سۋرەتتى تۇسىرگەن – شۇكىر شاحاي
جالپى, وتىزىنشى جىلدارداعى قازاق زيالىلارى كورگەن ازاپ ولاردىڭ وتباسىن دا اينالىپ وتپەدى. الاش ارىستارى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ جارلارى دا, بالالارى دا قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشتى. ارميال تاسىمبەكوۆتىڭ «جازىعى نە ەدى اپالاردىڭ؟» اتتى سەريالىق ماقالالارى سول جىلدارى مەرزىمدى باسپاسوزدە دۇركىن-دۇركىن جاريالانىپ, وسى قاتال ۋاقىت بەينەسىن اشىپ بەردى. ويتكەنى وندا اپالارىمىزدىڭ كۇيەۋلەرىن قالاي ۇستاپ اكەتكەنى, وزدەرىن قالاي قاماۋعا الىپ, بالالارىنىڭ سودان كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى ەستەلىكتەرى كوركەمدىكپەن شىنشىل جازىلعان. مۇندا ولاردىڭ باسىنان وتكەن ءتۇرلى جاعدايلاردى وقىپ, جانىڭىز تۇرشىگەدى. وسى ماقالالار جارىق كورگەننەن كەيىن اۆتورعا وتىزىنشى جىلدارى ازاپ لاگەرىندە بولعان اپالاردىڭ وزدەرى, تۋعان-تۋىستارى, بالالارى بىلەتىن دەرەكتەرىن ايتىپ, حابارلاسا باستايدى. قالامگەر كەيىن سول دۇنيەلەردىڭ ءبارىن توپتاستىرىپ, «جان داۋىسى» اتتى كىتاپ شىعاردى.
ءجۋرناليستىڭ اتالعان جيناعىنا جازعان ءسات ساپار سوزىندە اتاقتى پارتيزان-جازۋشى, حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ: «قازىرگى كەزەڭدە ءبىز اقتاڭداقتار دەپ جۇرگەن تاقىرىپقا قالام تارتىپ جۇرگەن جۋرناليست ارميال تاسىمبەكوۆتىڭ ماقالالارىن كۇندەلىكتى باسپاسوزدەن قالدىرماي وقيمىن. ونىڭ «وركەن» گازەتىندە شىققان «جازىعى نە ەدى اپالاردىڭ؟» دەگەن سەريالىق ماقالاسى مەنى كوپ ويعا قالدىردى. ۇلكەن باسىمدى كىشىرەيتىپ بارىپ وعان باتامدى بەردىم. ول ءاربىر ماقالاسىن شىندىققا قۇرا بىلگەن. سول زوبالاڭدى باسىنان وتكىزگەن كەيىپكەرلەردى دە كوز الدىڭدا اڭگىمەلەپ وتىرعانداي سەزىنەسىڭ. قاسىرەتتى اڭگىمەلەرىن وقي وتىرىپ, جاعاڭدى ۇستايسىڭ. مەن ءوزىم سول جۋرناليسكە راقمەتىن جاۋدىرىپ جاتقان انالاردىڭ كوز جاسىن كوردىم», دەپتى.
كىتاپتىڭ العاشقى بەتىنەن تاعدىردىڭ اۋىر تەزىنە تۇسكەن قايراتكەرلەر ايەلدەرىنىڭ تارتقان ازابى, ءومىر تاريحى شىنايى باياندالعان. ولاردىڭ ءبارى دە كۇيەۋلەرىمەن بىرگە قىلمىستىق ىسكە قاتىستى دەلىنىپ تۇرمەگە قامالعان. تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان سول انالار كىم دەدى دەسەڭىز, ولار: ءرازيا مەڭدەشوۆا, ءازيزا رىسقۇلوۆا, كۇلاندام قوجانوۆا, كۇنجامال مايلينا, ساعادات تاشتيتوۆا, شاكىتاي ءتاتىموۆا, گۇلباحرام سەيفۋللينا, رابيعاحانىم اسفاندياروۆا, ءماريام توعجانوۆا, ماعريپا قازىبەكوۆا, دامەش جۇرگەنوۆا, ايشا قابىلوۆا, ليزا سادۋاقاسوۆا... بۇل ءتىزىم وسىلاي جالعاسا بەرەدى. وسى كىسىلەردىڭ ءبارى ەلوردا ىرگەسىندەگى «الجير» دەپ اتالاتىن لاگەردە وتىردى. كەيىن ارميال اعامىز «الجير» اتتى دەرەكتى ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازىپ, سول ازاپتى كوزىمەن كورگەن ءتىرى كۋاگەرلەردى سويلەتتى. رەجيسسەر بولات اتاباەۆ ەكەۋى بىرىگىپ جازعان «كەبەنەك كيگەن ارۋلار» اتتى دراماسى قويىلدى.
