اقىندى اقىننىڭ تانىعانى, تۇلپار تۇياعىنا ىلەسە كوركەم كەڭىستىككە سامعاعان ءىلياس پوەزياسىنداعى ازاتتىق اڭساعان يدەيانى جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ ايتقانى. قازاقتىڭ ءسوزى ۇلى. ءىلياستاي اقىندار ارقىلى قازاق ءسوزىنىڭ الەمگە تارالعانى سول ۇلىلىقتىڭ ولشەمى بولۋى كەرەك. «عاسىر باسىندا عۇمىرى ۇزىلگەن اقىن, كەيىنگى تەگەۋرىندى ۇرپاقتىڭ كولەڭكەسىندە كونەرىپ, كومەسكىلەنىپ قالماس پا ەكەن؟» دەگەن قاۋىپ قىلاڭ بەرگەندە, كومبە استىنان كۇمىستەي جارقىراپ شىعا كەلەدى وسىلاي. كلاسسيكتىڭ اتى – كلاسسيك. ەسكىرمەيدى, توزبايدى, ۋاقىت سىنى الدىندا بەرىك. كوزگە جاس ءۇيىرىپ, كوڭىلدى يىتكەن سونداعى شۋاق سەزىمدى التى الاشتىڭ بالاسىنان ايعايلاپ ءسۇيىنشى سۇرايتىنداي الىستاعى ءۇندى جازۋشىسى تاعى, مىنە, جاڭعىرتىپ وتىر.
ءۇندىستاننىڭ بەلگىلى جازۋشىلار ساناتىنداعى قالامگەر ءارى مۋزىكانت ۆانيتا سينگح ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ, ءار شۋماعىنىڭ شىمىرلىعىنا ءتانتى بولىپ, تاعدىرىنىڭ قاسىرەتپەن تۇيىندەلگەنىنە قاپالانعانى سونداي, اقىنعا اعىلشىن تىلىندە باللادا ارناۋدى ءجون كورەدى. باللادا تەك قاراسوزبەن جازىلماسا كەرەك, ءون بويىنا سان ءتۇرلى ونەر قونعان ۆانيتا ونى انمەن سۇيەمەلدەيدى. ءاننىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى دا ءوزى. ەندى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن, 1938 جىلى اتىلىپ كەتكەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى تۋرالى جىردى بۇكىل الەم وقىپ, تىڭدايتىن بولادى.
وسى اقپاراتتى تاراتىپ وتىرعان اۆتور, بەلگىلى حالىقارالىق جۋرناليست مايرا ابدراحمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, باللادا كومپوزيتسياسى تامىرى جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ عاجاپ سۇلۋلىعىنان ءنار الاتىن ءىلياستىڭ تەرەڭ پوەزياسىنىڭ نەگىزىنە قۇرىلعان. ۆانيتا اقىن قازاقتىڭ ءتىلى, مۋزىكاسىنىڭ ءۇنى, ۇشسا قۇس قاناتى تالاتىن شەتسىز-شەكسىز كەڭ جازيرا دالاسىنىڭ دەمى, ال كۇمبىرلەگەن دومبىرانىڭ قوڭىر اۋەنى, عاسىرلار قويناۋىنان حالىقتىڭ اڭىزى مەن ءافساناسىنان سىر شەرتكەن اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى «قۇلاگەردەن» كورىنىس تاباتىنىن ايتىپتى. باللادا شۋماقتارىنىڭ ءار جولى قازاق تاريحى تۋرالى ۇزاق جىلداردان بەرى ىزدەنىپ كەلە جاتقان ۆانيتانىڭ زەرتتەۋىمەن ايشىقتالعان. قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىن ۇلتتىڭ بىرلىگىنەن كورگەن, بۇكىل ءبىلىمى مەن قاجىر-قايراتىن سول جولدا سارپ ەتكەن ءىلياس ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ يدەياسىنا, كەلەشەكتىڭ جارقىن بولاتىنىنا سەندى, ونىڭ ىلگەرىلەي بەرەتىنىنە ءۇمىتتى بولدى, اقىر سوڭىندا رياسىز سەنگەن وكىمەتتەن كوڭىلى قالدى, قىزىل تەرروردىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتىلماسىن ءبىلىپ, قايعى جامىلدى. تۇتاس كەزەڭنىڭ شىندىعىن بايانداعان باللادادا ءۇندى اقىنى وسىنداي تۇجىرىم جاسايدى.
