سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
– كاتونقاراعايعا كەلگەن تۋريستەر ادەتتە راحمان قاينارى, قاراكول اينالىپ, بەرەلگە تۇسەدى. تۋريستەردى تارتاتىنداي مۋزەي-قورىقتىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتىپ ءوتىڭىزشى...
– ەلىمىزدە ۇزىن سانى 12 مۋزەي-قورىق بار. ولاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە ەرەكشە. وسى ورايدا ەسىك, بوتاي, بەرەل قورىق-مۋزەيى ساق بابالارىمىزدان قالعان وزگەلەرگە ۇقسامايتىن جەرلەۋ ءداستۇرى بار, تاريحىمىزدى دارىپتەيتىن تانىمدىق جەر دەپ ايتار ەدىم. بىلە-بىلسەك, بەرەلدى زەرتتەۋ سوناۋ 1865 جىلدان باستاۋ العان. ۆ.رادلوۆتىڭ «يز سيبيري» دەگەن كىتابىندا «ۇلكەن بەرەل قورعانى» تۋرالى جازىلعان. كەيىن 1959 جىلى سەرگەي سوروكين زەرتتەگەن. ال كەڭەس شەكپەنىنەن شىعىپ, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ باستالدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 1998 جىلى №11 قورعاننان بۇزىلماعان, شىرىمەگەن ورگانيكالىق زاتتار شىققان. بەرەل – تەڭدەسى جوق ورگانيكالىق ولجالار تابىلعان جالعىز ەسكەرتكىش. بەرەل پازىرىق مادەنيەتىنە جاتاتىن جەرلەۋ ەرەكشەلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. قورعان سالۋ تەحنولوگياسىن كورسەڭىز, قولدان ماڭگىلىك توڭ قاباتىن جاساعان.
– بۇگىنگى تاڭدا مۋزەي-قورىقتىڭ ميسسياسى قانداي؟
– بەرەل مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى 2008 جىلى قۇرىلعان. قۇرامىنداعى تاريح جانە مادەنيەتتىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن تاريحي قالپىندا جانە ونىمەن بايلانىستى اۋماقتاردى قول تيمەگەن تۇردە ساقتاۋ جانە عىلىمي نەگىزدە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, مانەرلى عىلىمي ەكسپوزيتسيالاردىڭ تۇپنۇسقالىق مۇراجاي جيناقتارى نەگىزىندە قوزعالمايتىن ەسكەرتكىشتەر جاساۋدى ماقسات ەتكەنبىز. جوسپار ويداعىداي جۇزەگە اسىپ كەلەدى. مۋزەيدەگى جادىگەرلەردىڭ دەنى – تۇپنۇسقا. كەلگەن قوناقتار اسپان استىنداعى مۋزەي-قورىقپەن قاتار «قازاق التايىنداعى ەجەلگى كوشپەلىلەر مادەنيەتى», «قازاق التايىنداعى ورتا عاسىر كوشپەلىلەرىنىڭ مادەنيەتى», «ەرەكشە قور», «№36 قورعان» جانە «ات ابزەلى اشەكەيلەرىنىڭ رەكونسترۋكتسياسى» اتتى سىر بۇككەن كورمە زالدارىن تاماشالاي الادى. ايتا كەتەيىن, «قازاق التايىنداعى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسى» دەگەن اتاۋمەن جازىلعان ساق تايپاسىنىڭ ءدال وسى تاۋلاردىڭ ەتەگىندەگى ءومىرىن بەينەلەيتىن كارتينالار بەرەل مۋزەي-قورىعىنىڭ كورمە زالدارىن تولىقتىرىپ تۇر. ول كارتينالارعا ۇڭىلە قاراساڭىز, سوناۋ عاسىرلارعا جەتەلەپ اكەتكەندەي كۇي سىيلايدى. كارتينالاردىڭ اۆتورى – بەلگىلى سۋرەتشى ەسەنعالي سادىرباەۆ. باعىتىمىز ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر جيناۋ بولعانىمەن, وڭىردەگى ەتنوگرافيالىق زاتتاردى دا تۇگەندەپ ءجۇرمىز. ءسويتىپ, 2020 جىلى بەرەل ەسكەرتكىشتەرىنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىش مارتەبەسى بەرىلدى.
