ەكونوميكا ءوسىم كورسەتتى
ەكونوميكالىق دامۋ اياسىندا 967,7 ملرد تەڭگەگە 210 ينۆەستجوبا باستالدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 20 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن قۇردى. ال ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوندىرىس دەڭگەيى 26,8 پايىزعا دەيىن ارتقان. بۇل رەكوردتىق دەڭگەي بولىپ ەسەپتەلەدى. تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ قۇنى 65 ملرد دوللارعا جەتكەن, ونىڭ 21 ملرد دوللارى وڭدەلگەن تاۋارلارعا تيەسىلى ەكەنىن ايتا كەتەيىك. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 2,3 ترلن تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلدى. سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ كورسەتكىشى 209 ملرد-تان 288 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى.
«جىل قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋشى ونەركاسىپ ۇلەسى 13,4 پايىزدى نەمەسە 30,2 ملرد دوللاردى قۇرادى. اۋىر تيگەن 2022 جىل (+3,2 ەكونوميكالىق ءوسىم) ءساتتى 2023 جىلعا اۋىستى. بيىل ءبىز جاعدايعا ءبىرشاما يكەمدەلدىك جانە 5 پايىزعا دەيىن وسەمىز دەپ ويلايمىن. ءبىز ءۇشىن 5 پايىز دەڭگەيىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىم – قوسىمشا 40 ملرد دوللار دەگەن ءسوز. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 2022-2023 جىلدارى 60 ملرد دوللارعا جۋىقتادى», دەيدى قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ.
ۇكىمەت ەسەبىندە جىل سوڭىنا دەيىن شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا جالپى قۇنى 1,6 ترلن تەڭگە بولاتىن 291 جوبانىڭ پايدالانۋعا بەرىلەتىنى ايتىلعان. كەلەر جىلى 4,6 ترلن تەڭگەگە 400 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكونوميست قايىربەك ارىستانبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل قول جەتكىزىلگەن ءىجو دەڭگەيى 70 پايىز قازاقستاندىقتىڭ قاجەتتىلىگىن جابادى.
«بۇكىل حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز ءىجو قارقىنىن 7,1 پايىزدان كەم ۇستاماۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ەكونوميكامىز 5 قۇرىلىمداۋشى سەكتورعا بولىنگەن, جالپى قوسىلعان قۇن اعىنى كەزىندە ولاردىڭ اراسىندا قۇرىلىمدىق تەڭسىزدىك پەن ديسپروپورتسيا پايدا بولادى. جيىنتىعىندا ولار ەكونوميكا ءۇشىن قۇرىلىمدىق داعدارىس ءۇشىن نەگىز قالىپتاستىرادى. بيىل ەل ەكونوميكاسى بىرقاتار قيىندىقپەن ۇشىراستى جانە ولاردى سىرتقى, ىشكى دەپ بولۋگە بولادى. ىشكى قيىندىقتار – ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى ساپاسىنىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى, ماكروەكونوميكالىق ساياسات بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ بولماۋى, ەكونوميكانىڭ ءبىراز سالاسىندا مونوپوليا كومپونەنتتەرىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانى. مىسالى, بانكتەردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا بەرگەن نەسيەسى ءىجو-ءنىڭ 9 پايىزىنا دەيىن قۇلدىرادى. بۇل ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك اراسىنداعى ماكروەكونوميكالىق ساياساتتىڭ دايەكتىلىگىن بىلدىرەدى», دەيدى ساراپشى.
ينۆەستيتسيا – يگەرگەنگە يگىلىك
بيىلعى 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا – 14,6 پايىزعا, 15,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن كوبەيگەن. ينۆەستيتسيا اعىنى اقپارات پەن بايلانىس سالاسىندا – 2,8 ەسە, ترانسپورت جانە قويمالاۋدا – 58 پايىزعا, ساۋدادا – 34 پايىزعا, بىلىمدە – 17 پايىزعا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 11 پايىزعا, ونەركاسىپتە 8,5 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋشى ونەركاسىپتە 4,6 پايىزعا ارتقان.
ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى باۋىرجان قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى اعىنى 13,3 ملرد دوللار بولدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 87 پايىزعا ارتىق (2,2 ملرد دوللارعا). وسى رەتتە بيىلعى قاراشادا Fitch جانە Standard&Poor's حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرىنىڭ دە قازاقستاننىڭ ەگەمەندى كرەديتتىك رەيتينگىن «تۇراقتى» بولجامىمەن راستاعانىن, ءوز كەزەگىندە Mood’s اگەنتتىگىنىڭ قازاقستانعا قاتىستى بولجامدى «تۇراقتىدان» «پوزيتيۆتىگە» جاقسارتقانىن دا ايتىپ وتەلىك.
مينيسترلىك وكىلى ءىرى ينۆەستورلار ءۇشىن ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىندا قۇنى شامامەن 50 ملن دوللار بولاتىن جوبانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ كەزىندە ەرەكشە جاعدايلار مەن سالىق سالۋدان بوساتۋ كوزدەلگەنىن جەتكىزدى.
ء«ىرى سالىق تولەۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سالىق كرەديتى تۋرالى كەلىسىم جاساسۋ كەزىندە كەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تولەۋمەن جانە 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرۋمەن سالىق بويىنشا تولەمدەردى 100 پايىزعا تومەندەتۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. وسىلايشا, كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى جانە م ۇلىك سالىعى تولەنبەيتىن ءۇش جىلدىق كەزەڭدى بوساعان اقشا قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلىق جاعدايىن تۇراقتاندىرۋعا جانە بيزنەستى دامىتۋعا پايدالانۋعا بولادى. مۇنداي تەتىكتەردىڭ ينۆەستيتسيالار اعىنىن قامتاماسىز ەتەتىنى, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشاتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى كۇنى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن 32,4 ترلن تەڭگە سوماسىنا 1011 جوبادان تۇراتىن جالپىۇلتتىق پۋل قالىپتاستىرىلدى جانە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ەكسپورتقا جانە يمپورتتى الماستىرۋعا باعىتتالعان تەرەڭ وڭدەۋ كلاستەرلەرىن دامىتۋ ءۇشىن شامامەن 15 ءىرى جوبانىڭ تىزبەسى قالىپتاستىرىلادى», دەيدى باۋىرجان قۇدايبەرگەنوۆ.
ول شەتەلدىك كومپانيالاردى رەلوكاتسيالاۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتقانىن, وسى جىلى 1,5 ملرد دوللار سوماسىنا 39 كومپانيانىڭ كوشىپ كەلگەنىن دە مالىمدەدى.
ينفلياتسيامەن كۇرەس: كىم جەڭدى؟
بۇل ساۋالعا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءيا, جىل باسىندا 20 پايىزدان اسىپ كەتكەن ينفلياتسيا قاراشادا 10,3 پايىزعا دەيىن ءتۇستى. بىراق بۇل تولىققاندى جەڭىس سيپاتىن كورسەتپەيدى, ويتكەنى باعا ءوسىمى ءالى دە بولسا ەكىتاڭبالى ماننەن اجىراعان جوق. دەمەك, تاۋەكەل بار. دەگەنمەن جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستار ناتيجەسىندە باعا ءوسىمىنىڭ ءبىرشاما تەجەلگەنىن دە بايقاپ وتىرمىز. 2022 جىلدىڭ سوڭى, 2023 جىلدىڭ باسىندا ينفلياتسيا تىم قاتتى قارقىن العاننان كەيىن ۇلتتىق بانك بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋگە, ءسويتىپ جىل بويى قاتاڭ مونەتارلىق ساياسات جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى جانە بۇل جەمىسىن بەردى دە.
