كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– گۇلنارا حانىم, قازاق دياسپوراسىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن ساناۋلى عالىمنىڭ ءبىرىسىز. ەگەمەندىك العالى بەرى مەملەكەتىمىزدىڭ بۇل باعىتتا اتقارعان جۇمىسىنا قانداي باعا بەرەسىز؟
– «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 8-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز شەكاراسىنان تىس جەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني, رۋحاني جانە تىلدىك قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا قامقورلىق جاسايدى. وزگە مەملەكەتتەرمەن جاسالعان شارتتار نەگىزىندە ولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايدى», دەپ جازىلعانى ءمالىم.
وسىلايشا, 90-جىلداردىڭ باسىندا شەت مەملەكەتتەردە قازاق قوعامداستىقتارىن قۇرۋ مەن دامىتۋعا جول اشىلدى. قازاق يررەدەنتاسى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1992 جىلى 29 قىركۇيەكتە الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءوتىپ, وعان تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا, موڭعوليا, رەسەي, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. بۇل باسقوسۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەك ەدى. قانشاما جىلدان بەرى اتاجۇرتىن اڭساعان اعايىن تاريحي وتانىمەن قاۋىشىپ, مارە-سارە بولدى. تارىداي شاشىراعان قانشاما تاعدىر ءبىر-بىرىمەن تابىسىپ, اتامەكەن تورىندە توعىستى. سول جيىندا مەملەكەت دۇنيە جۇزىندەگى بار قازاقتىڭ قامقورشىسى ەكەنى ايتىلدى. شەتەلدەردە قازاق مادەني ورتالىقتارى قۇرىلدى. ەۋروپادا بەس بىردەي قۇرىلتاي – دۇنيەجۇزىلىك قۇرىلتاي جانە كىشى قۇرىلتاي ءوتتى. قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرى مەن كونسۋلدىقتارى بار مەملەكەتتەردە قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتتەرگە ءتۇرلى قولداۋ كورسەتىلدى.
وتىز جىل بويى قانشاما كۇش-جىگەر جۇمساساق تا, قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتتەرىنىڭ قازىرگى زامانعى كەيبىر پروبلەمالارى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بۇل ماسەلەلەر ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى پروبلەمالارىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇعان جاڭا دياسپورالىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جانە شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋ جونىندەگى ناقتى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, 1995-1996 جىلدارى «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» قابىلداندى. اتالعان باعدارلاما قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قازاق يررەدەنتتەرى جانە دياسپوراسىنىڭ كوپقىرلى بايلانىسىن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن ەدى. تاراپتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن سيپاتتايتىن تاعى ءبىر قۇجات – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2005 جىلعى 21 قاراشاداعى №163 «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما تۋرالى» جارلىعى. وسى قۇجاتقا سايكەس الەم قازاقتارىنىڭ زاماناۋي دامۋ ەرەكشەلىكتەرى تالدانىپ, باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرى ايقىندالدى. جوبانىڭ ماقساتى – ء«بىرتۇتاس قازاق ەلىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە سىرتتاعى قازاقتاردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ». بۇل قۇجات (كوشى-قون ساياساتى تۋرالى زاڭنامالىق اكتىلەرمەن شاتاستىرماۋ كەرەك) سول كەزەڭدە شەتەلدەگى قانداستاردى قولداۋدا لايىقتى ءرول اتقارعانىن اتاعان ءجون. كەيىن ەل ۇكىمەتىنىڭ 2018 جىلعى 18 مامىرداعى №280 «شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتاردى قولداۋ جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالاعان ءىس-شارالار جوسپارى» قاۋلىسى بەكىتىلدى. ودان كەيىن دە شەتتەگى قازاقتاردى قولداۋعا ارنالعان تاعى ءبىر قاۋلى شىعادى دەپ ۇمىتتەندىك. الايدا 2023 جىلدىڭ سوڭى دا تاياپ قالدى, ازىرگە ۇكىمەت تاراپىنان ەشبىر قوزعالىس بايقالمايدى...
