ءوڭىر اۋماعىندا كاسىپتىك بالىق تۇرىنە جاتاتىن سۋ جانۋارلارىنىڭ 12 ءتۇرى بار. بۇعان قىزىل كىتاپقا ەنگەن بەكىرە تۇقىمداستاردى قوسىڭىز. جەرگىلىكتى بالىق رەسۋرستارىنا جانە باسقا دا سۋ جانۋارلارىنا كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ ورنىن وتەۋ بويىنشا بالىقتاندىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزەتىن كەيبىر كاسىپورىندار بەكىرە تۇقىمداس شاباقتاردى دا جىبەرۋگە تىرىسادى. الايدا بۇل بالىق ماتەريالدارىن الدىرۋ وتە ماشاقات شارۋا كورىنەدى. سەبەبى ءوزىمىزدىڭ وبلىستى قويىپ, تۇتاس ەلىمىزدە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ينكۋباتسيالاپ ساتاتىن ۇيىمدار ساۋساقپەن سانارلىق قانا.
– جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ, وزەن-كولدەرگە نەگىزىنەن تۇقى شاباقتارىن جىبەردىك. پاۆلودار وبلىسى اۋماعىندا تۇقى شاباقتارىن مولىنان وسىرەتىن ەكى بىردەي بالىق تۇقىمباعى بار. بىزگە جەتكەن اقپار بويىنشا بىلتىر «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق وزدەرىنە قاراستى سۋ ايدىندارىنا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار جىبەرگەن. بىراق بۇل شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ەمەس, ەكولوگيالىق اكتسيا تۇرىندە جۇزەگە اسقان. ايماقتا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 63 بالىق شارۋاشىلىعى 38 سۋبەكتىگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن, – دەيدى زايسان-ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قازتاي.
ەرتىس وزەنىنە «ەۋروازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق – 122,2 مىڭ, «قازاقستان سۋ جولدارى» كومپانياسى – 121,5 مىڭ, سونداي-اق ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ يەسى «قازسۋشار» رمك سۋدىڭ ءتيىستى ساپاسىن قولداۋ ماقساتىندا سۋ توراپتارىنا 1,1 ملن تۇقى شاباقتارىن جىبەرىپتى. تاعى 8 سۋ پايدالانۋشى تابيعي سۋ ايدىندارىنداعى بالىق قورىن 47,7 مىڭ تۇقىمەن بايىتا تۇسكەن. ال بالىق وسىرىلەتىن كولدەرگە جاڭادان 16,5 مىڭ شاباق جىبەرىلگەن. تۇقى شاباقتارىن كاسىپكەرلەر كوبىنە پاۆلودارلىق «كولوس» شق-دان جانە قاراعاندى مەن پەتروپاۆلداعى بالىق تۇقىمباقتارىنان الادى.
– بىزدە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ءوسىرۋ ماتەريالدارىن ساتىپ الۋ بويىنشا ءبىراز ماسەلەلەر بار. قازىرگى كۇنى اقسۋدا بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى اشىلعان. بالكىم جاقىن ۋاقىتتا ولار بەكىرە تۇقىمداس شاباقتاردى ساتا باستاۋى مۇمكىن. جوبا جۇزەگە اسسا, وڭىردەگى سۋ ايدىندارىن پايدالانۋشىلار بالىق رەسۋرستارىن جاقىن جەردەن الار ەدى, – دەيدى زايسان-ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى سامال تەمىربولاتوۆا.
اتاپ ءوتۋ كەرەك, وزەن-كولدەردەگى بالىق قورىن مولايتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن دا بولىنبەيدى. پاۆلودارلىق كاسىپورىندار مەن تابيعات پايدالانۋشىلار بيىل بۇل ماقساتقا 63 ملن تەڭگە جەكە قاراجاتىن جۇمساعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە كوپ. ماماندار بالىق ءوسىرۋ ماتەريالدارى بۇگىندە قىمباتتاپ كەتكەنىن دە ايتادى. سوندىقتان سۋ جانۋارلارىنىڭ رەسۋرسىن كوبەيتۋگە مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت.
تاعى ءبىر ماسەلە, كەيبىر عالىمداردى ەرتىس وزەنىنە ءتان ەمەس بالىقتاردىڭ كوبەيۋى تولعاندىرىپ وتىر. مىسالى, عالىم-يحتيولوگ الەكساندر ۋباسكين تۇقى بالىعى ەرتىس وزەنىندە كەڭ تارالعان بايىرعى بالىق تۇرلەرىنە جاتپايتىنىن ايتادى.
– كەيىنگى ۋاقىتتا ەرتىستەگى بالىق قورىن مولايتۋعا قاتىستى جۇمىستاردا جۇيەلىلىك جەتىسپەيدى. ءبىز ەڭ اۋەلى كەز كەلگەن جوبانى عىلىمي تۇرعىدان ازىرلەپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سوسىن بارىپ قانا تابيعات قورعاۋ شارالارىن قولعا العان ابزال. ماسەلەن, ەرتىس وزەنىنە كەلىپ قۇياتىن اعىندى سۋلار مەن زاتوندارعا تۇقى بالىعىنىڭ شاباقتارىن ميلليونداپ جىبەرىپ جاتىرمىز. الايدا تۇقى – ەرتىس وزەنىندە بۇرىن بولماعان, ياعني وزگە جاقتان كەلگەن بالىق ءتۇرى. ءبىز ايرىقشا قورعالاتىن اۋماقتىڭ بالىق رەسۋرسىن بايىتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانىمىز انىق. ال زاڭدا مۇنداي اۋماقتارداعى بالىق قورىن ارتتىرۋ بايىرعى بالىق تۇرلەرى نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى كەرەك دەپ جازىلعان. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى بۇقتىرما سۋ قويماسىن بالىقتاندىرۋ باستالعاندا ول جەردە تۇقى مەن سازان جىبەرىلە باستاعانىن بىلەمىز. پاۆلودار وڭىرىنە تۇقى مەن سازان سول جاقتان كەلدى. ال تۇقى بالىعى ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى پوپۋلياتسيادا عاسىرلار بويى تاراعان بالىق تۇرلەرى ءۇشىن ايتارلىقتاي باسەكە تۋدىرىپ وتىر. ونىڭ سوڭى جاقسى بولماۋى مۇمكىن. سوندىقتان بالىقتاندىرۋ شارالارى ەڭ اۋەلى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنىپ جۇرگىزىلسە ەكەن, – دەيدى وقىمىستى.
جەرگىلىكتى سۋ ايدىندارىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماماندارى عالىمنىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسكىسى جوق. تۇقى – جىرتقىش بالىق ەمەس ءارى تەز تارالادى. وزەن-كولدەردىڭ باتپاقتانۋىنا جول بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىندا تۇقى ازىق-تۇلىك ءۇشىن قۇندى بالىق رەتىندە كورسەتىلگەن. سوعان وراي الداعى ۋاقىتتا بۇل باعدارلاما جالعاسا بەرەدى دەپ وتىر ولار.
پاۆلودار وبلىسى
