جۋرناليست ءومىرىن ساقتاندىرۋ: زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت پە؟

ەلىمىزدەگى 5 مىڭعا جۋىق باق-تىڭ 90 پايىزى جەكەمەنشىك ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلە كوپتى مازالايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. زاڭ جوباسىنىڭ نوۆەللالارىن تۇسىندىرگەن مينيستر بۇل سۇراقتىڭ بىرجاقتى ماسەلە ەمەس ەكەنىن ايتتى. «نورما دۇرىس, ويتكەنى جۋرناليست توتەنشە جاعدايلار نەمەسە سوعىس ايماعىنداعى وقيعالار تۋرالى اقپارات تاراتۋ بارىسىندا ونىڭ ءومىرىن ساقتاندىرۋ وتە ماڭىزدى. بىراق تاعى ءبىر ماسەلە – باق – شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى. سوندىقتان ءبىز قازىر وسى نورما بويىنشا ولاردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن ساراپتاما جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءاربىر رەداكتسيا ءوز جۋرناليستەرىن ساقتاندىرۋعا مىندەتتى دەپ سانايمىز. نورمانى بارلىق جاعىنان تالقىلايمىز: دەپۋتاتتار دا, جەكە ساراپتاما دا ءوز انىق­تاماسىن بەرەدى», دەدى سالا باسشىسى.

ەندىگى جەردە بۇل ماسەلە رەسمي باق-تار مەن ءوز بەتىنشە كۇن كورىپ جۇرگەن جۋرناليستەر اراسىندا قالاي رەت­تەل­مەك؟ ونىڭ ۇستىنە جىل وتكەن سايىن تىلشىلەردىڭ ءومىرىن ساق­تاندىرۋ الەمدىك تۇرعىدا وزەكتى ماسە­لەگە اينالا باستادى. «Press Emblem Campaign» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ مالى­مەت­تەرىنە كوز سالساق, 2022 جىلى دۇنيە جۇزىندە 29 ەلدىڭ 115 ءجۋرناليسى ءوز مىن­دەتىن ورىنداپ جۇرگەن كەزدە مەرت بولعان.

ال يۋنەسكو دەرەكتەرى بىلتىر 86 جۋرناليست پەن باق قىز­مەت­كەرى قايتىس بولدى دەگەندى العا تارتادى. ءوز كەزەگىندە حا­لىق­ارالىق جۋرناليستەر فەدەراتسياسى (IFJ) 2022 جىلى قىزمەت بابىندا 67 جۋرناليست قازا تاپتى دەگەن مالىمەت بەردى.

قالاي دەسەك تە, قايعىلى كور­سەت­كىشتەر 2021 جىلعا قارا­عاندا 45 پا­يىز­عا جوعارى. جۋر­نا­ليس­تەر­دى قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت باق وكىلدەرىنىڭ قا­زا­سى كوبىنە ۋكراينا (15), مەكسيكا (13), گاي­تيدە (7) تىركەلگەنى تۋرالى ناقتى مالىمەت تاراتتى. قايتىس بولعان ارىپ­تەستەرىمىز قاڭعىعان وق, جازا­تايىم وقيعالاردىڭ قۇربانى بولسا, ولاردىڭ ىشىندە قۋدالاۋعا ۇشى­راپ, قاساقانا ولتى­رىل­گەندەرى دە بار...

سونىمەن ءمينيستردىڭ قوعام كو­كەيىن­دە جۇرگەن جاعدايدى قوز­عاۋى اق­پارات ايدىنىندا جۇر­گەن تالاي ارىپ­تە­سىمىزدى ەلەڭ­دە­­تىپ, وسى باستاماعا قا­تىستى بىرقاتار ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تۇرت­كى بولىپ تۇر. شىندىعىندا باق قىزمەتكەرلەرىن قىزمەتتىك مىن­دەت­تەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ساقتاندىرۋ بويىنشا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك پە؟

جەمە جەمگە كەلگەندە ءمي­نيستر­­­دىڭ بۇل ۇسىنىسى مۇددەلى تا­راپ­­تاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ وتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى ساقتاندىرۋ مەكەمەلەرى توتەنشە جاع­داي­لار مەن اپات ورىندارىنان حابار تاراتۋ ماڭىزدىلىعىن ەس­­كەرە وتىرىپ, جۋرناليستەردى ساق­­­­تاندىرۋ تۋرالى مينيستر ايدا بالاەۆانىڭ ۇسىنىسى ورىن­دى دەپ ەسەپتەيدى. دەگەنمەن بۇل نورمانى ەنگىزۋ زاڭدى جان-جاق­تى تالقىلاۋ مەن ساراپتاما جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىنىن دە ۇمىتپاعان ءجون.