– ناقتىراق ايتساق, الىستاعى اعايىنمەن رۋحاني بايلانىسىمىزدى تەرەڭدەتىپ, قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە نە كەدەرگى؟
– ءبىر قىنجىلتاتىنى, سوڭعى زاڭنامالىق اكتىلەردە ەلىمىزدىڭ دياسپورالىق ساياساتى دەربەس باعىت رەتىندە كورسەتىلمەگەن. ەلدىڭ دياسپورالىق ساياساتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى جاعدايعا جاۋاپ بەرە الاتىن, جاڭا ءارى ىرگەلى مەملەكەتتىك قۇجاتتار قاجەت. سىن-قاتەرلەر زامانىندا ەتنوستىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, قانداستارعا مادەني-گۋمانيتارلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ دياسپورالىق ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇجىرىمداماسىنا اينالاتىن جاڭا زاڭنامالىق قۇجات قابىلدايتىن كەز كەلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا عالىمدار مەن پراكتيك مامانداردى جۇمىلدىرعان ابزال. مەنىڭشە, 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ازىرلەۋ كوپتەگەن ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا كومەكتەسەدى. ماسەلەن, 1997-2004 جىلدارى ۇكىمەت قۇرامىنا كىرمەيتىن دەموگرافيا جانە كوشى-قون اگەنتتىگى بۇل باعىتتا تابىستى جۇمىس اتقاردى.
– ءبىز كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىپقا تىكەلەي قاتىسى بار دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار قورى» بۇل باعىتتا نەندەي جۇمىس اتقارىپ وتىر؟
– ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن اتالعان ەكى ۇيىم اراسىندا ماسەلە بار ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. 1992 جىلى قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى شەتەل قازاقتارىنىڭ ومىرىندە ەرەكشە ورىن الاتىنىن جانە سوڭعى كەزگە دەيىن بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس اتقارعانى راس. قازىرگى ۋاقىتتا ول جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى مارتەبەسىنە يە. ال «وتانداستار قورى» – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە باعىنىستى ۇيىم.
قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا: «دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم» دەپ كورسەتىلگەن. ءبىر قىزىعى, «مادەني جانە رۋحاني دامۋ, ءبىلىم جانە بيزنەس ماسەلەلەرى بويىنشا شەتەلدەگى قانداستارمەن بايلانىستا بولۋدى» كوزدەيتىن ۇيىمنىڭ ناقتى قۇقىقتىق مارتەبەسى تۇسىنىكسىز. ناقتى ماقساتى مەن مارتەبەسى ايقىندالماعاندىقتان, تەك بايلانىستاردى جولعا قويۋدان ءارى اسا الماعانداي. وكىنىشكە قاراي, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنان كەيىن (2017) جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى سىرتتاعى قانداستارمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناتۋعا نەگىزدەلگەن دياسپورالىق ساياساتتان گورى, ەلگە كەلگەن ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي سالۋ, ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرىن قامتيتىن رەپاترياتسيالىق ساياساتقا بەيىمدەلگەندەي كورىنەدى. نەگىزىندە اتاجۇرتقا ورالعانداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ, ت.ب جۇمىستارمەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون كوميتەتى, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن باسقا دا قۇرىلىمدار اينالىسۋعا ءتيىس. دياسپورامەن, يررەدەنتتەرمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇمىس جۇرگىزۋى – الەمدىك تاجىريبەدە قالىپتاسقان ءۇردىس. وسى رەتتە قازاق دياسپورالارى مەن ولاردىڭ مادەني ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىن باعىتتاۋ مەن ۇيلەستىرۋدە جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى تاراپىنان ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابا المايتىنىمىز وكىنىشتى. ءتىپتى ولاردىڭ رەسمي سايتىن دا اشا المادىق. ال عالامتورداعى قولجەتىمدى اقپاراتتار ەسكىرگەن (2014-2021).
«وتانداستار قورىنىڭ» ينتەرنەت رەسۋرسىندا اتقارىلعان جۇمىستار جۇيەلى كورىنىپ تۇر. مادەني-تانىمدىق شارالار, ەتنوستىق قازاقتاردىڭ بالالارىنا ارنالعان جازعى لاگەر, جاستارعا ارنالعان ۇلتتىق فەستيۆال, قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ونلاين ۇيىرمە, ۇلتتىق اسپاپتاردا ويناۋعا ۇيرەتەتىن بىرەگەي جوبالار شەتەل قازاقتارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان. ومبى, ىستانبۇل, انتاليا, تاشكەنت, بەرلين, كيەۆ, بىشكەك قالالارىنان اشىلعان جەتى بىردەي مادەني-ىسكەرلىك ورتالىق قور جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى.