ۇلت مادەنيەت پەن ونەر سالاسى ماماندارىن دايارلاۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ, قازاق جاستارىن ۇلكەن قالالاردا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساعان 1933-1937 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ زايىبى دامەش جۇرگەنوۆانىڭ ەستەلىگىنە توقتالايىق. «ەرتەڭگىسىن تەمىربەك جولشىباي مەنى جۇمىسقا اپارىپ تاستاماق بولىپ كەڭسەسىنە كىرىپ كەتكەنى سول ەدى, ىلە-شالا ءبىر بوگدە ادام كەلىپ: ء«سىز ءوزىڭىز جۇرە بەرىڭىز», دەدى ماعان. نكۆد-ءنىڭ ادامدارى تەمىربەكتى جۇمىس ورنىنان كۇتىپ وتىر ەكەن عوي, قايدان بىلەيىن. ءبىز ماشينادا كۇتىپ وتىرعانبىز. ءبىر كەزدە بەيتانىس جىگىت مەنى شاقىردى. باردىم. ول حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ اكت زالىنا ەرتىپ باردى دا: «وسىندا وتىرا تۇرىڭىز», دەپ شىعىپ كەتتى. تەمىربەكتىڭ ايتقانى شىعار دەپ وتىرا بەرىپپىن. ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. كەنەت... ەسىكتەن ونىڭ كومەكشىسىن كورىپ قالدىم.
– تەمىربەك قايدا؟
– بىلمەيمىن, الگىندە شىعىپ كەتكەن...
جۇرەگىم سۋ ەتە قالدى. جۇگىرىپ سىرتقا شىقتىم. ماشينا ىشىندە شەشەم جىلاپ وتىر.
– الگىندە, – دەيدى ول, – ەكى جىگىت تەمىربەكتى ەكى جاعىنان ۇستاپ باسقا كولىكپەن الىپ كەتتى. ءسىرا, سەنى ىزدەپ, ءبىر نارسە ايتقىسى كەلدى-اۋ دەيمىن, قايتا-قايتا وسى جاققا موينىن بۇرىپ قاراۋمەن بولدى». وسى ءۇزىندىنى وقىعاندا سونداعى جان اۋىرتار كورىنىستەر كوز الدىڭىزعا كەلەدى. سول جىلداردىڭ بار قايعىسىن ءۇنسىز عانا كوتەرىپ, كۇيەۋلەرى ءۇشىن وتقا دا تۇسۋگە بارعان اپالارىمىزدىڭ توزىمدىلىگىنە, قايعىعا يىلمەگەن بەرىكتىگىنە باس يەسىز. شىن مانىندەگى ەرلىك دەۋگە بولادى.
