن قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن دامىتۋ تۋرالى ءوز كوزقاراسىمىزدى ۇسىندىق.
سولاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنا توقتالا كەتسەم. مىسالى, كاسىپكەرلەرگە قاتىستى تەكسەرۋ باستالعان كەزدە شاعىمدانۋ مەرزىمى دەگەن بولادى, سول مەرزىم وتپەي ءىس قوزعاۋعا بولمايدى دەگەن ۇسىنىس جاسادىق. قازىرگى كۇنى, وكىنىشكە قاراي, «قىلمىستىق توپ قۇردى» دەگەن باپپەن تەرگەلەتىن كاسىپكەرلەر از ەمەس. بۇل – وتە اۋىر ايىپتاردىڭ ءبىرى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سونى كاسىپكەرلەرگە ء«ىلىپ» جىبەرىپ جاتادى. كوبىنە سوتقا بارعاندا سول ايىپتار دالەلدەنبەيدى. ال تەرگەۋ بارىسىندا قۋدالاۋشى ورگان وكىلدەرى وسى باپتى ءجيى پايدالاناتىن سەبەبى – قاتاڭداۋ بۇلتارتپاۋ شارالارىن قابىلداۋعا, قاماپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىكتەن بولسا كەرەك. كوبىنە «قىلمىستىق توپ قۇردى» دەپ ايىپتاۋ شىندىققا جاناسپايتىنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى ءار مەكەمەدە ديرەكتور, ەسەپشى, ورىنداۋشى بولاتىنى بەلگىلى. جالعىز ادام جۇمىس ىستەمەيدى عوي. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسى بىرنەشە ادامدى قوسىپ, قىلمىستىق توپتىڭ سيپاتتارى دەپ ءىس قوزعاپ جىبەرەدى. ءبىز بۇل ماسەلەگە جوعارعى جاقتىڭ ايرىقشا نازار اۋدارعانىن قالايمىز.
سونىمەن قاتار كەيبىر باپتار بويىنشا كاسىپكەردى باس بوستاندىعىنان ايىرماي, ايىپپۇل سالۋمەن شەكتەۋدى ۇسىنىپ جاتىرمىز. مىسالى, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن جاساعان شەنەۋنىكتەرگە ايىپپۇل سالىنادى دا, ەكونوميكالىق قىلمىستارعا بارعان كاسىپكەرلەر نەگىزىنەن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلەدى. كاسىپكەرلەرگە دە «ەشقايدا كەتپەۋ تۋرالى ءتىلحات», «كەپىلدىك» شارالارىن نەلىكتەن قولدانباسقا؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا كاسىپكەرلەردى قاماپ تاستاپ, تەرگەگەن وڭايىراق.
تاعى ءبىر ماسەلە, كوبىنە كاسىپكەرلەرگە قارسى قىلمىستىق ءىس قوزعالعاندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەكەمەنىڭ تۇپنۇسقا قۇجاتتارىن, كومپيۋتەردىڭ «قاتقىل» ديسكىسىن تەكسەرەمىز دەپ تۇگەل الىپ كەتىپ جاتادى. قازىر جۇمىستىڭ ءبارى كومپيۋتەرمەن جۇرگىزىلەدى عوي. تۇپنۇسقا قۇجاتتار اكەتىلگەننەن كەيىن, ارينە, جۇمىس توقتايدى. ال ءبىز تەرگەپ-تەكسەرۋ ماقساتىندا قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسىن ەمەس, كوشىرمەسىن الۋدى ۇسىندىق. بۇل ءارى-بەرى تاسىپ جۇرگەندە قۇندى قۇجاتتاردىڭ جوعالىپ كەتپەۋى ءۇشىن دە ماڭىزدى.
– كاسىپكەر قىلمىس جاساعان بولسا, ونى باس بوستاندىعىنان ايىرماي, ايىپپۇل تولەۋ جازاسىن قولدانۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار؟
– ەكونوميكالىق قىلمىس جاساعان كاسىپكەردى تۇرمەگە جاپقاننان نە ۇتامىز؟ تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتىرعان ادامدى اسىراۋ ءۇشىن مەملەكەت تاعى قاراجات جۇمسايدى. ودان گورى, قىلمىسى دالەلدەنگەن ادامنىڭ جۇمىسىن جالعاستىرىپ, قاتەلىگىن تۇزەپ, كەلتىرگەن شىعىنىن وتەۋىنە جاعداي جاساعان ماڭىزدى ەمەس پە؟ مىسالى, شەتەلدە ەكونوميكالىق قىلمىس ورىن السا, كاسىپورىنعا ميلليونداپ ايىپپۇل سالادى, بىراق ديرەكتورىن تۇرمەگە قامامايدى. ال بىزدە كەرىسىنشە. «اتامەكەن» پالاتاسىنا كەلىپ تۇسەتىن ارىز-شاعىمدارعا قاراساق, ءتىپتى قىلمىستىق قۋدالاۋشى ورگانداردىڭ كومەگىمەن كاسىپكەرلەرگە قارسى رەيدەرلىك ارەكەتتەر جاسالعان جاعدايلار دا جوق ەمەس.