ۇلتتىق بانك ءبىراز ۋاقىت بويى بازالىق مولشەرلەمەنى 16,75 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ وتىردى, ءسويتىپ نارىققا ارتىق اقشا اعىنىنىڭ كەلۋىنە توسقاۋىل قويۋعا تىرىستى.
بازالىق مولشەرلەمەنىڭ قىمباتتاۋى 2022 جىلدىڭ قازانىنان باستالدى. سول كەزدە مولشەرلەمە 14,5 پايىزدان 16,0 پايىزعا جوعارىلادى. سول جىلى جەلتوقساندا بەكىتىلگەن 16,75 پايىز 2023 جىلدىڭ 10 شىلدەسىنە دەيىن ساقتالدى. پايىزدىق مولشەرلەمە تەك تامىز ايىندا عانا 16,75-تەن 16,50 پايىزعا دەيىن, 25 پايىزدىق تارماققا عانا تومەندەتىلدى. تامىز قورىتىندىسى بويىنشا, ينفلياتسيا 13,1 پايىز بولدى. ۇلتتىق بانك بارلىق جوسپاردىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىن باعامداپ, قازاندا بازالىق مولشەرلەمەنى 16,0 پايىز, ودان كەيىن 15,75 پايىز ەتىپ بەلگىلەدى جانە وسى ونىنشى ايدا ينفلياتسيا تاعى دا باسەڭدەپ, 10,8 پايىز ماڭايىندا تۇراقتادى.
ينفلياتسيانىڭ باسەڭدەۋىنە ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمە قۇرالىن قولدانۋىنان بولەك اسەر ەتكەن فاكتورلار دا بار. مىسالى, گەوساياسي جاعدايدىڭ ءسال دە بولسا تۇراقتالا باستاۋى, جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋى, مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعى جانە ونىڭ قىمباتتاۋى وتاندىق نارىققا سىرتتان كەلەتىن قىسىمدى ازايتىپ, ىشكى تۇراقتىلىققا سەبەپ بولدى.
جەكە تۇلعا بانكروتتىعى
بيىل ناۋرىز ايىندا جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروت اتانۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ قابىلدانىپ, كۇشىنە ەندى. بۇل – حالىقتىڭ نەسيە جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان باستاما. زاڭناما اياسىندا بانكروتتىقتىڭ ءۇش نۇسقاسى قاراستىرىلعان – سوتتان تىس بانكروتتىق, سوت ارقىلى جانە تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ. ەگەر ازاماتتىڭ بانك, ميكروقارجى ۇيىمى, كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى بەرەشەگى 1 600 اەك-تەن اسپاسا (5 ملن 520 مىڭ تەڭگە), جەكە تۇلعا سوتتان تىس بانكروتتىقتى پايدالانا الادى. ال سوت بانكروتتىعى ءراسىمىن قارىزى 1 600 اەك-تەن (5 ملن 520 مىڭ تەڭگە) اساتىن ازاماتتار قولدانادى (كرەديتور الدىنداعى بورىشتىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا). تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەدۋراسىن تاڭداعاندارعا بانكروتتىقتىڭ سالدارى قاتىستى بولمايدى. ولار ءوز قارىزىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءبولىپ قايتارۋعا مۇمكىندىك الادى.
جاقىندا قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆ بانكروتتىق ءراسىمىن قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلەتىنىن ايتتى.
