كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
كەزىندە اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد ءوزىنىڭ «تۇركىستاننىڭ مادەني ءومىرىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە «...XVIII عاسىر بۇكىل مۇسىلمان الەمى ءۇشىن سىندارلى, وتە قيىن بولدى» دەگەن تۇجىرىم ايتىپ, وعان يرانداعى, حيۋاداعى, بۇحاراداعى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني ومىردەن بىرنەشە مىسال كەلتىرەدى دە, كەرىسىنشە, «بۇل عاسىر – ەۋروپالىقتاردىڭ دامۋ مەن پروگرەسس عاسىرى, ەۋروپالىقتاردىڭ بۇكىل جەر بەتىنە ۇستەمدىگىن ورناتۋدىڭ باسى», دەپ جازدى. مۇسىلمان الەمىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولشەگى سانالاتىن قازاق قوعامىنا دا, ونىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ دامۋىنا دا بۇل تۇجىرىمنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. XIX عاسىردا عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن مەڭگەرگەن ەۋروپالىقتار, ونىڭ ىشىندە دامىعان ەۋروپا ەلدەرى بۇكىل دۇنيەجۇزىن جاۋلاپ الۋدى اياقتادى دا, ءارى قاراي وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزگەنى بارشاعا ايان. ەۋروپالىق گۋمانيتارلىق جانە قوعامدىق عىلىم وكىلدەرى ءوز ۇكىمەتتەرىنىڭ وتار اۋماقتارداعى جاۋلاپ الۋ ساياساتىن اقتاپ, بودان بولعان حالىقتارعا پروگرەسس جەتكىزىلەدى دەپ دالەلدەۋگە تىرىستى.
جاۋلاپ الىنعان ەلدەردىڭ تاريحىنا, مەملەكەتتىلىگىنە ءۇستىرتىن كوزقاراس قالىپتاستى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحىنا مۇلدە تەرىس كوزقاراس بولعانى بەلگىلى. تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى ەۋروپالىقتاردىڭ كوزقاراسىن بىلايشا اشىپ بەرگەن ەدى: «مەملەكەت جانە ونىڭ سيپاتى تۋرالى تەوريالىق ىلىمدەر» كاپيتالدىڭ ۇستەمدىك قۇرعان داۋىرىندە قالىپتاستى. مەملەكەت تۋرالى ءىلىمنىڭ نەگىزىن كورنەكتى نەمىس فيلوسوفتارى يممانۋيل كانت پەن فريدريح گەگەل قالادى. كانت كوشپەلىلەردەگى مەملەكەتتىلىكتىڭ باستاۋىن كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشىلار اراسىنداعى قايشىلىقتان ىزدەسە, ال گەگەل كوشپەلىلەردى تاريحقا دەيىنگى دامۋدىڭ ساتىسىنا جاتقىزىپ, كوشپەلىلەر مەملەكەتتىلىك قۇرۋ دەڭگەيىنە ءپىسىپ جەتىلگەن جوق دەپ ەسەپتەدى. ءسويتىپ, نەمىس فيلوسوفتارى ەۋروپالىقتاردىڭ مەملەكەت قۇرۋ تاجىريبەسىن «ەتالون» دەپ الىپ, «جابايى ازياتتار مەملەكەتتىلىگىن تەك وركەنيەتتى ەۋروپالىقتاردىڭ كۇشتى بيلىگىمەن عانا قالىپتاستىرا الادى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى» دەپ تۇسىندىرەدى.