سوندىقتان باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ ورنىنا جازانىڭ بالاما تۇرلەرىن, اتاپ ايتقاندا, ەڭ الدىمەن ايىپپۇل سالۋ, ال ەگەر ونى تولەمەسە عانا باس بوستاندىعىنان ايىرعان دۇرىس ەكەنىن ۇسىنىپ كەلەمىز. بۇل – ەكونوميكامىز ءۇشىن دە ءتيىمدى جول. ويتكەنى كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتپايدى, مەملەكەتكە سالىق تولەنەدى, ادامدار جۇمىسسىز قالمايدى.
– ياعني ءبىرىنشى رەت قىلمىس جاساعان كاسىپكەردى اباقتىعا جاپپاۋدى تالاپ ەتىپ جاتىرسىزدار عوي؟
– ءيا, البەتتە. ايتا كەتەيىك, ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىز رەتسيديۆيستەرگە قاتىستى ەمەس. ال ءبىرىنشى رەت قىلمىس جاساعان بيزنەس سۋبەكتىلەرىن اباقتىعا جابا بەرمەي, ايىپپۇل سالۋمەن شەكتەلۋ – ونىڭ وزىنە دە, ەكونوميكا ءۇشىن دە دۇرىس قادام. ايىپپۇل تولەۋ دە – جازا. سونىڭ ارقاسىندا كومپانيالار جۇمىسىن توقتاتپاي, ىسكەرلىك اينالىم ساقتالىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە جۇكتەمە ازايار ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىلمىستىق جازالاردى قاماۋعا ەمەس, كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋگە باعىتتاۋ قاجەت.
– وسى ورايدا تاعى ءبىر سۇراق. دەربەس كاسساتسيالىق سوتتاردى قۇرۋدى ۇسىنعان ەكەنسىزدەر. ونىڭ ماڭىزى نەدە؟
– بۇل ماسەلەنى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەمىز. بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كاسساتسيالىق شاعىمدانۋدىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبى (سوما بويىنشا شەكتەۋ, كاسساتسياعا بۋفەردەن وتۋگە مونوپوليا, ت.ب.) ساپالى سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسى ماسەلە جوعارعى سوتپەن, سوت اكىمشىلىگىمەن بىرلەسە تالقىلاندى. وعان پرەزيدەنتتىڭ ءوزى نازار اۋدارىپ, ءتيىمدى شەشىمىن تابۋعا تاپسىرما بەردى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردىڭ 5%-ى عانا كاسساتسياعا تۇسەدى. بۇل وتە از جانە ادىلدىككە جاتپايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, دەربەس كاسساتسيالىق سوتتار بولۋى كەرەك. سوندا ءاربىر ينستانتسيا دەربەس دەڭگەيدە جۇمىس جۇرگىزەتىن بولادى, «ۇزدىكسىز» كاسساتسيا قاعيداتى جۇمىس ىستەيدى, كەز كەلگەن ازامات, كەز كەلگەن كاسىپكەر ادىلدىككە جەتۋ ءۇشىن كاسساتسيالىق سوتقا دەيىن بارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
وتكەن جىلعى قىركۇيەك-قازان ايلارىندا جوعارعى سوت, مەملەكەتتىك ورگاندار, ادۆوكات, زاڭ جانە كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىقتارىمەن اقىلداسىپ, كاسساتسيالىق سوتتار قۇرىلۋى كەرەك دەگەن ورتاق شەشىمگە كەلدىك. قازىر وسى ۇسىنىسىمىز پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قاراۋدا جاتىر. جاقىن ارادا استانا قالاسىندا قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ءۇش كاسساتسيالىق سوت قۇرىلۋى مۇمكىن. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە ءتيىمدى شەشىم بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