– دياسپورا ماسەلەسى الەمدىك تاجىريبەدە قالاي كورىنىس تاپقان؟ دامىعان مەملەكەتتەر بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە رەتتەي الدى ما؟
– دامىعان ەلدەردە شەتەلدەگى قانداستار مەن شەتەلدەردەن كەلگەن ميگرانتتار ماسەلەسىمەن ءبىر مەزگىلدە اينالىساتىن ءتۇرلى مەملەكەتتىك, قوعامدىق ۇيىمدار بار. يمميگرانتتار ەلى اقش-تا دياسپورا ماسەلەسىمەن اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى جانە ءارتۇرلى قوعامدىق قورلار اينالىسادى. ال رەسەي فەدەراتسياسى تمد اۋماعى مەن شەتەلدە تۇراتىن وتانداستار جانە حالىقارالىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ىستەرى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىك (روسسوترۋدنيچەستۆو), سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ىستەر جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىك (فادن) پەن ارنايى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرعان. دۇنيەجۇزىلىك ەۆرەي كونگرەسى يزرايل مەملەكەتىنەن تىس جەردە تۇراتىن بارلىق ەۆرەيدىڭ مۇددەسىن بۇۇ, يۋنەسكو سەكىلدى حالىقارالىق, اۋماقتىق ۇيىمدار دەڭگەيىندە قورعاۋعا قاۋقارلى. كورشىلەس قىتاي مەملەكەتى دياسپورالىق ساياساتتى ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن تەتىككە اينالدىرعان. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 50-بابىندا: «قحر ەتنوستىق قىتاي حالقىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايدى. شەتەلدەن ورالعان قىتايلىقتاردىڭ جانە شەتەلدە تۇراتىن قىتايلىقتاردىڭ ەتنوستىق وتباسى مۇشەلەرىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايدى» دەپ جازىلعان.
– بىزگە دە وسىنداي دياسپورالىق ساياسات جۇرگىزىپ, ونى قانداستارىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, كاسىبي جانە الەۋمەتتىك-مادەني الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا نە قولبايلاۋ؟
– ەڭ الدىمەن شەتەلدەگى قانداستار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى مەن قوردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, قۇرىلىمدارى مەن فۋنكتسيالارىن, ەڭ باستىسى قارجىلىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ جانە وزگەرتۋ قاجەت. جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدار سەكىلدى گرانتتىق بايقاۋلارعا قاتىسا الاتىن, ال قور مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا جۇمىس ىستەي الاتىن دەڭگەيگە جەتۋگە ءتيىس. وسىلاي بولعان جاعدايدا قوس ۇيىم تۋىنداعان كەز كەلگەن ماسەلەنى كۇش بىرىكتىرە وتىرىپ جۇيەلى شەشە الادى. بۇل ۇيىمداردىڭ شتاتىندا كەمىندە 3 ءتىلدى مەڭگەرگەن مىقتى ماماندار بولۋى شارت. بۇل تالاپقا ساي الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن ءبىلىم العان, بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن جىگەرلى جاستارىمىز از ەمەس.
قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتتەرىنىڭ تاريحي, زاماناۋي ماسەلەلەرىن زەردەلەيتىن عىلىمي-تالداۋ ينستيتۋتىن قۇرعان ءلازىم. بۇل تۋرالى 30 جىلدان بەرى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. كوپ ەلدە مامانداندىرىلعان عىلىمي ورتالىقتار تابىستى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, لوندون ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ميگراتسيا جانە دياسپورانى زەرتتەۋ ورتالىعىن, تورونتو ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دياسپورا جانە ترانسۇلتتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىن, شىعىس ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ميگراتسيا جانە دياسپورانى زەرتتەۋ ورتالىعىن, باسقا دا كوپتەگەن ينستيتۋتتى ناقتى ۇلگى رەتىندە اتاۋعا بولادى.