ءىلياس جانسۇگىروۆ تۋرالى باللادا اقىن وتباسىسى تۇراتىن لاگەرنايا كوشەسىندەگى №3 ۇيگە «قارا قۇزعىننىڭ» قالاي كەلگەنىن, اقىندى قالاي تۇتقىنداعانىن, جالپى 1937 جىلدىڭ قاسىرەتىن تولىق جىرلايدى. تۇرمەدەگى ازاپتى كۇندەر, حالقىنا قىزمەت ەتۋدى عانا ويلاعان ازاماتتىڭ ءازيز باسىن قورلاۋ, اقپانداعى اجال... اقىننىڭ جارى فاتيمانىڭ «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى بولعانى ءۇشىن الماتىدان الاستالىپ, بالالارىمەن قۋعىن-سۇرگىن كورىپ, قارا تاڭبا مەن تابالاۋدىڭ استىندا ءجۇرىپ ۇرەيلى تاعدىر كەشكەنى دە ءۇندى قىزىنىڭ قالامىنان قاعىس قالماي, تەرەڭ تولعانىس بولىپ توگىلگەن. 1957 جىلى تىلدەي قاعازدى قولىنا العاندا عانا فاتيمانىڭ جابىرقاعان جانى جاي تاپتى. وندا ء«ىلياس جانسۇگىروۆ زاڭسىز ناۋبەتتىڭ قۇربانى بولدى, باقيلىق بولعاننان كەيىن اقتالىپ شىقتى», دەپ سارىلا كۇتكەن ساعىنىشتى حابار جازىلعان ەدى...
ال قيىرداعى قازاق اقىنىنىڭ ءومىرى قىزىقتىرعان ۆانيتا سينگح دەگەن كىم؟ ۆانيتا سينگح – ءۇندىنىڭ حالىق اقىنى, جازۋشى جانە قوعام قايراتكەرى. اتى اڭىزعا اينالعان ۆۋدي گاتري, بوب ديلان, دجوان باەز, لەونارد كوەن سەكىلدى ايگىلى مۋزىكانتتاردىڭ شىعارماشىلىعىمەن قاناتتانعان ۆانيتا 13 جاسىنان باستاپ نيۋ-دەليدىڭ ەڭ تانىمال ساحنالارىندا ونەر كورسەتە باستايدى. ۆانيتا بۇگىندە بىرنەشە مۋزىكالىق ديسكىنىڭ اۆتورى اتانعان. باللادانىڭ تۋعانىن ەستىگەن بويدا ينتەرنەتتىڭ قوينى-قونىشىن اقتارىپ جاتىپ, ءاندى تىڭداۋعا اسىقتىق. «the ballad of ilyas j.» باللاداسىن تاۋىپ الىپ, اتقاقتاعان جۇرەكتىڭ ىرعاعىن ىرىققا كوندىرىپ وتىرىپ, بىرنەشە مارتە قايتالاپ تىڭدادىق. بابى كەلىسكەن ۆانيتانىڭ تابيعي تۇنىق داۋىسى كاسىبي جۇيەمەن شىڭدالعانى, ون ساۋساعى گيتارانىڭ قۇلاعىندا قالاۋىنشا ويناعانى, جۇمساق, بالعىن رەڭكى بار سىڭعىرى كەتپەگەن سازدى ءۇنى يىرىمدەردى ەركىن مەڭگەرگەنى بايقالادى. عالامتور دەرەگىنشە, تەك قۇلاگەر اقىن تۋرالى عانا ەمەس, تالانتتى ءۇندى قىزى ءارتۇرلى تاريحي وقيعالار تۋرالى دا باللادالار جازىپ, جاۋىنگەر ەرلىگى, اسكەري جەڭىس, ۇلتتاردىڭ باسىنا تۇسەتىن زۇلمات تۋرالى جىرلاپ, جەكە ءوزى ورىندايتىن شەبەرلىكتى مەڭگەرگەن, باستىسى, ايعايدان ادا, سالماقتى اۋەننىڭ سىرىن جۇرەككە جەتكىزە بىلەدى. ۆانيتا بارلىق باللادالارىن تەك اعىلشىن تىلىندە ورىندايدى.