«جەكەلەگەن بورىشكەرلەر زاڭنامالىق كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان بانكروتتىق ءراسىمىن كەڭىنەن قولدانا الماي وتىر. قازىر زاڭنامالىق وزگەرىستەر دايىنداپ جاتىرمىز. ول وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا بىرىنشىدەن, سوتتان تىس بانكروتتىققا جاتاتىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ بار. ەكىنشىدەن, ازاماتتار قوسىمشا قۇجاتتاردى قوسا بەرۋ مىندەتىنەن بوساتىلىپ, قاجەت مالىمەتتەردى ءتيىستى ۇيىمداردىڭ دەرەكقورىنان الۋ كوزدەلگەن. تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى بەكىتىلگەننەن كەيىن بورىشكەردىڭ شەتەلگە شىعۋىنا تىيىمدى الىپ تاستاۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. بارلىق وزگەرىس جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, مۇمكىندىگىن ۇلعايتۋعا جانە وسى ۇدەرىسكە باسقا دا ازاماتتاردىڭ ارىزدارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
قازىرگە دەيىن بانكروتتىققا 70 مىڭنان استام ءوتىنىش ءتۇسىپ, 6 مىڭنان اسا ءوتىنىم (قارىز كولەمى 9 ملرد تەڭگەدەن جوعارى) عانا ماقۇلدانعان. 56 مىڭنان اسا ءوتىنىم كەرى قايتارىلعان. بانكروت اتانعان بورىشكەردىڭ ەڭ ۇلكەنى 79-دا بولسا, ەڭ جاسى – 20-دا. سونىمەن قاتار ايەلدەرگە قاراعاندا بانكروت اتانعان ەرلەر سانى باسىمىراق (58 جانە 42 پايىز).
تسيفرلىق تەڭگە ەنگىزىلدى
مۇنى دا وتاندىق قارجى نارىعىنىڭ ىرگەلى جاڭالىعى دەپ ايتا الامىز. ۇلتتىق بانك تسيفرلى ۆاليۋتانىڭ تۇساۋىن 15 قاراشا كۇنى – قارجىگەرلەر كونگرەسىندە كەستى. تسيفرلىق تەڭگە – ورتالىق بانكتىڭ تيپتىك تسيفرلىق ۆاليۋتاسى, قولما-قول جانە قولما-قول اقشاسىز فورمالاردان باسقا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءۇشىنشى نىسانى.
2021 جىلى باستالعان تسيفرلىق ۆاليۋتا جوباسىن دامىتۋ ۇدەرىسى 2025 جىلعا دەيىن جالعاسادى. الداعى جوسپار – نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيانى سىناقتان وتكىزۋ. ۇلتتىق بانك باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, CBDC جوبالارىنىڭ اسا ماڭىزدى درايۆەرى قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋ بولدى.
تسيفرلىق ۆاليۋتانىڭ ەرەكشەلىگى – تولەم جاساۋ بارىسىندا تسيفرلىق تەڭگە شوتىنداعى قاراجات بىردەن ءداستۇرلى تەڭگەگە اۋىستىرىلىپ, الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە كارتامەن تولەۋگە قولجەتىمدى بولدى.
تست-داعى بانك كارتاسى بىرقاتار ارتىقشىلىققا يە:
- كارتانى تۇتىنۋشىنىڭ سمارتفونىندا, ساعاتىندا نەمەسە فيزيكالىق ءاميانىندا ساقتاۋعا بولادى;
- بيزنەس ءۇشىن جەڭىلدىكتەر ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋدى قاجەت ەتپەي-اق قابىلدانعان تولەم ادىستەرىن ودان دا كەڭ تاڭداۋدى قامتيدى;
- قاۋىپسىزدىك ماڭىزدى فاكتور: كارتا ۇستاۋشىلار الاياقتىقتان قورعايتىن جانە قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەتىن وزىق تەحنولوگيالار مەن Mastercard ارتىقشىلىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى;
- اقشا ۇلتتىق بانكتەگى تسيفرلىق شوتتا ساقتالادى جانە وعان, مىسالى, كەپىلدەندىرىلگەن سوماعا نورماتيۆتىك شەكتەۋلەر بار قاراپايىم كارتالاردان, اعىمداعى شوتتاردان جانە دەپوزيتتەردەن ايىرماشىلىعى, مەملەكەت تولىق كەپىلدىك بەرەدى.