دەگەنمەن XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىر باسىندا شىعىستانۋ عىلىمى دامىپ, كوپتەگەن كونە قىتاي, اراب, پارسى, شاعاتاي, تۇرىك تىلدەرىندەگى ەجەلگى ءداۋىر مەن ورتاعاسىرلىق قولجازبالار ەۋروپالىق تىلدەرگە اۋدارىلدى. ولاردىڭ ماتىندەرىندە ازيالىق كوشپەلىلەردىڭ تاريحىنا, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىلىك تاريحىنا قاتىستى «شانيۋي», «گۋنمو», «قاعان», «حان», «تەگىن», «جابعۋ», «شاد», تاعى باسقا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى تيتۋلدارىن كورسەتەتىن لاۋازىمدارمەن بىرگە, اكىمشىلىك-باسقارۋ, قۇقىقتىق, ەلشىلىك, اسكەري ينستيتۋتتاردى كورسەتەتىن تەرميندەر ايتىلادى. وسىنداي فاكتىلەردەن سوڭ, ەۋروپالىق عالىمدار اراسىندا كوشپەلىلەردەگى مەملەكەتتىلىككە قاتىستى «جاۋلاپ الۋ» تەورياسى دەگەن پايدا بولدى. ول بويىنشا «كوشپەلىلەر وتىرىقشى حالىقتاردى جاۋلاپ العاننان كەيىن عانا مەملەكەتتىلىك قالىپتاستىرادى» دەگەن تۇجىرىم ەدى. ودان كەيىن «كوسەمدىك», «مىقتى كوسەمدىك» دەگەن تەوريالار شىعا باستادى. ولار بويىنشا «كوشپەلىلەردەگى مەملەكەتتىلىكتى مىقتى كوسەمدەر, تۇلعالار قالىپتاستىرادى, ولاردىڭ قايتىس بولۋىمەن مەملەكەتتەرى دە ىدىرايدى» دەگەن پىكىرلەر دۇنيەگە كەلدى.
كەشەگى كەڭەستىك تاريحنامادا قازاقستان اۋماعىنداعى مەملەكەتتەر تاريحى ءبىرشاما زەرتتەلدى. ل.ن.گۋميلەۆتىڭ تۇرىكتەر, ب.ا.احمەدوۆتىڭ «كوشپەلى وزبەكتەر», ب.ە.كومەكوۆتىڭ قيماقتار, س.م.اقىنجانوۆتىڭ قىپشاقتار تۋرالى زەرتتەۋلەرىندە ولاردىڭ دەربەس, جەكە مەملەكەتتەرى بولعاندىعى, ولار ءوز مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرعاندىعى جونىندە ايتىلادى. كورشىلەس رەسپۋبليكالارداعى تاريحشىلار بولسا وعىزدار, قاراحاندىقتار مەملەكەتى تۋرالى ەڭبەكتەر جاريالادى.
جازبا دەرەكتەر ارقىلى قازاقستان اۋماعىندا بەلگىلى بولعان ەڭ العاشقى تايپالارعا نەمەسە تايپالار وداعىنا – سكيفتەر, ساقتار, سارماتتار جاتادى. گەرودوت زامانىندا سكيف تايپالارىنىڭ قىرىم تۇبەگى مەن قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعىندا ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى. ال وعان دەيىن ولار ازيا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن. ساق تايپالارىنىڭ ءبىرى – ماسساگەت تايپالارىنان جەڭىلىس تاپقان سكيفتەر باتىسقا قاراي قونىس اۋدارادى دا, شامامەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 700-جىلدار شاماسىندا, ياعني ب.ز.د. VIII عاسىردىڭ سوڭىنا تامان كيممەريا پاتشالىعىنىڭ جەرىنە كەلىپ, قونىستانادى. ب.ز.د. VI-IV عاسىرلاردا ماسساگەتتەردىڭ ءومىر سۇرگەن اۋماعى كاسپي مەن ارال تەڭىزدەرىنىڭ ارالىعى بولسا, وندا تاريحتىڭ اتاسى جازىپ وتىرعانداي, ب.ە.د. 700-جىلدارعا دەيىن بۇل اۋماقتاردا سكيفتەر ءومىر سۇرگەن.
سكيفتەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولاردىڭ جەرىندە العاشقى مەكەندەگەن ادام, ول – تارعىتاي دەگەن كىسى جانە ول پاتشا بولعان ەكەن. ونىڭ ءۇش ۇلى بولىپتى. ءبىر كۇنى ولاردىڭ جەرىنە اسپاننان التىن زاتتار تۇسەدى. ونى ءبىرىنشى كورگەن ۇلكەن ۇل الۋعا بارسا, ول جانىپ جاتىر ەكەن. جالىنى ونى جاقىنداتپايدى. ەكىنشى ۇلعا دا سولاي بولادى. تەك ءۇشىنشى ۇل بارعاندا عانا وت سونەدى. كەنجە ۇل سول التىن زاتتاردى ۇيىنە الىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە ۇلكەن اعالارى ءىنىسىنىڭ پاتشالىقتى باسقارۋىنا كەلىسەدى.
سول زامانداعى تۇسىنىك بويىنشا اسپاننان تۇسكەن التىن زاتتاردىڭ تارعىتاي پاتشانىڭ كىشى ۇلىنا بەرىلۋى جايدان-جاي ەمەس, اسپاننىڭ, كوكتىڭ قالاۋىمەن كەنجە ۇلعا بەرىلىپ تۇر. سوعان ساي بيلىك ەتۋ قۇقىعى دا كىشى ۇلعا وتەدى. بۇل دەگەنىمىز – اسپاننىڭ, كوكتىڭ بۇيرىعىمەن مەملەكەتتى باسقارۋ قۇقىعى كىشى ۇلعا جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنا ءوتتى دەگەندى بىلدىرەدى. باتىس تۇسىنىگىنە سايكەس, مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مەنشىكتەنۋ ءتۇرى قاتتى دامىپ, الەۋمەتتىك جىكتەلىس تەرەڭدەسە, شىعىس دۇنيەتانىمىندا ماتەريالدىق فاكتورلار ەكىنشى ورىنعا شىعىپ, الدىڭعى قاتاردا رۋحاني فاكتور تۇرادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىڭ جوعارى بيلەۋشىسى اسپان مەن كوكتىڭ قالاۋىمەن نەمەسە بۇيرىعىمەن تاڭداپ الىنادى.
ال ودان كەيىن جاڭا اۋلەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا ءتىرى كەزىندە ءوزىنىڭ اتاق-لاۋازىمدارىنا نەمەسە قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ تىكەلەي مۇراگەرلەرى وزدەرىنىڭ اتاق-لاۋازىمدارىنا اسپاننىڭ ۇلى, كوكتىڭ ۇلى ەكەندىگىن جانە تاعى باسقا وسىنداي سيپاتتاعى قاسيەتتەرىن قوسىپ جازىپ وتىرعان. مۇنداي ءداستۇر عۇن بيلەۋشىلەرىندە بولسا, ولاردىڭ جولىن جالعاستىرعان تۇرىكتەردە ودان ءارى دامي تۇسەدى. مۇنداي مەملەكەتتىك رامىزدىك داستۇرلەردى موڭعولدار ساقتاپ قانا قويماي, جەتىلدىرەدى. مىسالى, ەجەلگى عۇنداردىڭ جوعارى بيلەۋشىلەرىندە – «كوكتىڭ قالاۋىمەن تاعايىندالعان ۇلى شانيۋي», «اسپان مەن جەردەن جاراتىلىپ, كۇن مەن ايدىڭ قالاۋىمەن تاعايىندالعان عۇننىڭ ۇلى ءشانيۋيى» دەگەن اتاق-لاۋازىم بولسا, كونە تۇرىكتەردىڭ قاعاندارىندا – «كوكتەن جارالعان ۇلى تۇرىكتىڭ, اقىلدى ءارى قاسيەتتى كوكتىڭ ۇلى» نەمەسە «كوكتەن جارالعان كەمەڭگەر كوكتىڭ ۇلى, تۇرىك قاعانى» دەگەن اتاق-لاۋازىمدار بىرگە ايتىلاتىن بولعان. ال شىڭعىسحاننىڭ اتاق-لاۋازىمىنا – «ماڭگى كوكتىڭ كۇشىمەن, كوك پەن جەردىڭ قولداۋىمەن داڭقىمدى اسىرىپ, كوپرۋلى ەلدى ءوز بيلىگىمە باعىندىردىم» دەگەن ءسوز تىركەستەرى قوسىلىپ ايتىلعان.
قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي ۇدەرىستەردىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنە ولاردىڭ ۇزدىكسىزدىك, ساباقتاستىق قاعيداتتارىنا ساي دامۋىن ايتار ەدىك. سوناۋ قولا ءداۋىرىنىڭ ورتا كەزەڭىندە, ياعني ب.ز.د. II مىڭجىلدىقتار ورتاسىندا ەلىمىز اۋماعىندا پايدا بولعان كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى شارۋاشىلىق ءتۇرىن وزگەرتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە بۇكىل قوعامدىق ءومىردى, ەتنوستىق ۇدەرىستەردى, مادەني دامۋ بارىسىن, سونداي-اق مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋىنا دا تىكەلەي اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرىنىڭ نەگىزگى, باستى شارۋاشىلىق تۇرىنە اينالۋى – قوعام دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى پايدا بولعان كەزىنەن باستاپ ۇزدىكسىز دامۋى ارقاسىندا ەل تاريحىنىڭ جاڭا زامان داۋىرىنە دەيىن ۇلى دالا مەن وعان ىرگەلەس اۋماقتاردا بىرنەشە يمپەريالاردى, ونداعان مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلىپ, ءومىر سۇرۋىنە اكەلدى. ال ساباقتاستىق قاعيداتى نەگىزىندە جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتەر وزىنە دەيىنگى ساياسي جۇيەنىڭ مۇراگەرى, ونىڭ جاڭا عاسىرلارداعى جالعاسى سانالدى. وسىلايشا, اتالعان ەكى قاعيدات قازاقستان اۋماعىنداعى ساياسي, ەتنيكالىق, مادەني, ەكونوميكالىق دامۋلارمەن بىرگە مەملەكەتتىك دامۋلاردى دا العا سۇيرەپ وتىردى.
ۇلى دالادا ەجەلگى داۋىردە ءومىر سۇرگەن ءىرى تايپالار مەن تايپالىق وداقتار – سكيفتەر, ساقتار, سارماتتار وزدەرىنىڭ قوعامدىق قاتىناسىنا ساي مەملەكەتتىلىك جۇيە قالىپتاستىرىپ, بىرنەشە عاسىر بويى ۇلى دالانىڭ ساياسي ءسانىن كەلتىرىپ, ونىڭ تاريحىن جاساۋعا اتسالىستى. ولاردىڭ زاڭدى مۇراگەرلەرى رەتىندە قاڭلىلار, ۇيسىندەر جانە عۇندار دا وزدەرىنىڭ دەڭگەيلەرىنە ساي مەملەكەتتىلىك قۇرىلىمىن دامىتتى. عۇندار ءوز زامانىندا يمپەريا قالىپتاستىرىپ, ولاردىڭ تاريحى كونە قىتاي جازبالارى ارقىلى تاريحتا قالدى. عۇن بيلەۋشىسى مۇدە شانيۋي وڭتۇستىكتەگى كورشىسى قىتايدى «تۋىستىق جانە بەيبىت» شارتقا كوندىرىپ, جارتى عاسىرداي الىم-سالىق الىپ وتىرعان.