قايسار قالامگەر قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مىڭداعان قوعام قايراتكەرى مەن زيالى قاۋىم وتباسىلارىنىڭ, بالالارىنىڭ اتى-ءجونىن انىقتاۋعا دا زور ۇلەسىن قوستى. ءجۋرناليستىڭ جەرلەسى مولوت سولتاناەۆ «الاشتىڭ ارميالى» اتتى ماقالاسىندا ونىڭ سول جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق ەرىكتى تاريحي-اعارتۋ «مەموريال» قوعامىنىڭ كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ, كوپتەگەن جاڭا مالىمەت جيناپ الىپ كەلگەنىن جازىپتى. «كونفەرەنتسيا كەزىندە لاگەر تۇتقىنى بولعان, جاستىق شاعىنىڭ جارقىن بولار كەزىن ازاپتا وتكىزگەن ماسكەۋلىك كسەنيا ەۆدوكيموۆانىڭ ەگىلە ايتقان ەستەلىگىن جازىپ الىپ, ول كىسىمەن اباقتىدا بىرگە وتىرعان 29 ايەلدىڭ اتى-ءجونىن ءتىزىپ كورسەتەدى. لەنينگراد فيلارمونياسىنىڭ 70 ايەل ءارتىسىنىڭ دە «الجيردە» وتىرعانىنان حابار جازعان ارميال. ماسكەۋ ساپارىندا وسى اتالعان ايەلدەردىڭ بىرازىمەن جولىعىپ, ولاردىڭ «كەلەشەك ۇرپاق بۇل زوبالاڭدى ەندى كورمەي-اق قويسىن, بالام», دەگەن باتاسىن الىپ قايتادى», دەيدى ول.
بەلگىلى عالىم سەرىك نەگيموۆ ارميالدىڭ الاششىل ازامات بولعانىن ايتادى. ونىڭ الاش قايراتكەرلەرىنە دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە بولعان. «ول تالانتتى دەرەكتانۋشى جۋرناليست ەدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن الماتىدا جاستارعا ارنالعان «وركەن» اتتى گازەت جارىق كوردى. بۇل باسىلىمدا ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا, تاعدىرىنا قاتىستى ماتەريالدار ءجيى باسىلاتىن. سول كەزدە مەن ەش جەردە جاريالاتا الماي جۇرگەن اكادەميك, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋلليننىڭ «مەن – حالىق جاۋى ەمەسپىن» اتتى كولەمى 60 بەتتى قامتىعان ماقالاسىن سول باسىلىمعا الىپ باردىم. الدىمنان جۇگىرىپ ارميال تاسىمبەكوۆ شىقتى. قايراتتى, قاعىلەز جىگىت. «وركەن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى التىنبەك سارسەنباەۆ ەدى. ەكەۋى مالىك اعامىزدىڭ ماقالاسىنىڭ ءبىر ءسوزىن وزگەرتپەي, قىسقارتپاي ءتورت نومىرگە ءبولىپ شىعاردى. سول كەزدە وسى ماتەريالدىڭ شىعۋىنا ارميال ەرەكشە وجەتتىك تانىتتى. ودان كەيىن «ر.تاگور: ۇلتتىق ءتىلدىڭ تاعدىرى» دەگەن ماقالامدى باستى. وسىدان باستاپ, ارميالمەن جاقىن ارالاسا باستادىم. ونىڭ 1937-1938 جىلدارى جازىقسىز قۇربان بولعان الاش ارداگەرلەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ارتىندا قالعان جارلارىمەن كەزدەسىپ, ءوز اۋىزدارىنان جازىپ العان ەستەلىكتەرى – وتە قۇندى», دەيدى پروفەسسور.
ا.تاسىمبەكوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە, ياعني 1997 جىلى ەلورداعا كەلىپ, قازىرگى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە قىزمەت ىستەدى. س.نەگيموۆ اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, ستۋدەنتتەر ول كىسىنىڭ العىرلىعىن, بىلىمدارلىعىن, زەرەكتىگىن, جۋرناليستىك شەبەرلىگىن جوعارى باعالاپ, وتە جاقسى كورگەن. شىندىعىندا, ارميال اعامىز – كەڭەس وداعى قۇلاماي-اق ۇلتىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتتەرى تۋرالى, ولاردىڭ وتباسىلارى تارتقان تاۋقىمەتتى ەشكىمنەن قايمىقپاي جازدى. بۇگىندە ونىڭ ومىردەن وزعانىنا شيرەك عاسىر ۋاقىت وتسە دە, ۇلت ءۇشىن جاساعان قىزمەتى ەل جادىنان وشپەيدى دەپ سەنەمىز.