– ەلىمىزدە دياسپورا ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز؟ ونىڭ ناقتى ماقسات-مىندەتتەرىن قالاي ايقىنداۋعا بولادى؟
– دياسپورا ينستيتۋتىن قۇرۋ – دياسپورالىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگى. عىلىمي مەكەمەنىڭ ماقساتى ناقتى ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ءارتۇرلى تاقىرىپتا الەۋمەتتىك ساۋالدامالار جۇرگىزۋ, سىرتتاعى قازاقتاردىڭ دامۋ ديناميكاسىن زەرتتەۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ دە وسى ۇيىمعا جۇكتەلگەنى ابزال. ەلىمىزدەن تىس جەردە ءومىر سۇرەتىن قازاقتاردىڭ جات مادەنيەتكە جۇتىلىپ كەتپەي, ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋىنا دا سەرپىن بەرىلەر ەدى. ودان بولەك, اناليتيكالىق ەسەپتەر ازىرلەنىپ, الداعى دامۋ جوسپارلارىن دا دايەكتى تۇردە ايقىنداۋ العا شىعاتىنى انىق.
ەلىمىزدە دياسپورالوگيانىڭ عىلىمي مەكتەبى قۇرىلىپ, دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالعانىمەن, بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق عىلىمنىڭ ناق وسى باعىتىندا ناقتى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جوق. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – ءتيىستى مينيسترلىك تاراپىنان دياسپورا ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكسىز. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بولماۋى مەن بۇل سالاعا قىزىعۋشىلىقتىڭ ازايۋى دياسپورانىڭ ءمانىن سيپاتتايتىن عىلىمي تەرميندەردىڭ انىقتامالارىن شاتاستىرىپ, ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاستىرىپ جىبەردى. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىنەن دە مۇنداي ولقىلىق بايقالادى. «دياسپورا» ءسوزى شەتەلدەگى قازاقتاردى سيپاتتايتىنى ءاۋ باستان تۇسىنىكتى ەمەس پە؟ ونىڭ قاسىنا «شەتەلدەگى قازاقتار» دەگەن ءسوزدى قوساقتاپ جازۋ قانشالىقتى قاجەت؟ كەيىنگى جىلدارى «جاڭا قازاق دياسپورالارى» دەپ اتالاتىن پسەۆدويننوۆاتسيالىق ءۇردىس پايدا بولدى. بۇل ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيدى. الەمدە ەشكىم «جاڭا ەۆرەي دياسپورالارى» دەپ جازبايدى عوي, «يزرايل مەملەكەتى جانە قازىرگى دياسپورالار» دەپ جازادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قيسىنسىز دۇنيەنى ءبىر-بىرىنە قوساقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. «ەسكى جانە جاڭا دياسپورالار» ۇعىمدارى – جاساندى, ب ۇلىڭعىر اتاۋلار. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار بۇل ىسكە عالىمدار مەن مىقتى مامانداردى جۇمىلدىراتىن كەز كەلدى.
بايىپتاپ قاراساق, دۇنيەجۇزىندەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ بىرلىگى بيىك مەجەگە جەتە قويعان جوق. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. نەگىزگى سەبەبى رەتىندە سانىنىڭ ازدىعىن, شاشىراڭقى قونىستانۋىن, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق, مادەني جانە ءبىلىم دەڭگەيلەرىندەگى ايىرماشىلىعىن ايتار ەدىك. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى ورتا جانە شاعىن بيزنەستە جۇمىس ىستەيدى. الپاۋىت ەلدەردىڭ جۇمىس كۇشى ەسەبىندە ەڭبەك ەتەدى. بىرەن-ساران ەلدە بولماسا, مەملەكەتتىك جوعارى لاۋازىمدارعا ۇسىنىلمايدى, پارلامەنتكە سايلانبايدى. اسىرەسە سوڭعى سيپاتتامالارعا ايرىقشا نازار اۋدارعانىمىز ابزال. ويتكەنى ولار ەلارالىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردە «جۇمساق كۇش» بولا الادى. ارينە, بارلىق قازاق دياسپورالارىن بىرىكتىرۋشى باستى كۇش – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. الايدا سىرتتاعى قازاقتاردىڭ مادەنيەتى مەن ءبىلىم دەڭگەيىندەگى الشاقتىق سونداعى قازاق مادەني ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن قازاق دياسپوراسىنىڭ سانى مەن ساپالىق قۇرامى تۋرالى دەرەكتەردى ناقتىلاي الماي كەلەمىز. بۇل – دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا سىرتتاعى باۋىرلارىمىزدى ساندىق ءارى ساپالىق تۇرعىدان باعالاۋ مەن ىرىكتەۋدىڭ ناقتى ءارى قاتاڭ كريتەريلەرى جوق ەكەنىن كورسەتەدى. ماسەلەن, وزبەكستاندا ميلليونعا جۋىق قازاق تۇرادى دەيمىز. ال سوڭعى قۇرىلتايعا ول ەلدەن كەلگەن دەلەگاتتار سانى بار-جوعى 120 مىڭ قازاق بار دەپ ەسەپتەلەتىن موڭعوليادان كەلگەندەردىڭ سانىنان الدەقايدا از بولدى. قازىرگى تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە بەلگىلى ءبىر ەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانىن ءدال انىقتاۋ سونشالىق قيىن شارۋا ەمەس.