عۇنداردان كەيىن ۇلى دالادا قۇرىلعان ەكىنشى يمپەريا, ول – تۇرىك قاعاناتى. جوعارى بيلەۋشىنىڭ تيتۋلى – «قاعان» اتاۋى «حانداردىڭ حانى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ءار تايپانىڭ, ءار مەملەكەتتىڭ بيلەۋشىسى «حان» بولسا, «قاعان» سولاردىڭ ءبارىنىڭ بيلەۋشىسى نەمەسە ولاردىڭ ءبارى سوعان باعىنادى. قاعان ءوز بيلىگىن كوكتىڭ نە ءتاڭىردىڭ جارىلقاۋىمەن نەمەسە قولداۋىمەن جۇزەگە اسقانىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: ء«تاڭىر اسپان مەن جەردى جاراتتى, جەردە ادامداردى جاراتتى. ادامداردى باسقارۋ ءۇشىن قاعان اۋلەتىن جاراتتى». بيلىكتە تەك اشينا اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى بولىپ, تاريحشىلار تۇرىك قاعاناتىندا «اشينيزم» يدەولوگياسى اتتى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ بولعاندىعىن ايتىپ ءجۇر. ب.ز. 552 جىلى قۇرىلعان تۇرىك قاعاناتى جارتى عاسىرداي عانا ءومىر سۇرسە دە, بۇگىنگى كۇندەرى جەر بەتىندەگى تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءبارى وزدەرىنىڭ ءتۇپ تاريحىن وسى كەزەڭدەگى تۇرىك داۋىرىمەن بايلانىستىرادى. تۇرىك قاعاناتىنان التىن ورداعا دەيىنگى مەملەكەتتەر – باتىس تۇرىك قاعاناتى, تۇرگەش مەملەكەتى, قارلۇق مەملەكەتى, قيماق, قىپشاق, وعىز حاندىقتارى, قاراحاندار, قيداندار مەملەكەتى, نايمان, كەرەي حاندىقتارى ب.ز. VI ع. ورتاسى مەن XIII ع. باسى ارالىعىنداعى نەگىزىنەن قازاقستان اۋماعى مەن ورتالىق ازيانىڭ تاعى دا ساياسي ساحناسىنىڭ ءسانىن كەلتىرگەن, تاريحىنىڭ تورىندە ات ويناتقان مەملەكەتتەر بولدى. قورقىت اتا سەكىلدى دالا دانىشپانى مەن اقىل-ويدىڭ كەمەڭگەرلەرى ءجۇسىپ بالاساعۇني, ماحمۇد قاشقاريلەر, ءوز زامانىندا يسلامنىڭ جارىق جۇلدىزى بولىپ, بۇگىنگى كۇندەرگە دەيىن تۇرىك حالىقتارىنا رۋحاني ومىرىندە تەمىرقازىق ءرولىن اتقارىپ وتىرعان قوجا احمەت ياساۋي, تاعى باسقا اتاقتارى الەمگە تانىلعان تۇلعالار وسى تۇرىك داۋىرىندە ءومىر ءسۇردى.
تاعى دا ۇلى دالا اۋماعىندا XIII عاسىر باسىندا قۇرىلعان جوشى ۇلىسى, ودان كەيىن سول عاسىردىڭ 40-جىلدارى قۇرىلعان جاڭا مەملەكەت – التىن وردا قاتارداعى كوپ مەملەكەتتىڭ ءبىرى ەمەس, عۇندار يمپەرياسى مەن تۇرىك قاعاناتىنان كەيىنگى ەۋرازيالىق اۋقىمداعى الىپ ءۇشىنشى يمپەريا. التىن وردا تاريحىنا قاتىستى تاريح عىلىمىندا قىپشاقتانۋ ۇدەرىسى دەگەن ۇعىم بار. 1219-1223 جىلدارداعى شىڭعىس حاننىڭ قازاق جەرى مەن ورتا ازيا اۋماعىن جاۋلاپ الۋ, ودان كەيىن ۇلىستارعا ءبولۋ, 1236-1242 جىلدارى وتكەن باتىيدىڭ «باتىس ەلدەرىنە جەتى جىلدىق جورىعى» ناتيجەسىندە ۇلىس اۋماعى ەكى-ءۇش ەسەدەي كەڭەيەدى, جاڭا اۋماققا تۇركى تىلدەس, موڭعول تىلدەس تايپالار قونىستانادى دا, جەرگىلىكتى تۇركى تىلدەس قىپشاق تايپالارىمەن ارالاسا باستايدى. ارادا ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە, سىرتتان كەلگەندەردىڭ ءبارى قىپشاقتانىپ كەتەدى. ول تۋرالى ءال-وماري (1301-1349) دەگەن اراب تاريحشىسى: «...ەرتەدە بۇل مەملەكەت قىپشاقتاردىڭ ەلى بولدى, ال ول ەلدى موڭعولدار جاۋلاپ العان كەزدە قىپشاقتار ولارعا باعىنىشتى بولدى. ۋاقىت وتە ولار ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, ءوزارا تۋىستاي بولىپ كەتتى. ءسويتىپ, قىپشاق توپىراعى ولاردىڭ تابيعي ناسىلدىك قاسيەتىنەن جوعارى ۇستەمدىك قۇردى, وسىلايشا, ءبارى ءبىر رۋدىڭ ادامىنداي دالمە-ءدال قىپشاقتارعا اينالىپ كەتتى...», دەپ جازدى.