– ارحەولوگيا قىزىقتاپ قارايتىن دۇنيە عانا ەمەس, ۇلكەن عىلىم ەكەنىن بىلەمىز. وزدەرىڭىز زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساسىزدار ما؟
– مۋزەي-قورىق ۇجىمى 2015 جىلى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ, تۇركى ءداۋىرى قورعاندارىنا العاشقى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەدى. سودان بەرى جىل سايىن جۇيەلى تۇردە ارحەولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلەمىز. رەسەيلىك نيكولاي بوكوۆەنكو دەگەن ارحەولوگ كوپ جىل قازبامىزعا كەلىپ قاتىستى. 2016-2019 جىلدارى شقو اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن وبلىسىمىزدىڭ بىرقاتار ايماعىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك.
سونداي-اق 2017 جىلى بەرەل وڭىرىنەن جاڭا مادەنيەت قاباتى – سيانبيلەر ءداستۇرى تابىلدى. بۇلار – موڭعولدىق سيانبي جانە جۋجان تايپالارىنىڭ وكىلدەرى. ناق سولار عۇن مەملەكەتىن كۇيرەتىپ, وسىندا كوشىپ كەلگەن ەدى. ال ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ بەسىنشى عاسىرىندا ولاردى كۇشەيگەن تۇركىلەر قۇرتقان. بەرەل جەرى كوپتەگەن «مادەني قىرتىستان» تۇرادى. ءار مادەنيەت عۇرىپتىق جانە قۇلشىلىق ەتۋ ورىندارىن قالدىرىپ وتىرعان.
بۇعان قوسا 2018-2020 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن «قازاق التايىنداعى ساق مادەنيەتىنىڭ ەتالوندىق ەسكەرتكىشتەرى» اتتى جوبا ۇتىپ الىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. 2021 جىلدان باستاپ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن «بز.
ءى مىڭجىلدىقتىڭ باسىنداعى قازاق التايىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى: حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىنىڭ جانە ەۋرازيانىڭ ەتنومادەني قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاۋلارى» تاقىرىبىندا عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىردىق. وسى جوبا اياسىندا كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى بىرقاتار ارحەولوگيالىق نىسان قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىنا قازاقشا اتاۋمەن ەنگىزىلدى.
مۋزەي-قورىعىمىز شەتەلدىك عالىمدارمەن دە تىعىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. رەسەي عالىمدارى, گەنەتيكتەرى ەگور كيتوۆ, رەستاۆراتور نيكولاي كۋرگانوۆ, ازەربايجاندىق ارحەولوگ زاۋر گاسانوۆ جانە اعاش بۇيىمداردى زەرتتەيتىن دەندروحرونولوگ يگور سليۋسارەنكولار مۋزەي قورىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوستى.
– مۋزەي قورىنداعى جادىگەرلەردىڭ دەنى تۇپنۇسقا ەكەنىن بىلەمىز. بەرەلگە بارماعان وقىرماندار بىلە ءجۇرسىن, مۋزەي-قورىقتىڭ قورى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز...
– 2018 جىلى قىرىم التىنبەكوۆتىڭ «وستروۆ كرىم» عىلىمي-قايتا قالپىنا كەلتىرۋ لابوراتورياسىندا №11 قورعاننان تابىلعان ورگانيكالىق ولجالار رەستاۆراتسيادان ءوتىپ, مۋزەيىمىزدىڭ قورىنا تۇراقتى پايدالانۋعا تاپسىرىلدى. اتاپ ايتسام, بۇل – پاتشانىڭ جەرلەۋ كەزىندە ارناپ كيگىزگەن تونى, باسكيىمىنىڭ بولشەكتەرى, جىلقىلاردىڭ تەرىلەرى, اڭ ستيلىندە جاسالعان ات ابزەلدەرىنىڭ اشەكەيلەرى, ەر-توقىم بولشەكتەرى, ماتالار سىندى بۇيىمدار. بۇل جادىگەرلەر قازىرگى كەزدە مۋزەيىمىزدىڭ تورىندە «قازاق التايىنداعى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ مادەنيەتى» اتتى ەكسپوزيتسيا زالىندا ورنالاسقان.