ۆ.سينگح بۇكىلۇندىلىك راديو مەن ۇلتتىق تەلەۆيزيادا قىزمەت اتقارىپ, كەيىن دەلي ۋنيۆەرسيتەتىنە وقىتۋشى بولىپ ورنالاسادى. ادام ءومىرى قاشان دا توسىن جايتتارعا تولى. اقىن قىزدىڭ قازاق ەلىنە قونىس اۋداراتىنى, البەتتە, ول زاماتتا قاپەرىنە كىرمەگەنى انىق. 2005 جىلى ءوز ەلىنىڭ ەركىن كوزقاراستاعى بەلسەندى ازاماتى, بىلىكتى ديپلومات, ۆانيتانىڭ ەرى اشوك مۋكەردجي ءۇندىستاننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, الماتىعا كوشىپ كەلەدى. كوشپەلىلەر تاريحىمەن سىرتتاي تانىس بولعانىمەن, بەيمالىم توپىراقتا تۋ تىككەن قارا شاڭىراقتاعى ونىڭ ۇرپاعىن جەتە ءبىلۋ ماقساتىمەن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارا مادەنيەتى مەن ءداستۇرى بار ەلدىڭ تاريحىنا قىزىعا باستايدى.
– مەن بارلىق اكادەميالىق, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىمدى ىقىلاسپەن جازامىن, بۇل ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىمىزبەن بايلانىستى ەمەس, – دەيدى ۆانيتا سينگح. – ماماندىعىم – سلاۆيان حالىقتارىنىڭ زەرتتەۋشىسى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن, فولكلورىن, تاريحىن, تۇتاس مادەنيەتى مەن وركەنيەتىن زەرتتەۋمەن اينالىسامىن. سونىڭ ىشىندە عىلىمداعى دەربەس جولىم بالقان ەلدەرىن تانۋعا باعىتتالعان. ال باللاداعا قاتىستى ايتار بولسام, ونىڭ يدەياسى ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارماشىلىعىن وزىمشە زەرتتەگەنىمنەن تۋدى. مەن ونىڭ تۇلعالىق قاسيەتىنە دە, ولەڭدەرىنە دە ءتانتىمىن. باللادانى الماتىدا جۇرگەندە باستاپ جازىپ, لوندوندا جالعاستىرىپ, نيۋ-يوركتە اياقتادىم. ءىلياستىڭ قىزى يلفا جانسۇگىروۆامەن بىرنەشە رەت كەزدەستىم. يلفا ىلياسقىزىمەن وسىنشالىق تاعدىردىڭ جويقىن سوققىسى ەسەڭگىرەتكەننەن كەيىن ءومىردىڭ قالاي جالعاساتىنى تۋرالى ۇزاق-ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن ەدىك. ول ماعان اكەسىنىڭ قازاق, ورىس تىلىندە جارىق كورگەن كىتاپتارىن تارتۋ ەتتى. مەن بۇعان دەيىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيدە بولىپ, وزگە دە قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ تانىسا باستاعان ەدىم. ماعان اسىرەسە ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرى وزگەشە اسەر ەتتى.
تەگى, ءدىلى باسقا ۆانيتانىڭ پىكىرىندەگى قازاقتىڭ عاجاپ ەكى اقىنى اراسىنداعى رۋح بىرلىگىن, يدەيالىق ۇندەستىكتى تاپ باسىپ تانىعان كورەگەندىگى ەرىكسىز قايران قالدىرادى. قىزمەت بابىمەن قازاق جەرىن از ۋاقىت مەكەن ەتسە دە, ەلىمىزدىڭ ۇلكەن دوسىنا اينالعان ۆانيتا سينگح ءوزىنىڭ بەلسەندى جۇرگىزەتىن قوعامدىق جۇمىسىندا حالىقارالىق باستامالارعا كوبىرەك ءمان بەرەدى. شارتاراپتىڭ شيەلەنىسكەن ماسەلەلەرىن بەيبىت جولمەن شەشۋگە شاقىراتىن مادەنيەتارالىق ديالوگ پەن حالىقتار اراسىنداعى رۋحاني تۋىستىق اقىن ءۇشىن ءاردايىم باستى ورىندا.
«The ballad of Ilyas J.» باللاداسىن «Spotifi», «Apple Muzik», «Amazon Prime» ينتەرنەت كوزدەرىنەن تاۋىپ, تانىسا الادى.
الماتى