قىپشاقتانۋ ۇدەرىسى تەك ەتنوستىق جاقتى عانا ەمەس, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق جاقتارى مەن قىرلارىن قامتيدى. XIII عاسىر باسىندا دەشتى قىپشاق اۋماعىندا ورنىققان بۇرىنعى موڭعولدىق مەملەكەتتىك جۇيە, موڭعولدىق اكىمشىلىك-باسقارۋ قۇرىلىمى, موڭعولدىق بيلىكتى مۇرالانۋ ءداستۇرى, وسىلاردىڭ ءبارى ءبىر عاسىر ىشىندە قىپشاقتانادى. سول سەبەپتى دە التىن وردا اتاۋىنىڭ كوپتەگەن سينونيمدەرى ىشىندە قىپشاق حاندىعى اتاۋى ءجيى ۇشىراسادى. بيلىكتى مۇراعا بەرۋ داستۇرىندە موڭعولدىق نەمەسە شىڭعىستىق جول بويىنشا بيلىك اكەدەن بالاعا, ودان نەمەرەگە بەرىلىپ وتىرسا, تۇرىكتىك نەمەسە قىپشاقتىق داستۇرگە ساي بيلىك «ۇلكەندىك» قاعيداتىنا ساي حاننان كەيىن ونىڭ باۋىرلارىنا بەرىلەتىن بولعان. بۇل قاراما-قارسى ەكى ءداستۇردىڭ كورىنىستەرى 20 جىلعا سوزىلعان 1360-1380 جىلدارداعى «دۇربەلەڭدە» انىق بايقالدى.
سونىمەن بىرگە قىپشاقتانۋ ۇدەرىسى جەرگىلىكتى رۋ-تايپا باسشىلارى – بەكتەردىڭ, امىرلەردىڭ, بيلەردىڭ ءرولىن ارتتىردى. ولاردىڭ ساياسي ومىردەگى, اسىرەسە حاندىق باسقارۋ مەن بيلىكتى مۇراعا قالدىرۋداعى ىقپالى انىق كورىندى. ولاردى دالەلدەيتىن تاريحي دەرەكتەر كوپ كەزدەسەدى.
XIV عاسىردىڭ ورتاسى مەن XV عاسىردىڭ ورتاسى تاريحنامامىزدا قازاق حالقى قالىپتاسۋىنىڭ اياقتالۋى كەزەڭى دەپ اتالادى. بۇل كەزەڭنىڭ سوڭى XV عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالا اۋماعىنداعى ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەت – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن اياقتالادى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى – ەل اۋماعىندا ەجەلگى زامانداردان بەرى ۇزدىكسىزدىك جانە ساباقتاستىق قاعيداتتارى نەگىزىندە دامىپ وتىرعان ەتنوستىق, رۋحاني, مادەني, ەكونوميكالىق, سونداي-اق مەملەكەتتىك دامۋدىڭ زاڭدى قورىتىندىسى. اسىرەسە التىن وردا يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋى بارىسىنداعى ساياسي ۇدەرىستەر مەن ەتنوستىق دامۋ ءوز زاڭدىلىقتارىمەن دامىعانىمەن, ءبىر تاريحي ارنادا ءجۇردى, ءبىر-بىرىنە ءوزارا اسەر ەتىپ, عاسىر ورتاسىندا قازاق حاندىعىن دۇنيەگە اكەلدى.