جالپى, تسيفرلىق تەڭگەنىڭ جانە وعان قاتىستى قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ قازاقستاندا دا, شەتەلدە دە بولاشاعى زور دەيدى ساراپشىلار. حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ بولجامدارى بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي اينالىمدا 15 بولشەك جانە 9 كوتەرمە CBDس بولۋى مۇمكىن. بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 98 پايىزىن قۇرايتىن 130 مەملەكەت قانداي دا ءبىر جولمەن CBDس قۇرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەپ, قاراستىرىپ جاتىر.
7-20-25
بيىل تۇرعىن ءۇي نارىعىندا ايتارلىقتاي ءدۇمپۋ بولعان جوق. بىراق «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ 100 ملرد تەڭگەمەن شەكتەلۋى كوپشىلىكتى ءبىراز دۇرلىكتىردى. ارينە, توقسان سايىن بولىنەتىن 25 ملرد تەڭگە باسپانالى بولعىسى كەلگەن حالىقتىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمايدى.
2018 جىلدان 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن باعدارلاما اياسىندا 852,2 ملرد تەڭگە سوماعا 64 146 جەڭىلدەتىلگەن زايم بەرىلگەن. قازىر بۇل باعدارلاما جالعاسىپ جاتىر, بىراق قاراجاتى از بولعان سوڭ, ۇمىتتىلەر قاتارىنا كىرۋ قيىن. باعدارلاما بويىنشا وتىنىمدەردى بىرنەشە بانك قابىلدايدى. «بانك تسەنتركرەديت» پەن Freedom Bank وتىنىمدەردى ونلاين قابىلدايدى. ال ربك بانك, Altyn Bank جانە «ەۋرازيالىق بانك» سايت ارقىلى ءوتىنىم قابىلداپ, كەيىن وپەراتورلار كليەنتكە قوڭىراۋ سوعادى. Forte Bank ءوتىنىم قابىلداۋدى توقتاتقان. Halyk Bank ارقىلى تىركەلۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە بانك بولىمشەسىنە بارۋ قاجەت.
Qarmet قايتارىلدى
بيىل جىل سوڭىندا «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋدا» بولعان الاپات اپاتتان كەيىن مەملەكەت كاسىپورىندى ءوز مەنشىگىنە قايتارۋ قامىنا كىرىسكەن ەدى. ۇكىمەت پەن ArcelorMittal اراسىندا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوز ناتيجەسىندە كومبينات قازاقستان مەنشىگىنە قايتارىلدى جانە ول Qarmet دەپ اتالاتىن بولدى. مەنشىك يەسىنىڭ اۋىسۋىمەن كاسىپورىنعا ءبىرىنشى كەزەڭدە شامامەن 1,3 ملرد دوللار جەكە ينۆەستيتسيا سالىنادى. بۇل قاراجات قۇرال-جابدىقتاردى جاڭعىرتۋعا, زاماناۋي وندىرىستىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن جاقسارتۋعا باعىتتالادى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت شارتتى بۇزعان جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ كەلىسىمشارتتارى مەن ليتسەنزيالارىن قايتا قاراۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بيىل 54 كەلىسىمشارت توقتاتىلىپ, قاتتى پايدالى قازبالاردى بارلاۋعا بەرىلگەن 96 ليتسەنزيا قايتارىلعان. مىندەتتەمەلەردى بۇزعانى ءۇشىن 6,4 ملرد تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپتى. ناتيجەسىندە, التىن, كومىر, تەمىر, مىس, كومىرسۋتەك, بوكسيت, پوليمەتالل جانە باسقا دا كەن ورىندارى مەملەكەتتىك قورعا قايتارىلدى, ولار كەيىننەن جاڭا ينۆەستورلارعا بەرۋ ءۇشىن اشىق اۋكتسيونعا قويىلادى. بۇل جەر قويناۋىن پايدالانۋ سەكتورىنا قوسىمشا ينۆەستيتسيا اعىنىن قامتاماسىز ەتەدى.