وسىعان وراي جۋرناليستەردى قىز­­مەت­تىك مىندەتتەرىن اتقارۋ با­رى­­سىندا جازاتايىم جاع­داي­­­­­لاردان ساقتاندىرۋ تۋرالى ۇسى­­­­نىسقا قاتىستى «ەۆرا­زيا» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپا­نيا­­­­سىنىڭ باسقارما توراعاسى وكسانا رادچەنكو كا­سىبي تۇرعىدا تومەندەگىدەي پىكىر ءبىل­دىرىپ, تاراتا بايانداپ بەردى.

الدىمەن 2005 جىلى قا­زاق­ستان­دا زاڭنامالىق دەڭ­گەي­دە قىزمەتكەردى ەڭبەك (قىزمەتتىك) مىن­دەتتەرىن (جومس) اتقارۋ كە­زىندە جازاتايىم وقيعادان مىن­­دەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭ قا­بىل­دانعانىن ەسكە سالۋ كەرەك.

زاڭ جۇمىس بەرۋشىلەرگە جۇ­مىس­كەرلەردى ەڭبەك (قىزمەت­تىك) مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە جازاتايىم وقيعادان مىندەتتى ساق­تان­دىرۋ تۋرالى تالاپتى بەلگى­لەيدى. قىزمەتكەر قازا تاپ­قان­دا نەمەسە قىزمەتتىك مىن­دەتىن ورىنداۋ بارىسىندا ەڭ­بەك­كە جارامدىلىق قابىلەتىنەن بەلگىلى دارەجەدە ايىرىلعان جاعدايدا ساقتاندىرۋ كومپانياسى زارداپ شەككەن ادامنىڭ نەمەسە ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ پاي­دا­سىنا ساقتاندىرۋ تولەم­دە­رىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. تو­لەم­دەردىڭ مولشەرى مەن ۇزاق­­تىعى جابىرلەنۋشىنىڭ جالا­قى­سىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ قام­قور­لىعىنداعى, اسىراۋىن­دا­عى ادامداردىڭ بولۋىنا بايلانىستى (ادەتتە كامەلەتكە تول­ما­عان بالالار نەمەسە مۇگەدەك اتا-انالار) بەلگىلەنەدى.

وكسانا رادچەنكو العا تارتىپ وتىر­عان­داي, جومس تۋرالى زاڭنىڭ قول­دانىسىنا مەديا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەر, كەز كەلگەن باسقا كا­سىپ­ورىن­دارمەن قاتار (شاحتەرلەر نەمەسە كەڭسە قىزمەتكەرلەرى بولسىن), بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رى جاتادى. وسى­لاي­شا, باق قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك مىن­دەت­تەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ولاردى ساقتاندىرۋ ارقىلى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا زاڭنامالىق وزگەرىستەر تالاپ ەتىلمەيدى. قولدانىستاعى زاڭ­نامامەن اتالعان ماسە­لە­لەر رەتتەلەدى.

وسى ارادا جومس زاڭ جوباسى اياسىندا ساقتاندىرۋ تەك ەڭبەك كەلىسىمشارتى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جۋرناليستكە قاتىستى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

كاسىبي تاۋەكەل كلاسى جۇمىس بەرۋ­شى­نىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرىنە بايلانىستى انىقتالادى. باق قىز­مەتىنىڭ تۇرىنە بايلانىس­تى (باسپا باسىلىمى, تەلەۆيزيا, راديوارنا جانە ت.ب.) ۇيىم 1-دەن 4-كە دەيىنگى (زاڭدا بەلگىلەنگەن 22 ەكەۋىنىڭ ىشىنەن) كاسىپتىك تاۋەكەل سى­نىپتارىنا جاتقىزىلۋى مۇم­كىن.

دەگەنمەن, جۋرناليستەردىڭ بىرقاتارى باق-تىڭ شتاتتىق قىز­مەت­كەرلەرى بولىپ تابىلماي­تىنىن (ەڭبەك شارتى جوق), ازا­ماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارت­تار ء(مجا) بو­يىنشا فري­لان­سەرلەر رەتىندە جۇمىس ىس­تەي­تىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى سا­نات­تاعىلاردىڭ ءوز تاڭ­داۋى بو­يىنشا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ساقتاندىرۋ كومپانياسىندا جازاتايىم وقيعادان ەرىكتى ساقتاندىرۋ شارتىن جاساسۋ مۇم­كىندىگى بار.

