قالتارىستاعى مەكتەپ

انشەيىندە «بولاشاعىمىز بى­لىمدە, ەرتەڭىمىز ىلىمدە» دەپ ۇران­داۋدان الدىمىزعا جان سالماي­مىز. ساپالى مەكتەپتە ءبىلىم الا الماي جۇرگەن وقۋشى مەن اتا-انا الدىندا سان ءتۇرلى سىلتاۋ, استا-توك ۋادە ايتۋدان دا جالىقپاي كەلە جاتىرمىز. ولاي دەيتىنىم, ريددەردەگى «شىڭىراق» كوپسالالى مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ توز-تو­زى شىعىپ تۇرعاندىعى مەن ال­تاي اۋدانىنداعى №1 جاڭا بۇق­تىرما ورتا مەكتەبىنىڭ بالالارى بالاباقشا عيماراتىندا وقىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ, جازۋداي-اق جازدىق. ناتيجە قانە؟ ءالى كۇنگە دەيىن بىتپەيتىن ۋادە, جىپتەي سوزىلعان جوسپار. ەندىگى قوزعايىق دەپ وتىرعانىمىز, وسكەمەندەگى دارىندى بالالارعا ارنالعان وب­لىستىق مامانداندىرىلعان مەك­تەپ-ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ شاش-ەتەك پروبلەماسى. اتا-انالارى دابىل قاقپاسا, ءبىلىم ورداسىنىڭ ىشكى ماسەلەسىن قويىپ, ويدىم-ويدىم كوشەدەگى ورىن تەپكەن جەرىن دە بىلمەيدى ەكەنبىز. ءبىزدى قويىپ, ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىلارى دا سيرەك ءىز سالا ما دەپ قالدىق.

قورشاۋ ىشىندەگى قوس عي­ما­­رات­­تىڭ ءبىرى – مەكتەپ, ەندى ءبىرى – ين­تەرنات. جەكە سەكتوردا ور­نالاس­قاندىقتان, شىعار ورتالىق­تان­دىرىلعان جىلۋ مەن سۋ جۇيەسىنە قوسىلماعان. ەكى عي­مارات تا الىم­ساقتان مەكتەپتىڭ جەكە قازان­دى­عىمەن جىلىتىلادى. ەڭ اۋەلى باس­شى­لىقتىڭ رۇقساتىمەن مەكتەپ ءىشىن ارالادىق. 1962 جىلى بوي كوتەرگەن عيماراتتىڭ سىرتىن سايدينگپەن قاپتاپ, جارقىراتىپ قويعانىمەن, كىرەبەرىس ەسىگىنەن باس سۇعا وتكەن عاسىرداعى عيما­راتتاردىڭ اتموسفە­راسىن سەزىندىك. ماعجان اقىن توردەن ورىن بەرگەن مۇعالىمدەردىڭ بولمەسى اتىمەن جوق. قولدارى قالت ەتسە, باسپالداقتىڭ استىڭ­عى جاعىنداعى قۋىستا تۇس­كى اس-سۋلا­رىن ىشەدى, قاعازدارىن جازادى. مەك­تەپتىڭ تەح­ن­يكالىق پەرسونالدارىنىڭ دا تۇس­تەنەتىن جەرلەرى سول قۋىس. سول قۋىس­تا قىسقاتولقىندى پەش, كى­شىگىرىم توڭا­زىت­قىشتارى تۇر. كيىم-كەشەكتەرىن دە سول جەرگە ىلەتىن كورىنەدى. سانيتارلىق-ەپي­دە­ميولوگيالىق ستانسا دارىگەرلەرى تالاپ­تارعا قايشى دەپ مىڭ جەردەن ايىپپۇل سالعانىمەن, ماسەلە شەشىلمەيدى. ال پسيحولوگتىڭ كا­بينەتى – بۇرىنعى دارەتحانا. قۇ­بىرى بولمەنىڭ بۇرىشىمەن وتەدى. ول قايبىر جاڭا قۇبىر دەيسىز. كونە قۇبىردان قوڭسىعان ءيىس شىعادى. ءيىس شىداتپاعان سوڭ پسيحولوگ تەرەزەنى اشىپ قويۋ­عا ءماجبۇر. تەرەزەدەن قارسى ال­دىن­داعى قازاندىقتىڭ ءتۇتىنى كى­رىپ, سورەلەردەگى اق پاراقتاردى قاپ-قارا ىس ەتەدى. سول ىسپەن دەمالعان سوڭ دا شىعار, مەكتەپتىڭ جالعىز مامانى ءجيى سىرقاتتانىپ قالادى. دارەتحانادا وتىرماسا, ءدارىنى ۋىستاپ ىشپەس تە ەدى. تو­بەسىنەن اققان سۋدى ءسوز ەتپەي-اق قويدىق.