التىن ورداداعى ءبىر عاسىرعا سوزىلعان قىپشاقتانۋ ۇدەرىسى XIV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا مارەسىنە جەتىپ, جاڭا ەتنوقاۋىمداستىقتىڭ پايدا بولعاندىعىن كورسەتتى. ونىڭ اتاۋى «وزبەك» دەپ اتالا باستادى. التىن ورداداعى «دۇربەلەڭ» جىلدار يمپەريانى سول قانات, وڭ قانات ەتىپ ءبولىپ جىبەردى. سول قاناتتا اق وردا اتتى مەملەكەتتى كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ارعى اتاسى ورىس حان (ارىس, ءورىس, ىرىس, ۇرىس) قۇرىپ, جەكە, دەربەس مەملەكەت ەتەدى. سول قانات پەن وڭ قاناتتىڭ ەتنوستىق قۇرامى بىردەي بولىپ, ەكى قاناتتاعى رۋ-تايپالار ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاستى. ورتاق ءتىل, ورتاق مادەني, ءدىني, ساياسي كەڭىستىك ولاردى وتە جاقىنداستىرىپ جىبەردى. دەگەنمەندە سول قاناتتاعى تابيعي-گەوگرافيالىق جانە كليماتتىق فاكتورلار مەن كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۇرعىنداردى دا ەرەكشەلەي باستايدى. يمپەرياداعى ىدىراۋشىلىق ۇدەرىستەردىڭ كۇشەيە ءتۇسۋى ولاردى ەكى ساياسي كەڭىستىك شەڭبەرىنە ءبولىپ جىبەرەدى. جازبا دەرەكتەر مەن كەيبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ماتەريالدارىندا سول قانات تۇرعىندارى XV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا «وزبەكتەر», «كوشپەلى وزبەكتەر» اتاۋىمەن اتالا باستايدى.
فازلاللاح يبن رۋزبيحان يسفاحانيدىڭ ەڭبەگىندە «كوشپەلى وزبەكتەردىڭ» ماڭعىتتار, شيباندار جانە قازاقتار بولىپ ۇشكە بولىنەتىندىگىن ايتقانى بەلگىلى. رۋزبيحاننىڭ بۇل مالىمەتتى قاعازعا تۇسىرگەن ۋاقىتى – 1509 جىل, ياعني بۇل ۋاقىتتا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن. ال ولاي بولسا, ابىلقايىر حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا, ياعني 1428-1469 جىلدارى «كوشپەلى وزبەكتەردىڭ» قۇرامىنداعى بولىكتەر قالاي اتالعان دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونى ءبىلۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. «كوشپەلى وزبەكتەر» قۇرامىنداعى العاشقى بولىكتىڭ ماڭعىتتار دەپ اتالۋى – ولاردىڭ ماڭعىت ۇلىسىندا بولۋىنان, شيباندار دەلىنۋى – شيبان ۇلىسى اۋماعىندا ءومىر ءسۇرۋى, ال قازاقتار دەپ جارتى عاسىردان كەيىن اتالعان رۋ-تايپالار بۇرىن قالاي دەپ اتالعانىن ءبىلۋ ءۇشىن, ولاردىڭ ۇلىسىنىڭ اتاۋىن بىلسە بولدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ول ۇلىستىڭ اتاۋى – وردا ەجەن ۇلىسى بولىپ, وندا ءومىر سۇرگەندەردى ورداەجەندىك رۋ-تايپالار دەپ اتاعان. ءبىز ولاردى شارتتى تۇردە ورداەجەندىك تايپالار دەپ اتادىق. ورداەجەندىك تايپالاردىڭ ابىلقايىر حاننان ءبولىنۋى ولاردى قازاق اتاندىرادى.