كەيبىر ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ مادەني ورتالىقتارىنا قارجىلىق رەسۋرس جەتىسپەيدى. وسىعان بايلانىستى قازاق تىلىندە شىعاتىن وقۋلىقتار مەن ادەبي كىتاپتاردىڭ جوقتىعى, قازاق ءتىلىن, سونداي-اق باسقا دا پاندەردى انا ءتىلىمىزدى ۇيرەتەتىن مامانداردىڭ تاپشىلىعى, قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ ەلىمىز اۋماعىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا جەڭىلدىك قاراستىرىلماۋى دا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. جاقىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەنگىزگەن «اتا جولى» كارتاسىنىڭ ناتيجەسى سىرتتاعى قانداستاردى دا, ەل ازاماتتارىن دا قاناعاتتاندىرعان جوق. وسىعان سايكەس «قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتتەرىنىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» كاتالوگىن جاساۋ ماڭىزدى. تاشكەنتتەگى تولە بي, مىسىرداعى سۇلتان بايبارىس, استراحان وبلىسىنداعى قۇرمانعازى كەسەنەلەرى, سريناگارداعى مىرزا حايدار دۋلاتي بەيىتى, گەرمانياداعى مۇستافا شوقاي بەيىتى شەتەل قازاقتارى ءۇشىن قاسيەتتى ورىن ەكەنى ءمالىم. فرانتسيا مەن يتاليادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازا تاپقان قازاقتاردىڭ 10-نان استام بەيىتى تابىلدى. ولاردى دا بۇل تىزىمگە قوسۋعا بولادى. «قازاقتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا: شەتەل مۇراعاتتارىنان الىنعان قۇجاتتار» اتتى ەكى بىردەي قۇجاتتار جيناعىن قۇراستىردىم. سوعىستا قىرشىن كەتكەن اتالارىمىز تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەرلىكتەرى مەن ەسىمدەرىن قايتارۋ قاجەت. بۇل دا – جات ەلدەگى باۋىرلارىمىز ءۇشىن كيەلى جەرلەر.
وسى مىندەتتەردى جۇيەلى ورىنداۋ ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلىق, ۇلتتىق مۇددەلەردى بەرىك قورعايتىن, سىرتتاعى باۋىرلاردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن, ولاردى تاريحي وتانىمەن كوپجاقتى بايلانىسقا شاقىراتىن سىرتقى ساياساتىنىڭ ۇيلەسىمدى تەتىگى بولار ەدى. قازىرگى كەزەڭدە دياسپورا ساياساتى قازاق حالقىن عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر ازاماتىن بەكەم بىرلىككە ۇندەيتىن ادىلەتتى قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنداعى ماڭىزدى مىندەتى ەكەنى ءسوزسىز.
ءبىز باۋىرلارىمىزدى ەلگە شاقىرۋمەن شەكتەلىپ قالماي, ولاردىڭ وزگە ەلدەگى تىنىس-تىرشىلىگىنە تەرەڭ زەيىن قويۋىمىز قاجەت. ولارمەن رۋحاني-مادەني, ىسكەرلىك بايلانىستاردى نىعايتىپ, تۋىستىق قارىم-قاتىناستاردىڭ رۋحىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا ەتنوستىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ – ۋاقىت اعىسىنا توتەپ بەرۋدىڭ ەڭ ۇلكەن جولى. بەرەكەنى ىسپەن تابايىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