قوڭىراۋ سوعىلعاندا ءبىز سپورت زالعا كىرگەنبىز. ساباق اياقتالا سالا وقۋشىلار شەشىنۋ بولمەسىنە اسىققان. قىزىق, ۇل-قىزداردىڭ كيىم اۋىستىراتىن بولمەسى بىرەۋ. ورتاسىن قالقالاپ ءبولىپ قويعان. دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمى ستاندارتقا ساي كەلمەيتىن سپورت زالدىڭ ءبىر بۇرىشىندا وتىرىپ, جۋرنالىن تولتىرادى. ارنايى بولمە قاراستىرىلماعان. اكت زالى دا سەكسەن ورىنعا شاقتالعان. ءپان كابينەتتەرىنەن ينتەراكتيۆتى تاقتا سەكىلدى زاماناۋي تەحنيكالاردى دا بايقامادىق. ەسكىلىكتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇر. كىرەبەرىستەگى مەكتەپتىڭ كيىم ىلگىشى دە 300-گە جۋىق وقۋشىعا تارلىق ەتەتىن كورىنەدى.

اپتا سوڭى. ينتەرناتتاعى بالالارىن ءۇيدى-ۇيىنە الىپ كەتۋگە اتا-انالار كەلىپ جا­تىر. الىپ كەتپەسە, مۇندا جۋىنىپ-شايى­ناتىنداي مۇمكىندىك جوق. ديزەلدى وتىن­مەن جىلىتاتىن قازاندىقتىڭ قۋاتى ينتەرناتتى تۇگەلدەي دەرلىك ىستىق سۋمەن قامتۋعا جەتپەيدى. سونىڭ وزىندە جىلىتۋ ماۋسىمىندا 77 ملن تەڭگەنىڭ ديزەل وتىنىن شىعىندايدى. مەكتەپ باسشىلىعى بويلەر ورناتايىن دەسە, ەلەكتر جەلىسى ابدەن توزعان. دەسە دە ءبىرلى-ەكىلى بويلەر ءالسىن-ءالسىن ىستەيدى. الايدا جىلى سۋى 230 بالاعا جەتپەيدى. سوندىقتان دا عوي وقۋشىلار بوتەلكەدەگى سۋدى باتارەياعا جىلىتىپ الىپ جۋىنىپ جۇرگەندەرى.

– ۇستازداردىڭ ءبىلىم بەرۋى وتە جوعارى. تەك مەكتەپ عيماراتى جاڭا اۋداندا بوي كوتەرسە دەيمىز. سەبەبى ماڭايى وتە قورقىنىشتى. ەكولوگياسى دا ناشار اۋداندا ورنالاسقان. بالالارىمىز ءۇشىن الاڭدايمىز. تەحنيكالىق بازاسى دا تومەن, كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان دۇنيە سەكىلدى. مىسالى, مەن اتا-انا رەتىندە ساباققا قاتىستىم. سوندا بالانىڭ دامۋى ءۇشىن زامانعا ساي تەحنولوگيالار جوق ەكەنىن بايقادىم. زەرتحانالىق كابينەتتەر دە قاراستىرىلماعان. بالالاردىڭ تاماعى ءجيى اۋىرىپ, دەنساۋلىقتارى سىر بەرىپ جاتادى. اسحانالارى دا تار, – دەيدى مەكتەپ اتا-اناسى ءلاززات تولەگەنقىزى.