سول كەزدەگى تاريحي ۇدەرىستەرگە تەرەڭ زەردەلەپ قاراساق, ابىلقايىر حاندىعىنىڭ ەڭ شارىقتاعان كەزى – XV عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسى. بۇكىل ۇلى دالا شيبانيلىق بيلەۋشى ابىلقايىردىڭ قول استىندا بولدى. ابىلقايىر حاننىڭ جەكە-دارا بيلىگى وسكەن سايىن وعان دەگەن جەرگىلىكتى رۋ-تايپا باسشىلارىنىڭ نارازىلىقتارى ارتا تۇسەدى. كەزىندە 17 جاستاعى ابىلقايىردى 1428 جىلى حان ەتىپ دەشتى قىپشاقتىڭ 71 تايپاسىنىڭ باسشىلارى سايلاسا, 1457 جىلى اسكەر جيۋ تۋرالى جارلىعىنا بار بولعانى دەشتى قىپشاقتىڭ 17 تايپاسىنان عانا جاساق جينالادى. بۇل مەملەكەتتى موڭعولدىق داستۇرگە ساي بيلەۋدى قايتا ورناتپاق بولعان ابىلقايىر حانعا قارسى حالىق نارازىلىعىنىڭ كورىنىسى ەدى.
رۋ-تايپا جەتەكشىلەرىنىڭ نارازىلىقتارى ابىلقايىر حانعا قارسى بولعان جوشىلىق سۇلتاندار – كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ تۇپكى ماقساتتارىنا ساي كەلەدى. ولاردىڭ ماقساتى – ۇلى دالاداعى جوشىلىق اۋلەتتىڭ بيلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ بولدى. باسقاشا ايتقاندا, اق وردا حاندارىنىڭ بيلىگىن قايتا ورناتۋ ەدى.
ابىلقايىر حاننان الدىمەن 1449-1450 جىلدارى ماڭعىتتار ءبولىنىپ, سارايشىققا قاراي كەتەدى. كەيىن سول بولىنگەندەر نوعاي ورداسى اتتى مەملەكەتتى دۇنيەگە اكەلەدى. ەكىنشى بولىپ 1457 جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ باسىندا شيبانيلىق بۇرەكە سۇلتان اكەسى جادىگەردى حان كوتەرىپ, شيبان ۇلىسىنىڭ جارتىسىن ءبولىپ اكەتەدى. كەيىننەن وسى اۋلەتتەن حيۋا حانى ابىلعازى تانىمال بولادى. ال ءۇشىنشى ءبولىنىستى 1457 جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ سوڭىندا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باستاپ, ورداەجەندىك تايپالاردى ابىلقايىر حاننان ءبولىپ اكەتەدى. ولار شۋ وزەنى مەن قوزىباسى تاۋى ارالىعىنداعى جەرگە قونىس تەۋىپ, ءوز حاندىعىن قۇرادى. ولاردى العاشىندا «وزبەك-قازاقتار» دەپ اتاسا, مەملەكەتىن قازاق حاندىعى دەپ اتايدى. العاشقى قازاق حانى بولىپ كەرەي حان سايلانادى.
1469 جىلى ابىلقايىر حان 57 جاسىندا قايتىس بولادى. ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن مۇراگەرى شايح-حايدار حان قازا تابادى دا, شيبانيلىق اۋلەتتىڭ وكىلدەرى ۇلى دالادان قۋىلادى. جانىبەك حان باستاعان قازاقتار دەشتى قىپشاقتا وزدەرىنىڭ بيلىگىن تولىعىمەن جانە تۇپكىلىكتى ورناتادى. سودان كەيىن بۇكىل دەشتى قىپشاقتىڭ رۋ-تايپالارى «قازاقتار» دەپ اتالادى. سول كەزدەردەن باستاپ دەشتى قىپشاقتىڭ جاڭا اتاۋى پايدا بولادى. ول – «قازاقستان» اتاۋى, ماعىناسى «قازاقتاردىڭ مەكەنى» دەگەندى بىلدىرەدى. سول كەزدەن بەرى جارتى مىڭ جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە «قازاقستان» اتاۋى ءوز ءمانىن وزگەرتپەي كەلەدى. ول دەگەنىمىز – بىرىنشىدەن, قازاق حاندىعىنىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارتسا, ەكىنشىدەن, قازاق حاندىعى ناعىز قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەتى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ۇعا اكادەميگى