ەرەكشە قور زالىندا 1998 جىلدان بەرگى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان 100-دەن اسا التىن جانە كۇمىس جادىگەر قويىلعان. ولاردىڭ ىشىندە التىننان جاسالعان ادامنىڭ كيىمىن, ءارتۇرلى فورماداعى ات ابزەلدەرى جانە كۇمىستەن جاسالعان باسكيىم اشەكەيلەرى ورنالاسقان. ال التىن فولگالاردا گريف, بۇعى سەكىلدى اڭ ستيلىندەگى سۋرەتتەر بەينەلەنگەن. جوعارىدا ايتىلعان التىن جادىگەرلەردىڭ بارلىعى ارنايى سىنامادان ءوتىپ, سەرتيفيكاتتالىپ, تىركەۋگە الىنعان. وسىعان دەيىن التىن ەكەنىنە رەسمي دالەلىمىز بولماعان, ناقتى سىنامادان وتكەن جوق ەدى. قازىر سىناما ناتيجەسى بويىنشا التىن ەكەنى انىقتالدى.
2002 جىلى №36 قورعانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە ەر ادامنىڭ مۇردەسى, ءبىر جىلقىنىڭ سۇيەگى جانە 60-تان اسا ات ابزەلى تابىلعان. ەرەكشەلىگى, بارلىق ات ابزەلدەرى بۇعىنىڭ سۇيەگىنەن جاسالىپ, التىنمەن اپتالعان. قازىرگى ۋاقىتتا جالپى قورىمىزدا مىڭنان اسا جادىگەر بار. مۇنىڭ ءبارى كەلىپ جاتقان تۋريستەردىڭ تاريحي تانىمىن ارتتىرادى.
– جاسىرىپ-جاباتىن ەمەس, ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, مۋزەي-قورىققا دەيىنگى جولدىڭ ون شاقىرىمدايى – تاسجول. بۇل الىس-جاقىننان اعىلعان تۋريستەر ءۇشىن ازدى-كوپتى قيىندىق تۋعىزۋى دا مۇمكىن. جالپى, قورىق-مۋزەيدىڭ ينفراقۇرىلىمى قالاي؟
– بەرەل مۋزەي-قورىعىنىڭ دامۋى ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىك ءوز كومەكتەرىن اياپ قالعان ەمەس. ال ينفراقۇرىلىمدى, ارينە, دامىتۋ كەرەك. بۇرىن جولىمىز پروبلەما ەدى, قازىر جولدىڭ كوپ بولىگى جوندەلدى. ءسىز ايتىپ وتىرعان مۋزەي مەن بەرەل اۋىلى اراسىنا اسفالت توسەۋ جۇمىستارى باستالعان. كەلەسى جىلى اياقتالسا, تۋريستەر ەش كەدەرگىسىز پاتشالار جازىعىنا, مۋزەيگە توپ ەتە قالادى. ءبىر جاعىنان ينفراقۇرىلىمنىڭ كەشەۋىلدەپ جاتقانىنىڭ سەبەبى – مۋزەيىمىز ەلسىز مەكەندە ورنالاسقان. سونىمەن قاتار قازىرگى عيماراتتار كەزىندە اكىمشىلىك عيمارات رەتىندە سالىنعاندىقتان, ارنايى ەكسپوزيتسيا زالى, جادىگەرلەردى ساقتايتىن ارنايى قور بولمەلەرى, زامان تالابىنا ساي لەد-ەكران, سەنسورلى پانەلدەر بولسا دەيمىز. كادر تاپشىلىعى بار. ويتكەنى جاس ماماندار تۇكپىردەگى اۋىلعا كەلگىسى جوق. تۋريستەردىڭ تالابى وسكەن سايىن ءبىز دە دامۋ ۇستىندە بولۋىمىز كەرەك. ايتقانداي, بەرەل جادىگەرلەرىنەن شىعىس قازاقستان وبلىسى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە كورمە ۇيىمداستىرىلدى. اتاپ وتسەك, ۇلىبريتانيادا, ماسكەۋدە, تاتارستاننىڭ قازان قالاسىندا بەرەل جەرىنىڭ جادىگەرلەرى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. الداعى ۋاقىتتا تۇركياعا دا اپارۋ جوسپارىمىزدا بار. ساقي مەكەننىڭ سىرى مەن شىنى وسى.
– شىعىستا تۋريزم سالاسى جىلدان-جىلعا دامىپ كەلەدى. دامۋ دەگەندى تۋريستەردىڭ سانىمەن ەمەس, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىمەن دە ولشەگەنىمىز دۇرىس شىعار. تاريحي مەكەندى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتا بەرىڭىزدەر دەپ تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
مەرەي قاينار ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