ءيا, ينتەرنات اسحاناسى بالانىڭ تاماقتا­نۋىنا وتە قولايسىز. ساحنا سەكىلدى بيىك مىنبەردە تاماق ءپىسىرىلىپ, ونى كەزەكشى وقۋشى تومەندەگىلەرگە ۇلەستىرىپ تۇرادى ەكەن. ايتپەسە, ىدىس-اياق سالدىرلاتىپ, باس­پال­داقپەن ءتۇسىپ, شىعۋ قاۋىپتى. ال بالالارعا ءۇش ۋاقىت ىستىق تاماق بەرىلەدى. بى­لايعى ءىشىپ-جەمى جانە بار.

ينتەرنات ءىشى. ەدەنى سىقىرلاعان تار ءدا­لىز. شەلەك كوتەرگەن وقۋ­شىلار سۋ تا­سىپ, تىر­شىلىكتەرىن ىستەپ ءجۇر. الىس وڭىرلەر­دەن كەلگەندەر سەنبى-جەكسەنبىدە دە ينتەر­نات­تا قالۋعا ءماجبۇر. كەزەك كۇتىپ, دۋشقا تۇسە­دى, كىرلەرىن جۋادى. كىر كەپتىرە­تىندەي ار­نايى ورىن دا جوق. سول ءۇشىن باسپال­داق­تاردىڭ جاقتاۋلارىنا جايادى جالبىرا­تىپ. وقۋشىلاردىڭ اراسىندا شىعىس قا­زاق­­ستاننان عانا ەمەس, ءبىلىم قۋىپ اباي, الماتى وبلىستارىنان كەلگەندەر دە بار.

– ليتسەي-ينتەرناتتا 7-سىنىپتا وقيمىن. ينتەرناتتا تۇرامىن. جۋىنۋ ءۇشىن ءبىرىنشى قا­­باتقا ءتۇسىپ, كەزەككە تۇرامىز. ىستىق سۋ بول­­سا, جاق­سى بولار ەدى, – دەيدى سوناۋ ءۇر­جار اۋ­دانىنان كەلىپ وقىپ جۇرگەن ايالا عالىموۆا.

وقۋشىلاردىڭ الىستان ات ارى­تىپ, بۇل ليتسەيگە ءبىلىم قۋىپ كە­لەتىن جوندەرى دە بار. ويتكەنى بۇل مەكتەپتىڭ ءبىلىم ساپاسى جوعارى. ماسەلەن, وتكەن وقۋ جىلىنداعى تۇلەكتەردىڭ بەسەۋى «التىن بەلگى» يەگەرى اتانسا, ون ءبىرى ۇزدىك اتتەس­تاتپەن تامامداعان. جوعارى وقۋ ورنىنا تاپسىرعاندار 100 پايىز گرانتقا تۇسكەن. ەل ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەيتىن بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندار سولاردان شىعادى.

