كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ات باسىنداي التىن با, اتقا مىنگەن دۋلىعالى ەلەس شىعار مۇمكىن؟ ول تۋرالى قازاقتىڭ مىڭجىلدىق رۋحىنىڭ ۇستىنى ماحامبەتتەن سۇراڭىز:
«مىنگەنى يساتايدىڭ اقتابانى-اي,
ءسۇت بەرىپ, س ۇلى بەرىپ باپتاعانى-اي.
زەڭبىرەك ءۇش اتقاندا دارىمادى,
قۇدايدىڭ, مىنە, قارا ساقتاعانى-اي».
زەڭبىرەك اتقىلاعاندا تيمەگەن نە دەگەن قۇدىرەت ول؟ الدىندا زىمىراپ جان ساۋعالاپ بارا جاتقان اڭ, ياكي قۇس ەمەس, اتتىلى ادام يساتاي عوي. باسقا ەمەس! دارداي اتتىلى باتىرعا وق نەگە دارىمادى؟ يساتاي دا, ماحامبەت تە سول كەزدە حالىقتىڭ ىڭكار سەزىمى مەن ارمان-مۇراتىنان, ۇلى ماحابباتىنان جارالعان جاندار ەدى. سوندىقتان ەكەۋى دە ولمەي ءتىرى قالدى. اتقا مىنگەن كۇيى قازاق دالاسىندا قالىپ قويدى ەكى باتىر.
بىلۋىمىزشە, ماحامبەتتىڭ قادىرى ارتىپ تۇرعان ول كەزدە. حان سارايىندا اتالىق دەڭگەيىندە, الدەنەدەن تارىقتى دەيتىن ەمەس. وقىعان, ساۋاتتى, اقىن, الدى-ارتى تۇگەل, نە جەتپەدى؟ حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىققا توزبەدى. ادىلەتسىزدىككە كونبەدى. حالىقتىڭ, ەلدىڭ تالابى مەن تىلەگىن, قالاۋى مەن جۇرەگىن الداسپان رۋح, جەلكىلدەگەن تۋ ەتىپ توبەسىنە تۇتتى.
«حاننان قىرىق تۋعانشا,
قارادان ءبىر-اق تۋسايشى,
حالىقتىڭ كەگىن قۋسايشى», دەپ كەسىپ ايتتى. قازاق ساناسىنداعى, قازاق دالاسىنداعى, ۇلت كوكەيىندەگى قاستەرلى ۇعىمدار, ءتاڭىرىنىڭ سىيلاعان ۇلى سەزىمى – بۇل. «كوپتىڭ قامىن اۋەلدەن ءتاڭىرى ويلاعان» (اباي). ونى وقىپ, ۇيرەنىپ, سۇراپ الا المايسىڭ بىرەۋدەن. وتەمىستەن تۋعان وننىڭ بىرىنە قونعان قاسيەت. ماحامبەت وزىنە دەيىن ۇلى دالا توسىندە جورىق قۇرعان جىراۋلاردىڭ زاڭدى جالعاسى, سولار كەشىرگەن الاپات رۋح پەن سەزىمدەردەن جارالعان ءبىرتۋار ساردار, قايتالانباس تۋمىس ەدى. شالكيىز بەن اقتامبەردىدەن قالعان ازاتتىق رۋحىنىڭ ساردارى. تۋعان حالقىنىڭ ەركىندىگى مەن ازاتتىعىن كوكىرەگىنە تۇيگەن ۇلتتىڭ اسىل پەرزەنتتىڭ باسقا ماقسۇت-مۇراتى بولماعانعا ۇقسايدى.
«ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي,
ەل قوندىرسام دەپ ەدىم.
جاعالاي جاتقان سول ەلگە
مال تولتىرسام دەپ ەدىم», دەپ ارقالاندى.
بىراق وسىنىڭ ءبارى الاشقا بولا تۋعان ارىستان جۇرەك ەرلەرسىز بەكەر ەدى. «قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى ءۇشىن قىلىش سەرمەگەن» ساردار قولباسشىلارسىز حالىق قالاي جەتىمسىرەسە, اقىن دا سونداي جەتىم. حان-سۇلتاننىڭ كوزىنە تىك قاراپ, جۇرتىن قورىعان ەرلەرسىز ەلدىڭ ءىسى بىتپەگەن. بۇل دا ساحارانىڭ جازىلماعان زاڭى.
«ايقايلاسا بەلدىك بايلاعان, استانا جۇرتىن اينالعان,
استىنا تۇرمان بولسام دەپ, جۇرتىنا قۇربان بولسام دەپ», تاعدىرىن تۋعان حالقىنىڭ كۇيىمەن عانا بايلانىستىرا العان ەرلەردىڭ باسىنان نە وتپەگەن؟ «التىن ەردىڭ قاسى ەدى, اعايىننىڭ باسى ەدى», دەيتىن يساتاي دا ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ تۋى.
مۇنداعى ءمان بەرەر جول – «استانا جۇرتىن اينالعان» قازاقى ەرلىكتىڭ ۇلگىسى. ماحامبەتكە وزىنەن بۇرىنعىلاردان مۇرا بولعان قاستەرلى وسيەت. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا كەلتىرگەندەي, قازاق رۋحناماسىنىڭ سىباعالى ۇلەسى وسىلايشا ۇرپاقتان ۇرپاققا كوشە بەرگەن. ۇلت ساناسىنداعى ازاتتىق ۇعىمىنىڭ ءبىر بالاماسى – استانا جۇرتىڭدى قىزعىشتاي قورۋ.
«ەدىل ءۇشىن ەگەستىك, تەپتەر ءۇشىن تەبىستىك. جايىق ءۇشىن جانداستىق, قيعاش ءۇشىن قىرىلدىق, تەڭدىكتى, مالدى بەرمەدىك. تەڭدىكسىز مالعا كونبەدىك» دەيتىن ماحامبەت ءسوزىنىڭ سىرىنا ۇڭىلسەڭىز ۇلان-عايىر كەڭىستىككە تاپ بولاسىز. تەڭدىكسىز, ياكي ازاتتىقسىز مالدان قايىر جوق ەكەن. باس ەركىندىگىڭ بولماسا التىن سارايدا تۇرعاننىڭ قۇنى كوك تيىن. باسىنا بايلىق بەرىپ, قانداي جاعداي جاساسا دا كونبەگەن قازاق بالاسى. ماحامبەتتەن بىزگە مۇراعا قالعان ءبىر قۇندىلىق وسى. استانالى جۇرت بولۋ جانە ونى ولە-ولگەنشە قىزعىشتاي قورىپ ءوتۋ.
P.S. قازىرگى جاس اقىندار موينىنا تۇمارداي تاعىپ, قاستەرلەيتىن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «بابىرناما» جىرىندا مىناداي جولدار بار:
«ارعىماق ارۋ اتتار جالىندا
جەل ۇيىقتايدى بۇل تۇندە.
كەشەگى كەسكەكتى ەرلەر بارىندا,
ول ۇيقى ون بۇزىلار ەدى ءبىر كۇندە...» دەپ باستالىپ, بىلاي اياقتالادى:
«ال ايتاشىم, ايتار بولساڭ
سول ەرلەردى ايت, ىركىلمە,
قازاق ولسە – كومىلەر,
كومىلمەسە, يمانى حاققا امانات,
قازاقتىعىڭ ولمەسىن...»