ال ەندى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل ايماعىندا نەمەسە تج كەزىندە قىزمەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, جۋرناليست ءوز مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا, ياعني ءىسساپار كەزىندەگى جازاتايىم وقيعا – ساقتاندىرۋ جاعدايى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.

بۇل رەتتە, ەگەر ساقتاندىرۋ جاع­دايى ىسكەري قيمىلدار ايما­عىن­دا بولسا, ساقتاندىرۋشى ساق­تاندىرۋ تولەمىن جۇزەگە اسى­رۋ­دان بوساتىلادى. ساقتان­دى­رۋ­­شىنى ساقتاندىرۋ تولەمىن جۇزەگە اسىرۋدان بوساتۋدىڭ وسى نەگىزى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن جانە ساق­تا­نۋشىنىڭ قىزمەت تۇرىنە بايلانىستى قانداي دا ءبىر ەرەك­شە­لىك­تەر جوق.

جومس تۋرالى زاڭنامادا ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسان جاع­دا­يىندا كەيبىر مەم­لە­كەت­تىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەت­كەر­­لەرىن مىندەتتى تۇردە ساق­تان­­دىرۋدى قا­جەت­سىنبەيتىن دە نورمالار بار بولسا, بۇلار – ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانداعى مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەر, كوممۋ­نال­دىق مەملەكەتتىك مەكەمە, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق مەملە­كەت­تىك مەكەمەلەر.

الايدا «Qazaqstan», «حابار» تەلەارنالارى, سونداي-اق «Egemen Qazaqstan» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى سياقتى مەم­لەكەتتىك باق اكتسيونەرلىك قو­عام نەمەسە جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىك رەتىندە ۇيىمدىق-قۇقىقتىق فورماعا يە. وسى­لاي­شا, مەملەكەتتىك باق اق نەمەسە جشس رەتىندە ارەكەت ەتە­تىن­دىكتەن ءوز قىزمەتكەرلەرىن جومس شەڭ­بە­رىن­دە ساقتاندىرۋعا مىندەتتى.

وسى ارادا ازاماتتىق-قۇقىق­تىق سيپاتقا يە ەڭبەك شارتى بويىن­شا ىس­تەي­تىن جۋرناليستەر جۇمىس بەرۋ­شى­نىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىنا قاراماستان, جومس شەڭبەرىندە ساق­تان­دى­رۋعا جاتپايتىنىن قوسا كەتۋ قاجەت. دەمەك بۇل تەك شتاتتاعى قىز­مەت­كەر­لەر ساقتاندىرىلادى دەگەن ءسوز.

جومس كەلىسىمشارتى جوق, بىراق جۇمىستاعى جازاتايىم وقي­عا­لار بولسا شە؟ بۇل ما­سە­­لەدە جاسالعان جومس كە­لىسىم­­شار­تىنىڭ بولماۋى جۇ­مىس بەرۋ­شىنى ەڭبەك قىز­مەت­تىك مىن­دەتتەرىن اتقارۋ كەزىن­دە قىزمەت­كەر­دىڭ ءومىرى مەن دەن­ساۋ­لى­عىنا كەلتىرىلگەن زيان­دى وتەۋ جاۋاپ­كەر­شىلىگىنەن بوساتپايدى.

ازاماتتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋ­لى­عىنا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن, ال داۋ تۋىنداعان نەمەسە كەلگەن زياندى وتەۋدەن باس تارتىلعان جاع­دايدا – سوت ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلادى.

جۇمىس بەرۋشى جاساسقان جومس شارتى بولماعان كەزدە باق قىزمەتكەرى قازا تاپقان نەمەسە ونىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىن­داۋ ناتيجەسىندە كاسىبي ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارە­جەسىن العان جاعدايدا, زار­داپ شەككەن قىزمەتكەر نەمەسە ونىڭ قامقورلىعىنداعى ادامدار كەيىن­نەن جۇمىس بەرۋشى جۇزەگە اسىراتىن ساقتاندىرۋ وتەمىمەن بىردەي وتەماقى تاعايىنداۋدى تالاپ ەتە وتىرىپ, سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى.

الماتى