وقۋشىلار ءۇيىن ارالاپ ءجۇرىپ, كىتاپحانا ەسىگىن اشتىق. تاعى كوڭىل تۇسكەنى, كىتاپ قورىن بۇرىنعى دارەتحانادا ساقتاپ وتىر. فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىندا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقتىڭ دارىندى بالالارىنا تاۋەلسىز ەل اتانعالى جاساپ بەرگەن جاعدايىمىز وسى. مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, ليتسەي ۇجىمى بۇل عيماراتقا 1998 جىلى كوشىپ كەلگەن. سودان بەرى پروبلەماسىن ءتىس جارىپ ايتقان بىردە-ءبىر باسشى, بىردە-ءبىر اتا-انا بولماعان-اۋ. قازىردىڭ وزىندە دە بار ماسەلەنى اقتارىپ سالۋعا تارتىنشاقتايدى. ونىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى: جوعارىداعى باسشىلار ماسەلەنى كوتەرگەندەردىڭ سوڭىنان شام الىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. قىمباتشىلىق قىسقان مىنا زاماندا كىمنىڭ جۇمىسسىز قالعىسى كەلەدى؟ سول ءۇشىن دە ۇجىمدى سوزگە تارتپاي, كوزبەن كورگەنىمىزدى تىلگە تيەك قىلىپ وتىرمىز. ليتسەي-ينتەرناتتا سەكسەننان استام مامان ءبىلىم بەرىپ, تاربيە جۇمىستارىمەن اينالىسادى. بىلىمنەن بولەك, مۇن­داعى تاربيە دە تەمىردەي. وقۋ­شىلار بوس ۋاقىتتارىندا تەلە­فونعا تەلمىرمەي, شاحمات وينايدى, كىتاپ وقيدى, تاعىسىن تاعى. كە­دەيدىڭ كۇيىن كەشكەن تەحنيكالىق بازاسىنا قاراماستان, وقۋشىلارى بىلىمگە قۇشتار, تاربيەلى, مادە­نيەتتى. حالىقارالىق, رەسپۋب­لي­كالىق بايقاۋلاردا ورىن الىپ, ناتيجە كورسەتىپ جۇرگەندەرى قان­شاما؟ وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ ىشىندە ءبىلىم ناتيجەسى جاعىنان ءۇشىنشى ورىندا. ەگەر وسى ۇجىم دارىندى بالالارعا زامان تالابىنا ساي مەكتەپتە ساباق بەرسە, نا­تيجە اناعۇرلىم جوعارىلايتىنى ءسوزسىز. اتا-انالار ايتقانداي, 19-شاعىن اۋدانداعى قۇرىلىسى ءۇزىلىپ قالعان ءبىلىم وشاعىن اياقتاپ, وسىناۋ ليتسەي-ينتەرناتىنا بەرسە, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعار ەدى. جوعارىداعى ماسەلەنى ايتىپ, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسى ينەسسا چەرنىشەۆاعا دا حابارلاسقانبىز. بىراق ءمان-جايدى ورىنباسارى نۇرتۋعان مارات ۇلى ءتۇسىندىرىپ بەردى.

– ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءىلياس ەسەنبەرلين داڭعىلى بويىنداعى 880 ورىن­دىق عيماراتتى وسى ليتسەي-ينتەر­نات­قا بەرۋ. ول العاشىندا كوللەدج رەتىندە بوي كوتەرگەن. قازىرگى تاڭدا قۇرىلىسى توقتاپ تۇر. قا­تەلەسپەسەم, ناۋرىز ايىندا «ۆك ينۆەست كومپاني» مەردىگەر كوم­­پانياسى ول نىساندى ساتىپ ال­عان. بىراق قۇرىلىسى مەكتەپكە با­عىتتالعان. 2025 جىلى اتالعان مەر­دىگەر كومپانيا قۇرىلىستى اياق­­تايدى. قازىر ەكسپەرتيزالىق جۇ­­مىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبارى زەرت­­تەلگەن سوڭ قۇرىلىسقا كىرىسەدى, – دەدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

جول ورتادا جوسپار اۋىسىپ كەتپەي, دىتتە­گەن ماقسات ورىندالسا, فيزيكا-ماتەماتيكا باعى­تىندا ءبىلىم الاتىن وقۋشىلار سانى دا ارتادى. بۇل ماسەلەنى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ما­ماندارى دا نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. ويتكەنى جوس­­پارداعى دۇنيەنىڭ جول ورتادا جالت بەرىپ كەتەتىنىنە شىعىس قازاقستان جۇرتى ابدەن زاتتە بولىپ قالعان.

وسكەمەن